Op de vlucht voor de deurwaarders: het Iraanse avontuur van Wim Delvoye

‘Ik ben het levende bewijs,’ zegt kunstenaar en zelfverklaard provocateur Wim Delvoye, ‘dat Iran vrijer is dan België.’ Zijn tentoonstelling in het Museum van Hedendaagse Kunst in Teheran – hij was de eerste westerse kunstenaar die het hele gebouw mocht inpalmen – was een daverend succes.

'Vergeleken met Mohammed is Jezus maar een duts, hè'

Het is een ander verhaal dan dat van de ellendige strijd die Delvoye nu al zeven jaar voert om nog maar iets als een raamkozijn te mogen vervangen in zijn kasteeltje in Melle, waarmee hij misschien licht megalomane, maar boeiende plannen had die keer op keer door de overheid in de kiem werden gesmoord. De onderneming dreigt hem zelfs zes maanden gevangenisstraf op te leveren.



Wim Delvoye «Ze stonden hier vandaag weer met vijf deurwaarders. Je kunt het je echt niet voorstellen. Ik weet nog dat ik op mijn 22ste mijn eerste btw-nummer had en, telkens als de bel ging, dacht: ‘Jaaaah, interesse!’ Nu schrik ik me elke keer dood als de bel gaat. Ik vrees dan het ergste.»



HUMO En dus dacht je: ‘Geen kasteel in België waar ik mijn museum kan maken? Dan doe ik het wel in een Iraans paleis!’



Delvoye «Als een soort opgestoken middelvinger naar België, bedoel je? Nee, ik wilde gewoon vooruit! Maar het bewijs dat het daar beter gaat dan hier, heb ik ondertussen wel geleverd. Ik had dat zelf niet verwacht. Ik heb dat paleis in Iran eigenlijk te snel gekocht, zonder er goed over na te denken. De eerste keer dat ik in Iran uit het vliegtuig stapte, was ik nog echt bang. Ik dacht: ‘Oeioei, ze zullen mij gegoogeld hebben, gaan mij raar vinden en meteen opsluiten.’ Maar zo ging het helemaal niet. Iedereen vindt me wel een rare, maar ze dulden dat. Ze laten me gewoon doen en geven me carte blanche, want ze weten: ‘Die is niet naar hier gekomen om lelijke garageboxen te bouwen. Hij droomt er niet van om Kashan lelijk te maken.’ De burgemeester heeft onmiddellijk begrepen dat een gast als ik alleen maar een meerwaarde kan betekenen voor de gemeenschap. Hij steunt me zoveel hij kan, droomt zelfs van een Biënnale van Venetië in Kashan. En ik ben die mensen op mijn beurt dankbaar dat ze mij niet pesten. Het verwonderde me zelfs, omdat ik in België zo compleet gedesillusioneerd was geraakt.»

HUMO Het was dus meer een soort wanhoopsdaad?

Delvoye «Ik zie het positief: zonder die ellende met dat kasteel had ik misschien nooit zo’n aanval van tegenstrooms denken gekregen.»

HUMO Een aanval van wat?

Delvoye «Bekijk het als: een paraplu kopen terwijl je niet weet of het gaat regenen, een contraire investering – je investeert in een land in crisis in de hoop dat het er de goeie kant op zal gaan. Toen we vier jaar geleden voor het eerst op het internet naar gebouwen in het buitenland begonnen te zoeken, was Iran nog een donker land dat ons niet genegen was en van alles voor ons verborg. Maar via Google Earth konden we wel in elke achtertuin kijken. ‘Raar,’ dacht ik toen: ‘Die mensen hebben precies niet zoveel te verstoppen.’ Toen was mijn interesse gewekt.»


Kasseien in de woestijn

HUMO Kashan ligt op het platteland, op 200 kilometer van Teheran. Het is geen culturele metropool als pakweg New York.

Delvoye «Ja, maar hoe kan ik in New York nu nog een verschil maken? En met mijn centjes kan ik daar hooguit een garage kopen. Teheran was ook al te duur. Omdat ik in Dubai een vriend heb die een huis in Kashan had gekocht en me foto’s van de stad toonde, heb ik besloten om de countryside op te zoeken. Je moet er echt eens heen. Die stad is wondermooi. De vader van de huidige burgemeester – die ook burgemeester was – wilde van Kashan al een soort Venetië maken. Nadat hij de kasseien in de Italiaanse stad had gezien, heeft hij er de straten van zijn stad ook mee geplaveid. In geen enkele andere woestijnstad vind je dat.»

HUMO Je paleis is enorm. Dat zal toch ook wel iets gekost hebben?

Delvoye «Weet je, bouwen in Iran kost minder dan mijn advocaten in België. Als ik hier drie maanden stop met procederen, spaar ik zoveel uit dat ik nóg een Iraans huisje kan kopen.»

HUMO Vorige keer zei je nog tegen me: ‘België is het enige land waar ik mijn kunst kan maken.’

Delvoye «Dat is waar. Dat heb ik altijd gezegd. Maar dan vergeleek ik België met Amerika. Daar zul je geen microbioloog vinden die het gesprek niet meteen beëindigt als je hem belt voor advies over hoe je stront moet maken. En als je aan een Amerikaanse radioloog vraagt: ‘Zullen we na je uren wat vrijende paartjes radiograferen, gewoon voor de kunst?’, dan belt die gast meteen zijn advocaat op.»

HUMO In België lukte dat allemaal wel. Prachtig toch?

Delvoye «België ís een vrij land, maar niet voor mensen die eigendom hebben. Dan is er opeens niemand meer die het voor je opneemt en heeft de pers ook geen enkele sympathie meer voor je problemen. Dat ik mijn grachten niet mag schoonmaken omdat ambtenaren een vuil spelletje met me spelen, wekt geen journalistiek medeleven op, want andere mensen hebben geen grachten. Terwijl mijn plannen met dat kasteel misschien megalomaan waren, maar wél de moeite waard. Ik had ook met opzet gekozen voor Melle, de dodgy site van Gent, omdat ik dacht dat ze mijn inzet om daar de boel wat op te kalefateren wel zouden waarderen.»

HUMO Het plan was een tuin met reusachtige sculpturen.

Delvoye «Iets van die grootteorde dat iedereen het van ver, en dus gratis, zou kunnen zien. Je hoefde er alleen maar langs te rijden. En ik heb die kunstwerken onderhandeling na onderhandeling kleiner gemaakt om water bij de wijn te doen: op den duur zouden ze nog maar 7 meter hoog worden. En dan kondigen ze opeens aan dat er een paar meter verderop windmolens komen van 206 meter hoog! Iran is ook corrupt, maar de corruptie is van een andere aard. Dat ik daar niet met getatoeëerde varkens moet komen aanzetten, is duidelijk. Hier is alles heel onduidelijk. Hoe komt het, bijvoorbeeld, dat het Agentschap voor Bos en Natuur en de gemeente in 2005 nog tégen die windmolens waren, en een paar jaar later opeens vóór? Er zullen nergens grote, te traceren bedragen op iemands rekening zijn gestort, maar op één of andere manier zullen er wel mensen beter van zijn geworden.»

'Het paleis van Delvoye: 'In Iran zie je de lucht elke dag verder opklaren. Een gevoel dat ik in België nooit krijg'

HUMO Een stelletje corrupte ambtenaren, zo noem je hen. Dát is waarvoor je wordt aangepakt: voor een hele resem beledigingen. Tegen een agente zou je gezegd hebben dat ze zélf Joden op de trein gezet zou hebben als haar dat gevraagd werd.

Delvoye «Ik heb die ambtenaren van de bouwinspectie corrupt genoemd, ja, en ik heb ook hun camera in de gracht gegooid. Ze waren op mijn domein binnengebroken en hadden een goeie vriendin van mij, die ziek was en in ondergoed voor het haardvuur zat, door mijn ramen gefotografeerd. Ik was woest. Ik word daar ook al zeven jaar gepest, hè. Net als de vorige eigenaars. Die kregen ook constant dreigementen in de bus dat hun domein geconfisqueerd zou worden door Bos en Natuur. Ze hadden hun achterpoort al weggehaald zodat wandelaars makkelijker de natuurweg konden nemen. Een maand later werden ze gehomejackt en hebben ze het kasteel te koop gezet.

»Het probleem is die natuurweg: hij loopt door het grondgebied, waardoor je 75 procent ervan niet tot je beschikking hebt. Iedereen loopt daar rond en laat zich gaan op allerlei door Bos en Natuur georganiseerde activiteiten. Want hun natuurbescherming gaat eigenlijk over natuurbeléving, wat natuurlijk meer geld opbrengt. Dat is wat ze willen: een soort natuuramusementspark maken, niet de natuur beschermen. Dat laatste doe ik namelijk beter, terwijl zij net veel kapotgemaakt hebben. Ik wist van de vorige eigenaars al dat er een probleem was, maar ik kocht het kasteel toch omdat ik positief dacht: ‘We lossen dat samen wel op’. Nee, dus.»

HUMO Je was ondertussen ook al half naar Engeland gevlucht met je bezigheden. Daar bouw je nu je enorme gotische torens.

Delvoye «Ik ben me meer en meer gaan toeleggen op architectuur. Het is begonnen met de betonmolens met gotische decoratie, en vervolgens ben ik aan mijn torens begonnen.»


Zwijnen en zoenen

HUMO En die worden steeds groter: ze moeten uitgroeien tot een kathedraal. Je doet ook mee aan architectuurwedstrijden, zei je medewerker. Om gotische flatgebouwen te kunnen maken.

Delvoye «Ja, ik ben natuurlijk supermegalomaan en heb nog niks gewonnen. Maar dat is ook omdat projectontwikkelaars nog niet begrijpen dat je die gotische ornamenten tegenwoordig uit beton kunt lasercutten. Het is dus helemaal niet meer zo duur, maar natuurlijk wél duurder dan gewone witte, modernistische dozen. Het is nog te vroeg voor die flats, dus voorlopig blijft het bij projecten op kleine schaal. Ik bouw nu een gotische pergola in Nukutepipi, een atol in Frans Polynesië, voor een man uit Montreal. Hij zou daar in Canada ook een toren van 106 meter willen neerzetten. Maar daarvoor heeft hij nog geen bouwvergunning.»

HUMO Vroeger combineerde je in je werken vaak iets verhevens met iets banaals: met aarzen maakte je afdrukken als van een zoen, strijkplanken koppelde je aan wapenschilden, gasflessen aan chic Delfts blauw.

Delvoye «Het ene deel verwijst naar dingen waarmee we ons van elkaar onderscheiden – wapenschilden, serviesverzamelingen... Het andere doet denken aan eenvoud, het plebejische – strijkplanken, betonmolens, zwijnen, aarzen. Allemaal dingen uit het dagelijkse leven, die universeel zijn. In onze aars zijn we allemaal gelijk. Pas als we van onze aars wég denken, komen de problemen: dan heb jij borsten en ik niet, heb jij unief gedaan en ik niet. En zodra het onderscheid er is, begint de ellende – de angstjes, de jaloezietjes, de lust, de machtsstrijd.

»Voor de tentoonstelling in Teheran heb ik een dure Rimowa-koffer en een Maserati – het statussymbool bij uitstek – met traditioneel Iraans koperslag laten bewerken door eenvoudige, maar ongelofelijke ambachtslieden uit Isfahan. (Toont me de Maserati) Kijk, wat hier op de motorkap staat, verbeeldt de hemelvaart van Mohammed. Hij vliegt te paard de hemel in, maakt een toer van de wereld en keert dan weer terug. Vergeleken daarmee is Jezus maar een duts, hè.»

'Ik ben helemaal niet veeleisend in de liefde. De kunst is: weinig verwachten van elkaar'

HUMO De Iraanse die dat tafereel tekende, werd tot twaalf jaar cel veroordeeld voor een cartoon waarin ze de Iraanse regeringsleden als apen en geiten had afgebeeld.

Delvoye «Ondertussen is ze vrijgelaten. Maar ik geef toe: voor vrouwen is die vrijheid er nog niet. Nu, je ziet de dingen verbeteren. In het parlement is het aantal vrouwen gestegen van negen naar dertig. Ze zijn er echt de westerse weg aan het inslaan. Dat ik dat voorzien heb, hè. Knap, vind ik toch wel.»

HUMO Er was ook een protestactie voor de deur van het Museum voor Hedendaagse kunst tijdens jouw expositie.

Delvoye «Hier hebben ze daarvan gemaakt dat die betoging tegen mijn kunst gericht was. Zo’n onzin. Het waren jonge mensen die – volkomen terecht – protesteerden omdat er sprake van was dat het museum geprivatiseerd zou worden. Prachtig, toch? Je ziet de lucht daar elke dag verder opklaren. Een gevoel dat ik in België nooit krijg.»

HUMO Je zei net dat je zelf ook wel begreep dat je in Teheran niet met je varkens moest komen aanzetten. Zo vrij was je er dan toch niet. Heb je het, zoals het een provocateur betaamt, wel geprobeerd?

Delvoye «Nee. Jij gaat in Thailand toch ook niet met je schoenen aan een tempel in? Maar ik heb er wel op aangedrongen dat mijn vloertegels gemaakt uit salami en ham opgehangen mochten worden. Ik dacht dat ik geen schijn van kans had, maar ze hingen er tóch. Meer vond ik niet nodig. Dat ik daar tentoonstelde, had al genoeg schandaalwaarde, merkte ik.»


Final countdown

HUMO De paradoxale werken waar we het net over hadden, verwijzen ook naar een tweespalt in jezelf: je eigen ijdelheid en onderscheidingsdrang, tegenover de behoefte met varkens en betonmolens terug te keren naar je eenvoudige afkomst.

Delvoye «Ik had lang een dubbelzinnige verhouding met mijn roots. Ik heb ze bespot en wilde boven de knussigheid uitstijgen, maar tegelijk gebruikte ik veel volkse iconen – een schop, een strijkplank, varkens – omdat ik daar toch ook veel van hou.»

HUMO En hoe zit het ondertussen met je ego?

Delvoye «Awel, dat heeft zoals de countdown van een raket – ten, nine, eight... – de grond bereikt, maar nu ben ik weer omhoog geschoten. Mijn werk is groot, hoog en kijkt naar de hemel op. Het is megalomaan, maar ook optimistisch. Niet meer zo sarcastisch, minder spottend. Het wordt ook steeds meer communal – er zijn meer mensen bij betrokken, het project in Kashan is een plek om anderen tegen te komen. Daar ben ik in mijn rol van amateurarchitect mee bezig: hoe moet het eruitzien opdat mensen zouden voelen dat ze welkom zijn.»

HUMO Je wil dus een liefdevolle uitwisseling met je publiek. Is dat ter compensatie van een gebrek? Iemand die van jou als mens houdt?

Delvoye «Neen, hoor. Er is wel degelijk iemand die me graag ziet en goed voor mij zorgt. Maar ze is beducht voor bekendheid.»

HUMO In de liefde heb je woelige tijden gekend. Het is wellicht ook niet makkelijk om iemand te vinden die met jou kan interageren.

Delvoye «Het is vooral moeilijk geweest om mensen te filteren, om te weten te komen of mensen om de juiste redenen voor mij wilden kiezen.»

HUMO Maar je bent toch ook geen eenvoudige om een relatie mee te hebben?

Delvoye «Het is te zien, hè. Ik ben misschien helemaal niet zo veeleisend in een relatie: ik ga graag mijn eigen weg, en ben daardoor net gemakkelijk. Het is dus maar te zien hoe veeleisend de ander is.

»Ik sta nu ook anders tegenover de liefde dan vroeger. Ik ben veel minder behoeftig. En dan kun je meer loving zijn. Er zijn veel mensen die die twee dingen verwarren. Ze zeggen: ‘Ik zie u graag.’ Maar dat is niet echt waar. Ze zijn needy. Nu kan ik soms echt iemand graag zien, zonder ook maar één moment van neediness te hebben. Dat is the way to go, hè. Als je mensen aan je wil binden, moet je onthecht zijn. Zoals bij een kat: als je achter zo’n beest aan loopt, vang je ’m nooit. Maar zit je in de zetel tv te kijken, dan is die kat daar ineens.»

'België is een vrij land, maar niet voor mensen die eigendom hebben'

HUMO Je spot niet meer, zeg je, maar vorige keer zei je nog: ‘In een relatie met een dominante partner kun je je alleen maar verdedigen met spot.’

Delvoye «Spot is de humor van de zwakke. Hij wil voorzichtig zijn in zijn kritiek en omzwachtelt die met een stijlvorm, waardoor de ander niet weet: is het nu voor te lachen of niet? Mijn grootvader was enorm grappig. Mijn grootmoeder had zúlke handen, als kolenschoppen, en een zware stem. Ze was heel dominant en wij waren allemaal bang voor haar. Maar mijn grootvader plaagde mijn grootmoeder altijd: dat was zijn manier om haar autoriteit een beetje te doorprikken.»

HUMO En jij hebt zijn hang naar autoritaire vrouwen geërfd.

Delvoye (schatert) «Kijk, ik ben iemand die zich niet goed kan organiseren, dus een vrouw die dat wél heel goed kan, trekt mij aan. En ja, natuurlijk heb je dan veel kans dat die ook dominant en wat berispend is. Dus ja, ik was een katje dat zich graag kwam warmen aan iemand die zijn leven op orde heeft, iemand die op de luchthaven meteen begrijpt waar de juiste incheckbalie is. Terwijl ik panisch rondloop, omdat ik denk dat ik die balie nooit ga vinden. Ik twijfel enorm aan mezelf wat dat betreft, en werd daardoor heel aanhankelijk. Ondertussen heb ik beetje bij beetje geleerd die verwachtingen, die ik op een vriendin projecteerde, over verschillende mensen te verdelen. Ik heb nu iemand die goed is met computers, iemand die goed is in afspraken maken... Je kunt dat niet allemaal van één partner verwachten. Dat is de fout die veel mensen tegenwoordig begaan. Ze verwachten te veel van een partner: die moet eerlijk zijn, én sexy, én superintelligent, én goed kunnen koken, én lief zijn, én naar niemand anders kijken. De kunst is, volgens mij: weinig verwachten van elkaar. Dat is niet gemakkelijk. Vooral omdat de liefde in iedere film en songtekst wordt gepromoot als iets buitengewoons: dan denk je al snel dat wat jij hebt, niet buitengewoon genoeg is. Ja, het zijn boeiende tijden.»

HUMO Wanneer ga je weer naar Kashan?

Delvoye «Snel. Ik moet eerst naar New York. Normaal zou ik daar nu al zitten, maar mijn paspoort ligt nog op de ambassade voor een visum. Binnen een week heb je het, zeiden ze, maar ondertussen hebben ze gezien dat er stempels van Iran in staan. Wat is het Westen toch vrij, hè?»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234