null Beeld

Op computerles in Veles: het echte verhaal achter het fake news

Wat hadden de Amerikaanse en de Franse presidentsverkiezing met elkaar gemeen? Beide kiescampagnes werden bezoedeld door fake news:Emmanuel Macron heeft een offshore bankrekening in de Bahama’s!’ ‘WikiLeaks bevestigt: Hillary verkocht wapens aan IS!’ Ook in aanloop naar de Duitse verkiezingen in september zit de schrik voor de invloed van nepnieuws er stevig in. Een reportage vanuit de geboorteplek van de valse nieuwtjes: het stadje Veles in Macedonië. ‘Trump heeft zijn baan aan ons te danken.’

'De Amerikanen zijn echt dom. Als ik schrijf: 'Klik hier vooral niet op, het is een bom,' dan klikken ze nóg'

Zijn opzichtige horloge intrigeert. Als een vriend hem ernaar vraagt, antwoordt hij lachend: ‘Trump heeft me die gestuurd.’ En het is niet alleen zijn horloge: het zijn ook de wit-gouden sneakers van 150 euro, de rashond – die hij omdoopte tot ‘Trumps Bello’ – de nieuwe Alfa Romeo en het prille huwelijksgeluk met Tatjana, die nu zwijgend en overdadig geschminkt naast hem zit. Voor Andrej (27) is dat het échte succes. Andrej maakt deel uit van een netwerk van jonge ondernemers in Veles en daar is hij trots op.

Andrej «Donald Trump zou ons weleens een bezoekje mogen brengen. Hij heeft zijn baan aan ons te danken.»

Hoe is hij er, vanuit het verre ex-Joegoslavië, in geslaagd een man aan het hoofd van de Verenigde Staten te brengen? Simpel: met sensationele koppen als ‘De paus steunt Donald Trump’ of ‘De schoonmaaksters van het Witte Huis zien Barack Obama graag vertrekken’. Zijn artikels verschenen op websites zoals worldpoliticus.com, donaldtrumpnews.com en usadailypolitics.com. Op Facebook werden ze honderdduizenden keren gedeeld. Zo slaagde Andrej erin de Amerikaanse publieke opinie naar zijn hand te zetten. Eén probleem: het is allemaal fake news. ‘Ik zuig het gewoon uit mijn duim.’

In het centrum van het stadje schurken de caféterrassen tegen elkaar aan. Boven de grotendeels verlaten tafeltjes torenen afgeleefde woonblokken. De electro-remixes die uit de speakers van de cafés schallen, weerkaatsen tegen de kale balkons. Veles ligt op de heuvels van de Vardarvallei. De stad heeft haar glans verloren naarmate de zware industrieën het er één voor één voor bekeken hielden. In het hoogste gedeelte zie je nog het bakstenen geraamte staan van de oude loodfabriek die lange tijd bijna iedereen hier van werk voorzag. Van de jaren na de ontwrichting van Joegoslavië resten nu alleen nog een enorme berg industrieel afval en een zwaar vervuilde bodem. Vandaag moeten de meeste inwoners rondkomen met minder dan 300 euro per maand. Het zag er dus niet naar uit dat Veles de digitale revolutie ooit zou bijbenen, maar dat heeft het wel mooi gedaan. En wel op zijn eigen manier: met weinig oog voor wet of moraal. Of zoals een dertiger uit de stad het verwoordt: ‘Fake news heeft niks met politiek te maken, het is puur business.’


DOMME AMERIKANEN

Voor Andrej begon het verhaal aan boord van cruiseschepen vol Amerikaanse gepensioneerden. Zes jaar lang maakte hij voor een paar honderd dollar ’s avonds laat de zwembaden schoon, wanneer alleen de meest dronken cruisetoeristen nog op het dek rondhingen. Hij leerde er Engels én hield er geen hoge dunk van het Amerikaanse intellect aan over.

Andrej «Ik herinner me nog die kerel met wie ik stond te praten aan de bar terwijl zijn vrouw hem een dek lager aan het bedriegen was (lacht).»

In 2014 ruilt Andrej Florida weer in voor Macedonië. Datzelfde jaar leest hij toevallig een artikel waarin uitgelegd wordt hoe je een webpagina moet maken. Andrej besluit zijn eerste website op te richten met één doel: om het even wat vertellen, zolang het maar makkelijk wordt gedeeld.

Andrej «Mijn oma gaf me altijd goeie raad: ‘Eet elke ochtend een ei, dan heb je geen rugpijn meer.’ Dat schreef ik dan op, in het Engels. Of: ‘Tegen dat soort pijn helpt die of die plant.’ Ik verdiende er geen miljoenen mee, maar met mijn website kon ik wel een mooi leven uitbouwen.»

Andrej strekt zijn benen onder tafel. Gedurende bijna twee jaar zou hij een tiental uur per dag voor zijn computerscherm doorbrengen, sigaret in de hand. Met dank aan Google AdSense, de reclamedienst van de internetreus, levert die eerste website hem ongeveer 2.000 euro per maand op.

In Veles is Andrej lang niet de enige die zijn boterham verdient op het internet. Aan de oorsprong van het fenomeen staan twee broers: Aleksandar en Borce Velkovski. Ze staan bekend als de ‘Healthy Brothers’. In hun laatste Facebookvideo zien we hoe ze hun nieuwe Lamborghini laten ronken langs de Bulgaarse Rivièra aan de Zwarte Zee. Ze zijn als twee jonge deejays na hun eerste hit: ze hebben heel snel heel veel geld verdiend, allemaal dankzij healthyfood.com, een website vol tips over voeding en welzijn. ‘Niemand heeft ooit geweten of de inhoud nu fake was of niet,’ zegt Vladimir, een programmeur van in de dertig. Hij kent de beheerders van de lokale websites goed.

Andrej «Vladimir weet zelf niet meer hoeveel websites hij heeft gecreëerd (lacht). Maar het zijn er véél. Iedereen wilde plots aan sites over Trump werken.»

Op dat moment, in de herfst van 2016, vormde de Amerikaanse presidentskandidaat de nieuwste bron van inkomsten. Met zijn extreme persoonlijkheid laat de figuur van Trump niemand koud. Een goudader, begrijpt Vladimir al snel, klaar om te worden aangeboord.

null Beeld

'Sommige website­beheerders halen 50.000 dollar per maand binnen'

Voortaan gaan de artikels die Andrej en zijn vrouw dagelijks produceren alleen nog over Donald Trump. De ene dag is Trump de beste, de volgende is hij shit. Het zit ’m allemaal in de titel – de inhoud wordt vaak gecopy-pastet van conservatieve Amerikaanse websites. De waarachtigheid van de feiten doet er amper toe, maar de clicks die ze genereren, doen het succes van grootmoeders huis-tuin-en-keukentips verbleken.

Andrej «Een voorbeeld: als je ‘Trump is gay’ schrijft, dan zeggen de mensen: ‘Wat voor bullshit is dat nu weer?’ maar ze klikken er wél op.»

Met ‘ze’ bedoelt Andrej de Amerikanen. Voor de jonge Macedoniër zijn dat 350 miljoen potentiële lezers.

Andrej «De Amerikanen zijn echt dom. Als ik schrijf: ‘Klik hier vooral niet op, het is een bom,’ dan klikken ze nóg!»

Om ervoor te zorgen dat de berichten zich razendsnel verspreiden over sociale netwerken, had Andrej zo zijn eigen tactiek.

Andrej «Ik tikte ‘Trump’ in in een zoekmotor en sloot me aan bij alle groepen die ik vond, om daar mijn links te delen. Sommige lieten me niet toe, maar daar was ik op voorbereid: ik had talloze valse profielen gemaakt en gekocht, met de juiste soort namen – dat wil zeggen: Amerikaans klinkende namen. India en de Filippijnen leveren 0,02 dollar per click op, terwijl een Amerikaanse webgebruiker tussen 0,22 en 0,50 dollar kan opleveren.»

De hele wereld volgt de Amerikaanse politiek en al die landen genereren inkomsten. Andrej en Vladimir rekenen het op hun vingers uit: tien inwoners van Veles verdienden van achter hun computer tot 50.000 euro per maand gedurende de hele verkiezingscampagne. In diezelfde periode rijfde Andrej zo’n 5.000 euro per maand binnen. Hij glimlacht: ‘Elders zou ik niks zijn, maar in dit land is het erg aangenaam leven met al die bankbriefjes.’


NIKS ILLEGAALS

De duizenden dollars die werden binnengerijfd tijdens de dolle maanden voor de verkiezingen, nemen algauw zo’n mythische proporties aan dat elke jongere onder 30 met wat kennis van informatica vandaag probeert een inkomen op te bouwen achter het scherm van zijn computer.

undefined

'Ongeveer de helft van de bevolking in Veles beheert één of twee websites. Je hoeft alleen wat Engels te kennen'

Vladimir «Ongeveer de helft van de bevolking in deze stad beheert één of twee websites. Macedonië is geen leefbaar land. In Skopje, de hoofdstad, valt het nog mee, maar hier valt geen geld te verdienen. Aangezien Veles een kleine stad is, kent iedereen elkaar en is het makkelijk om informatie uit te wisselen. Je hoeft alleen wat Engels te kennen.»

Branimir Jovanovic (econoom) «De werkloosheid onder jongeren bedraagt in dit land zo’n 50 procent. Veles is één van de steden die het hardst zijn getroffen. De voorbije 25 jaar zijn hier alleen maar jobs verloren gegaan. Wat blijft er nog over qua kansen? De ouderen hopen hun leven een nieuwe wending te geven in het casino of door te gokken op sportwedstrijden; de jongeren hopen hetzelfde, maar dan met websites. Voordien was de enige uitweg migratie, al dan niet richting illegaliteit.»

Burgemeester Slavco Chadiev is niet erg spraakzaam over de situatie in zijn stad. Maar hij verzekert ons dat ‘de mensen hun leven op een normale en vreedzame manier blijven leven’. Er klinkt zelfs een zekere trots door in zijn stem als hij het heeft over de 12.000 auto’s die zijn 55.000 inwoners tellende stad rijk is, een bewijs van de sociale vooruitgang: ‘Na de sluiting van de fabrieken hebben 17.000 mensen hier hun job verloren, maar vandaag is het werkloosheidscijfer gedaald tot 3.000.’ Het lijkt haast alsof hij de producenten van fake news iets verschuldigd is omdat ze onbedoeld zijn stad hebben gepromoot: ‘Ze hebben niks illegaals gedaan en hebben Veles op de wereldkaart gezet.’


MAFFIEUS SYSTEEM

Vladimir «De Amerikaanse verkiezingen hebben de stad niet ten gronde veranderd, maar sommige bewoners hebben nu wel een ander leven. Ze kunnen zich nu zaken veroorloven die voordien onbetaalbaar waren: auto’s, vakanties in Thailand of Cuba, mooie kleren. De twintigers geven al hun geld uit, terwijl de ouderen eerder de neiging hebben het aan de kant te zetten.»

undefined

'De bewoners van Veles kunnen zich nu zaken veroorloven die voordien onbetaalbaar waren: auto's, vakanties in Thailand, mooie kleren'

Andrej «Gedurende een paar maanden waren er elke avond feestjes op de terrassen van de cafés. Kerels van 18 hadden 10.000 euro op zak. Er was zoveel drank en drugs als je op kon. Met een BMW of Audi ben je een god in deze stad.»

Andrej werpt een blik op de lege tafels. De straat is verlaten. Er komen nog weinig jongeren naar het Drama Café, zelfs in het weekend.

Andrej «De politie en lokale politici zijn op bezoek geweest bij veel van mijn vrienden: ‘Gisteren had je niks, vandaag ben je stinkend rijk. Hoe komt dat?’ Uiteindelijk zeiden ze: ‘Oké, we laten je met rust, maar je geeft ons wel 10 procent van je inkomsten. Voor het land.’ Dan heb je geen andere keuze.»

Soms komen zelfs leraren een paar honderd euro opeisen van hun leerlingen die nachtenlang fake news zitten te verzinnen.

Andrej «Als je in dit land je geld tentoon wilt spreiden, dan komen ze je een bezoekje brengen. Blijf je discreet, dan laten ze je met rust. Het is een maffieus systeem.»

Een systeem van geïnstitutionaliseerde afpersing, bevestigt Zoran Ricliev, onderzoeksjournalist bij Balkan Insight. Hij wijst eveneens op de media en de politiek van het land, die de verspreiding van niet-gecheckte en partijdige informatie in de hand werken.

Zoran Ricliev «Het heeft alles te maken met het populisme dat hier al tien jaar heerst. Hier heb je geen pers of publiek; je hebt alleen partijen en kiezers. In zo’n extreem gepolitiseerde context is alles propaganda. De machinerie die fake news produceert, tiert er welig. Dit land telt minder dan 2 miljoen inwoners, maar wel honderden zogenaamde nieuwssites. Ze hebben geen journalisten of politieke verslaggevers in dienst. Het zijn enkel platformen die dienen om berichten te verspreiden.»

Op zijn computer toont Ricliev ons een nepnieuwsbericht dat onlangs is verschenen op een Macedonische nieuwssite: ‘De Amerikaanse president heeft een decreet uitgevaardigd dat Macedonische burgers in staat stelt om zonder visum naar de VS te reizen.’

Ricliev «Dat artikel werd overgenomen door verschillende mainstreammedia en druk becommentarieerd op de sociale netwerken. Niemand had de website nagetrokken. Het bleek om een site te gaan die erg lijkt op de websites die al het fake news over Trump spuien. Natuurlijk klopte er niks van.»


PLAGIAAT

Vladimir «De eerste site die op zoek ging naar de bron van al die nepinformatie, was de Amerikaanse Washington Examiner. Die is eerder conservatief, maar wel gekant tegen Trump. De journalisten botsten op tien politieke sites die dezelfde informatie en titels deelden. Ze trokken het na: alle URL’s bevonden zich in Veles.»

Tegelijkertijd, in april 2016, startte META, het onafhankelijke persagentschap van Macedonië, een onderzoek. Ricliev herinnert zich nog de eerste vermoedens, nadat hij was verwittigd door een collega.

undefined

null Beeld

Ricliev «We vonden sites die vreemde informatie verspreidden – op dat moment sprak men nog niet van fake news. Het ging om pro-Trump- of anti-Hillary-berichten, die heel populair waren op de sociale media. We zagen dat die uit Veles kwamen. We hebben de jongeren gecontacteerd: ‘Ja, dat komt van ons,’ zeiden ze, ‘maar er is niets illegaals aan.’»

META publiceert haar onderzoek, maar de reikwijdte ervan blijft beperkt tot de 2 miljoen inwoners van Macedonië – peanuts in vergelijking met de uitzinnige manier waarop er links worden gedeeld onder Trump-supporters.

Ricliev «Pas toen het verhaal werd opgepikt door Buzzfeed is het zich wereldwijd gaan verspreiden.»

Sommige Amerikaanse media ontdekken dat hun eigen artikels woord voor woord zijn overgenomen door sites waarvan ze nog nooit hebben gehoord, en die allemaal gevestigd zijn in Veles. Trajce Arsov is advocaat, gespecialiseerd in mediarecht. Sinds september ontvangt hij verontruste telefoontjes vanuit de VS.

Trajce Arsov «Drie conservatieve Amerikaanse sites hebben me gecontacteerd. Ze wilden klacht indienen tegen de jongeren omdat ze de intellectuele eigendomsrechten hadden geschonden.»

Eén probleem: in Macedonië geldt de wet op intellectueel eigendom niet voor journalistieke artikels die in het buitenland zijn geproduceerd.

Arsov «De websites besloten wat druk op de jongeren te leggen door te dreigen met een proces. Daar is nooit iets van gekomen.»

Niettemin verandert Veles op een paar dagen tijd in het epicentrum van een digitale aardbeving: het wordt gebombardeerd tot het werkterrein van een gewetenloze bende, die ervan beschuldigd wordt de verkiezingen te hebben vervalst van het land dat zichzelf de grootste democratie ter wereld noemt. Het Britse Channel 4 komt een kijkje nemen en schildert de jeugd van Veles af als een hightechbende die zonder scrupules of politiek geweten geld binnenrijft, een garnizoensstad van alternative facts die gretig worden overgenomen door Trump en zijn kiezers. Dan schieten ook andere Angelsaksische media in actie: ze getuigen over hoe makkelijk het geld verdienen is met fake news, hoe de centen vervolgens rijkelijk worden rondgestrooid in de cafés van de stad. Ze vertellen over het weelderige leventje van de nieuwe rijken, de manipulatoren van de Amerikaanse opinie.

Andrej «Ze schreven dat we hier in het Drama Café flessen Moët & Chandon leegdronken. Terwijl er niet eens champagne op de kaart staat.»


GOUDKOORTS

Als de inwoners van Veles de reportages zien, herkennen ze zich niet in het beeld dat de buitenlandse media van hen schetsen. ‘Iederéén maakt fake news,’ zo tracht Andrej de moraliteitskwestie te omzeilen. Ook al geven sommigen toe dat ze spijt hebben. Boris, een jonge regisseur uit de stad, herinnert zich met name één ontmoeting.

Boris «Een jongen van 16 die fake news publiceerde, werkte als figurant mee aan een korte film over de vluchtelingencrisis (Veles ligt pal op de Balkanroute, red.). Terwijl hij die rol aan het spelen was, besefte hij plots dat hij al die xenofobe pro-Trump-berichten misschien niet had moeten delen.»

De deuren en de monden van de bewoners van Veles gaan dicht, net als hun Facebookpagina’s en hun rekeningen bij Google AdSense.

Andrej «Eind 2016 heeft Google mijn rekening afgesloten en is het bedrijf begonnen met alle IP-adressen van de stad in de ban te slaan.»

Net zoals bij de goudkoorts kondigde de rush op het goud het begin van het einde aan. Samen met de troep kwamen nu ook de verdenkingen naar boven: hadden buitenlandse machten de hele operatie gestuurd? Journaliste Saska Cvetkovska wijst naar Rusland.

Saska Cvetkovska «Sommige van die jongens spreken niet eens Engels! Hoe krijgen ze het dan voor mekaar om zo’n teksten te schrijven of zo’n opvallende titels te verzinnen?»

Cvetkovska wijst op de gelijkenissen tussen het discours van alle nepnieuwssites en op de quasi automatische commentaren die hun berichten krijgen. Volgens haar moet het hele fake news-gebeuren een aanvoerder hebben met een duidelijke politieke agenda: pro-Rusland, pro-Poetin, pro-Trump, antidemocratisch en antivluchtelingen. Ook Arsov is van mening dat de jongeren niet genoeg van de Amerikaanse politiek kennen om zo efficiënt te kunnen zijn. Zonder bewijs is het echter moeilijk om politieke manipulaties aan het licht te brengen. Zelfs nu Google tientallen websites heeft afgesloten en duizenden euro’s van de jonge geeks uit Veles heeft geconfisqueerd, blijven verschillende sites nog dagelijks publiceren. Tussen de dieettips en de laatste nieuwe sportmodellen vind je nog altijd politiek getinte berichten.

Ricliev «Fake news zal niet verdwijnen. Het is als een virus. Sommige democratieën zijn er immuun voor, maar ik ben er zeker van dat het fenomeen opnieuw de kop zal opsteken, in Frankrijk of in Duitsland.»

Andrej steekt een laatste sigaret op in het Drama Café. Hij heeft nog veel werk.

Andrej «Google en Facebook kunnen me niks maken. Zelfs al zijn mijn rekeningen geblokkeerd en nemen ze mijn geld in beslag. Wat is nu 5.000 euro? Dan maak ik wel een andere rekening aan in het buitenland, op een ander IP-adres. En ik blijf mijn websites voeden. Over drie of vier jaar maken wij opnieuw de Amerikaanse politiek.»

Behalve misschien als de burgemeester de kans krijgt zijn project in werking te stellen: ‘Als ik kan, dan bied ik die jongeren een job aan als computeringenieur op het gemeentehuis,’ glimlacht hij. ‘Ze hebben echt uitstekend werk geleverd.’

© Society

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234