null Beeld © VRT - Charlie De Keersmaecker
Beeld © VRT - Charlie De Keersmaecker

‘Het had waar kunnen zijn’Nepnieuws bestrijden met Tim Verheyden

‘Opeens was ik zelf deel van een complottheorie: zo snel kan het gaan’

Corona is een verzinsel van de elite om de gewone mens te controleren. Bill Gates heeft het virus gecreëerd om geld te verdienen aan het vaccin. Oekraïne heeft een biologisch wapen waarmee het alle Russen kan uitroeien. Ziedaar drie verzonnen theorieën die figureren in ‘Het had waar kunnen zijn’, het nieuwe boek van VRT-journalist Tim Verheyden. ‘Stoken, polariseren en zelfs oorlogen uitlokken, dat is het doel van fake news.’

Ayfer Erkul

HUMO Hoe groot is het probleem van desinformatie en fake news?

TIM VERHEYDEN «Ik werk nu al vijf jaar aan documentaires over desinformatie, en ik heb het probleem alleen maar zien groeien en onze maatschappij nog meer onder druk zien zetten. Na een lezing die ik onlangs gaf, zei een psychologe tegen mij dat ze in alle voorbeelden van fake news was getrapt die ik had opgesomd. Ze zei ook dat haar wachtzaal tegenwoordig vol zat met mensen die eenzaam waren en die de overload aan desinformatie niet aankunnen. Ze merkte dat mensen er angstiger door worden. Er wordt twijfel gezaaid, mensen weten soms niet wat ze moeten geloven. De polarisering is enorm toegenomen.

»Wie tijdens de coronacrisis durfde te zeggen dat hij twijfelde aan het vaccin, kwam meteen in een zwart-witdiscussie terecht. Complottheorieën zijn overal. Onlangs nog zag ik een foto van de pas overleden acteur Ray Liotta op Facebook terug, in een bericht met tientallen andere mensen die onverwacht waren gestorven. De insinuatie was dat dat geen toeval kon zijn, en dat vaccins daarmee te maken hadden. Mensen overlijden plots aan een hartstilstand, jammer genoeg, maar tegenwoordig koppelen sommige mensen elk overlijden aan een complot.»

HUMO Nepnieuws weegt ook op familie- en vriendschapsrelaties, schrijf je.

VERHEYDEN «Ik sprak met Elke, een vrouw die haar zus en haar moeder helemaal zag meegaan in allerlei complottheorieën die het licht zagen in het begin van de coronacrisis. Dat waren verhalen die de pandemie in twijfel trokken, die de ‘elite’ beschuldigden van het in scène zetten van corona, zelfs QAnon dook erin op. Elkes dochter zag haar tante en haar oma vroeger heel dikwijls, de familie was erg hecht. Maar tijdens de pandemie viel ze helemaal uit elkaar omdat ze de wereld heel anders was gaan zien. Vandaag is er opnieuw contact, maar je voelt dat het nooit meer zoals vroeger zal zijn. De zus en de moeder blijven meegaan in dat complotdenken.»

HUMO Je spreekt in je boek over een desinformatieoorlog.

VERHEYDEN «Het gaat om meer dan enkel nepnieuws. Was het probleem maar daartoe beperkt gebleven. Een verzonnen nieuwsbericht kun je nog ontkrachten, maar fake news is maar een deel van een hele lading desinformatie die we tegenwoordig over ons heen krijgen. Het doel van desinformatie is ons in de war brengen en chaos zaaien, zodat we steeds minder het onderscheid kunnen maken tussen wat waar is en wat niet. Die desinformatie overstijgt tegenwoordig de sociale media en raakt het geopolitieke niveau.

»Het recentste voorbeeld is Vladimir Poetins actie in Oekraïne. Rusland viel Oekraïne binnen op 24 februari, maar daarvoor al was Poetin bezig om, door middel van nepnieuws en desinformatie, een inval te rechtvaardigen. Het narratief was dat Oekraïne een corrupte staat was onder leiding van neonazi’s die niet aarzelden om aanslagen te plegen op de eigen bevolking. Poetin hoopte daarmee wellicht het Westen mee te krijgen. Er werd bijvoorbeeld een video verspreid met beelden van een bomaanslag op een Russische militair in de door Rusland gecontroleerde Donbas-regio. De militair werd niet geraakt, maar er kwamen wel drie burgers om, klonk het. De beelden toonden ook drie lichamen met brandwonden bij de vernielde auto. Poetin-aanhangers deelden die video gretig, maar onderzoek door burgerjournalisten leerde dat die helemaal nep was. De vernielde auto had geen nummerplaat en er waren nauwelijks brandsporen aan de binnenkant. Op de lijken was duidelijk al een autopsie uitgevoerd. Het Westen is niet meegegaan in dat verhaal dat de Russen wilden verspreiden, maar het doel van dat nepnieuws was wel duidelijk: chaos en verwarring zaaien om een oorlog uit te lokken.»

HUMO Ben je, als ervaren journalist, toch zelf al eens in nepnieuws getrapt?

VERHEYDEN «Eén keer, toen ik een filmpje zag waarin een vrouw in een vliegtuig een scène maakte omdat ze naast iemand moest zitten die niet was gevaccineerd. Dat filmpje was gemaakt door een influencer met miljoenen volgers. Hij had een bedrijfje dat mensen en organisaties leert hoe je virale video’s maakt. Maar ik was ermee weg, en ik niet alleen, denk ik. Die video werd tientallen miljoenen keren bekeken en was erg populair onder tegenstanders van vaccinatie.

»Onlangs had ik bijna weer prijs. Tijdens het proces tussen Johnny Depp en Amber Heard doken plots filmpjes op van de acteur Jason Momoa die voor de rechtbank een verklaring aflegde waarin hij Depp verdedigde en fulmineerde tegen Heard. Dat filmpje werd tientallen miljoenen keren bekeken op TikTok. Ik heb toen even getwijfeld of het wel klopte, maar Momoa heeft nooit een verklaring afgelegd.»

HUMO Je reisde in 2016 al naar de hotspot van het fake news, maar je vond er niet bepaald grote complotdenkers.

VERHEYDEN «In Veles, in Noord-Macedonië, op drie kwartier rijden van de hoofdstad Skopje, had een aantal jongeren jaren geleden al gemerkt dat met fake news geld te verdienen viel. Veles is een troosteloos stadje vol vervallen industrie, het gemiddelde maandloon bedraagt er 300 euro. Die jongeren maakten online berichten over superfoods en dieetvoeding, omdat die nu eenmaal veel clicks opleverden. Na de verkiezing van Donald Trump schakelden ze over naar een nog beter businessmodel: nepnieuws verspreiden. Plots verdienden ze tienduizenden euro’s per maand. Die jongeren wilden gewoon geld verdienen en hadden geen ideologisch masterplan.»

HUMO Je zat op een gegeven moment zelf ook in een complottheorie.

VERHEYDEN «Een Belgische complotdenker had enkele namen op een blad geschreven: Bill Gates met een pijltje naar Marc Van Ranst en dan een pijltje naar mij, Tim Verheyden, de storyteller van de VRT, insinuerend dat ik als deel van de regimepers kritiekloos het overheidsnarratief doorgaf in mijn nieuwsberichten. Dat werd even gedeeld op sociale media. Zo snel kan het gaan: drie namen op een blad, en hop, er was weer een complot blootgelegd.»

HUMO Krijg je dan een hoop bagger over je heen?

VERHEYDEN «Op sociale media word ik uitgelachen en uitgescholden. Dat is tegenwoordig de norm: als journalist word je niet meer geloofd, maar krijg je persoonlijke aanvallen te verduren. Het is een minderheid op sociale media die zich daarmee inlaat, maar wel een luide minderheid met een grote mobilisatiekracht. Ik snap het soms wel: als ik als journalist tegen iemand zeg dat iets fake news is, kan dat heel confronterend zijn. Die mensen geloven echt in iets, en dan ben ik, de journalist, de boodschapper van het slechte nieuws. Sommige kritiek op de media is ook wel terecht, maar ik voel dat journalisten sinds enkele jaren anders bekeken worden. Veel mensen denken dat we zomaar wat doen, dat we ’s ochtends naar het werk gaan en vervolgens maar wat verzinnen voor die dag.»

HUMO Je maakte drie jaar geleden de ‘Pano’-documentaire over de geheime chatgroepen van Schild & Vrienden. Is extreemrechts bedrevener in het verspreiden van fake news?

VERHEYDEN «Ja, maar dat komt ook doordat de politieke rechterzijde actiever is op sociale media, waar de grens tussen feiten en fictie vaker wordt opgezocht. Op politiek vlak is dat natuurlijk heel slim: als je als politieke partij ideeën kwijt wilt, moet je wel op sociale media zitten. Extreemrechts is daar veel creatiever in.»

HUMO Hoe stoppen we de toevloed van desinformatie?

VERHEYDEN «Er is geen magische oplossing. In het onderwijs moet er zeker meer aandacht gaan naar het wegwijs maken van mensen in de mechanismen van sociale media. Factchecks in de journalistiek blijven waardevol. Je zult er geen mensen uit de fuik van fake news mee kunnen trekken, maar het geeft wel inzicht in de manier waarop iets wordt onderzocht.

»Verder ben ik vooral blij dat corona voorbij is en dat we weer op café kunnen om daar met elkaar te praten. Daar pleit ik in mijn boek voor: dat we elkaar voorbij de polarisatie kunnen terugvinden in het gesprek.»

Tim Verheyden, ‘Het had waar kunnen zijn’, Pelckmans Uitgevers

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234