‘Op grote festivals heb je meer kans op buitenlandse contacten, zeker op een evenement als Tomorrowland. Organiseer zoiets dit jaar alleen voor Belgische jongeren.’ Beeld Geert Van de Velde
‘Op grote festivals heb je meer kans op buitenlandse contacten, zeker op een evenement als Tomorrowland. Organiseer zoiets dit jaar alleen voor Belgische jongeren.’Beeld Geert Van de Velde

EpidemioloogPierre Van Damme

Pierre Van Damme: ‘De Olympische Spelen laten doorgaan, dat is echt om problemen vragen. Ik hou mijn hart vast’

Mocht het u ontgaan zijn: de pandemie treedt weer een nieuwe en – we vertellen het er maar meteen bij – delicate fase in. Er wordt nu druk gevaccineerd en tegelijk gaat langzaam het slot van de samenleving. Wat betekent dat voor gevaccineerden en voor mensen die nog op hun prik wachten? Kunnen mutaties ons nog het leven zuur maken? Riskeren we ter plekke dood te vallen na een prik met AstraZeneca? En wat zijn de kansen van de Rode Duivels – zeker met die overjaarse verdediging – op het EK voetbal? Pertinente vragen voor epidemioloog Pierre Van Damme.

HUMO Van het vaccinatiefront niets dan goed nieuws: de campagne loopt zo gesmeerd dat men zowaar vóór zit op schema. Minister Wouter Beke denkt nu dat iedereen op 15 augustus twee prikken gekregen zal hebben. Is dat haalbaar?

PIERRE VAN DAMME «Dat hangt van twee dingen af: de leveringen van de vaccins en de vaccinatiebereidheid. Als die niet veranderen, is die deadline zeker realistisch.»

HUMO Wat de vaccinatiebereidheid betreft, leek er wel een probleem in Brussel.

VAN DAMME «Het toont aan hoe belangrijk communicatie en sensibilisering zijn, ook in de taal van de verschillende gemeenschappen. We weten dat Brussel veel culturele gemeenschappen rijk is, en dat het een extra inspanning vergt om die te bereiken. Men spreekt nu mensen aan op markten of benadert hen via artsen en apothekers, maar ook via kinesisten en thuisverplegers. Er worden ook mobiele ploegen ingezet. Men probeert zoveel mogelijk drempels weg te halen, zoals uitnodigingsbrieven die niet aankomen of niet worden gelezen, gebrekkige of helemaal onbestaande toegang tot computers. Dat zijn tussenstappen waarvan je weet dat ze voor problemen kunnen zorgen.

»De laatste weken heeft Brussel twintig initiatieven gelanceerd en wekelijks zien we de vaccinatiegraad met 3 tot 5 procent toenemen. Ze hebben dus duidelijk effect. We kunnen er ook lessen uit trekken voor de andere grootsteden. En in Vlaanderen mogen we zeker niet op onze lauweren rusten. Elke extra procent vaccinatiegraad moet je verdienen. De grote steden wisselen nu informatie uit over hoe ze het nog beter kunnen doen, vooral in achtergestelde buurten of bij gemeenschappen die moeilijk bereikt worden.»

HUMO Veel mensen maken zich nog altijd grote zorgen over de bloedklonters die een prik met AstraZeneca kan veroorzaken. De kans op die bijwerking is wel zeer klein en volgens het Europees Geneesmiddelenagentschap wegen de risico’s niet op tegen de voordelen.

VAN DAMME «De cijfers tonen aan dat het om een zéér zeldzaam fenomeen gaat. Het is iets heel anders dan de klassieke trombose, waarvan we weten dat het risico met de leeftijd toeneemt, dat het in bepaalde families vaker voorkomt en gelinkt is aan risicofactoren zoals roken, medicijnengebruik en obesitas. Dat is een heel andere familie van bloedklonters dan wat we hier zien. Bij vaccins is de oorzaak van die zeldzame klonters immunologisch. Wie er nog vragen over heeft, verwijs ik graag naar de experten van de Belgische Vereniging voor Trombose en Hemostase, die daarover een uitstekende Q&A op hun website hebben geplaatst. Zij benadrukken overigens nog eens dat alle vaccins, dus ook dat van AstraZeneca, veilig zijn en dat ze eigenlijk de beste manier zijn om je tegen een trombose te beschermen. Het coronavirus verhoogt namelijk het risico op een trombose aanzienlijk.

»Mensen hebben ondertussen minder vragen over AstraZeneca: dankzij de communicatie voelen ze zich toch veiliger. Het is vooral het interval tussen de twee prikken waar ze nu vragen over stellen.»

HUMO Er doen, ook op sociale media, de wildste verhalen over bijwerkingen de ronde. Maar er bestaat ook zoiets als het nocebo-effect, waarbij mensen bijwerkingen vertonen omdat ze dénken dat ze er zullen krijgen. Die kunnen zelfs hevig zijn.

VAN DAMME «Van de vaccinatiecentra horen we vooral dat het voor veel mensen beter meeviel dan verwacht en dat ze vaak opgelucht zijn. Ze voelen na de vaccinatie soms tintelingen, maar die hebben met de emotionele ontlading te maken. Dat wordt bevestigd door de klinische studies: in de groepen die een placebo kregen, werden ook bijwerkingen gerapporteerd, gaande van hoofdpijn en vermoeidheid tot andere gewaarwordingen. Mensen voelen die wel degelijk, maar ze hebben niet altijd met de vaccinatie te maken.»

HUMO Ondertussen is er sprake van een derde prik, die we tegen het einde van het jaar zouden krijgen. Waar dient die zogenaamde boosterprik voor?

VAN DAMME «Als we een derde prik zouden toedienen, is dat om de immuniteit te verlengen, want we weten nog altijd niet hoelang die duurt, en om de immuniteit te verbreden, zodat we tegen de huidige en misschien ook toekomstige mutanten beschermd zijn.

»Met de taskforce denken we nu al na over hoe we dat moeten aanpakken: geven we de hele bevolking een derde prik, of alleen de ouderen en risicogroepen? Als iedereen die moet krijgen, moet je een aantal vaccinatiecentra openhouden. Zijn het alleen de ouderen en risicopatiënten, dan kan het eventueel via de huisartsen of apothekers. Daarom werken we nu aan een plan. De farmabedrijven bereiden zich ook voor: zij werken nu aan een volgende generatie vaccins. Of we die nodig zullen hebben, weten we nog niet, maar ze kunnen maar beter klaarliggen.

»Die derde prik mag zeker niet ten koste gaan van de productie van vaccins voor de armere landen, want anders komen we in een vicieuze cirkel terecht. We moeten ons dan telkens voorbereiden op nieuwe varianten en mutanten die daar ontstaan omdat nog zeer veel mensen besmet kunnen raken. We moeten er vooral voor zorgen dat iederéén een basisimmuniteit heeft. Dan pas zullen er minder mutaties zijn. Anders zitten we in de rijke landen straks aan het vierde of vijfde type vaccin.»

HUMO Positief is alvast dat de vaccins goed beschermen tegen de diverse varianten, en zelfs beter dan verwacht.

VAN DAMME «Uit de laboratoriumgegevens viel dat niet te voorspellen. Daar zagen we bij alle vaccins een verminderde werking tegen de varianten, zowel dat van Pfizer als van AstraZeneca. Maar nu blijkt dat Pfizer en Johnson & Johnson veel beter bestand zijn tegen de Zuid-Afrikaanse en de Braziliaanse variant. Uit gegevens uit Groot-Brittannië blijkt dan weer dat Pfizer en AstraZeneca goed beschermen tegen de Indiase variant. Naast onze antistoffen gebruiken we waarschijnlijk ook andere immuuncellen om ons tegen die varianten te beschermen. Dat geeft een beter resultaat dan in laboratoria. We zitten dan zelfs in de buurt van 75 à 80 procent bescherming tegen de ernstige vorm van covid veroorzaakt door varianten.»

NIET GEK DOEN

HUMO In Europa en de VS krijgen we het virus langzaam onder controle, maar er is een nieuwe opstoot in Zuid-Oost-Azië, het gaat niet goed in Latijns-Amerika en het virus begint zich ook in Afrika te roeren. De kans dat er nog mutaties ontstaan, is dus groot. Houdt men er rekening mee dat er een variant kan opduiken die de bestaande vaccins weet te omzeilen?

VAN DAMME «Absoluut. Daarom is een wereldwijde waakzaamheid van het grootste belang. Nieuwe varianten moeten tijdig worden opgespoord in laboratoria, ook zogenaamde escape-varianten, waartegen de vaccins niet werken. Het griepvaccin moeten we elk jaar aanpassen aan de griepvirussen die circuleren, en dat gebeurt ook op basis van zo’n surveillancesysteem, vooral in Oost-Azië.

»Het covid-19-virus muteert wel veel minder snel dan het griepvirus. We verwachten dat er maar om de drie à vier jaar een variant zal opduiken die zo sterk is gemuteerd dat hij aan de vaccins kan ontsnappen. Dat geeft ons de tijd om ons daarop voor te bereiden. Als je ziet hoe snel er nu een nieuwe versie van het vaccin wordt gemaakt – de eerste fase 1-studies lopen al – dan denk ik dat we ook snel grip op die gevaarlijke mutanten zullen hebben.»

HUMO Wat betekent het eigenlijk als een variant besmettelijker is? Wil dat zeggen dat wie geïnfecteerd is meer virus verspreidt? Of het makkelijker overdraagt?

VAN DAMME «Het betekent vooral dat je meer virus verspreidt. Of je langer besmettelijk bent, wordt nog onderzocht. Het reproductiecijfer is in ieder geval hoger en dat is vervelend, want dat betekent dat we een hogere vaccinatiegraad nodig hebben om tot groepsimmuniteit te komen. De 70 procent waar we altijd op gemikt hebben, zal op den duur minimaal 80 à 85 procent worden. Als we besmettelijker zijn, zijn er in verhouding meer zieken op korte termijn en dat betekent soms ook meer hospitalisaties en mensen op intensieve zorg. Niet omdat de variant van het virus je zieker maakt, maar omdat door de grotere besmettelijkheid méér mensen ziek worden, zoals bijvoorbeeld de 40-, 50- en 60-jarigen die nu worden opgenomen.»

HUMO De Hoge Gezondheidsraad heeft nu een positief advies gegeven voor de vaccinatie van de 16- en 17-jarigen. Waarom zijn jongeren plots weer in beeld gekomen?

VAN DAMME «Wij hebben nooit onder stoelen of banken gestoken dat de vaccinatie niet noodzakelijk stopt op 18 jaar. De 70 procent voor groepsimmuniteit was ook berekend op de hele bevolking. Als je alle jongeren onder de 18 niet vaccineert, raak je nooit aan die groepsimmuniteit, want dan blijven een kleine twee miljoen Belgen vatbaar voor het virus. Door jongeren tussen pakweg 12 en 18 jaar, die heel veel sociale contacten hebben, te vaccineren zouden ze minder virus verspreiden en krijgen we meer vat op de circulatie.

»Vervolgens is het de vraag of je ook kinderen onder de 12 jaar moet vaccineren, en of je een deel van de bevolking vatbaar moet houden en het virus vrij spel geven om in die groep varianten te maken. Persoonlijk vind ik dat geen goed idee, maar de Hoge Gezondheidsraad en de taskforce moeten zich daarover uitspreken. Er lopen nu studies over de veiligheid van de vaccins voor kinderen tussen 6 maanden en 11 jaar. We moeten eerst uitzoeken of ze een aangepaste dosis of een aangepast schema nodig hebben. Als we daar alle gegevens over hebben, kunnen we knopen doorhakken.»

'Als je alle jongeren onder de 18 niet vaccineert, raak je nooit aan die groeps-immuniteit, want dan blijven een kleine twee miljoen Belgen vatbaar voor het virus' Beeld Geert Van de Velde
'Als je alle jongeren onder de 18 niet vaccineert, raak je nooit aan die groeps-immuniteit, want dan blijven een kleine twee miljoen Belgen vatbaar voor het virus'Beeld Geert Van de Velde

HUMO Die berichten doen jongeren ook dromen, bijvoorbeeld over zomerfestivals. Toen de organisator van Pukkelpop ietwat overenthousiast aankondigde dat een vol terrein met zestigduizend mensen eind augustus moet lukken dankzij sneltesten en vaccinatiebewijzen, sloeg uw collega Erika Vlieghe achterover. Bleef u nog overeind?

VAN DAMME «Ik meen me te herinneren dat ik net op een stoel zat (lacht). We moeten vooral realistisch zijn. Festivals zijn wel haalbaar als ze kleinschaliger zijn, en zo blijft het ook beheersbaar. Op grote festivals heb je meer kans op buitenlandse contacten, zeker op een evenement als Tomorrowland. Dat lijkt me dit jaar geen goed idee. Britten zouden bijvoorbeeld de Indiase variant kunnen meebrengen. Het zou beter zijn om alleen jongeren uit eigen land de kans te geven om Tomorrowland mee te maken. Dat zou voor velen een unieke kans zijn, want nu is het festival steevast maanden op voorhand uitverkocht. Volgend jaar kunnen dan weer mensen uit de hele wereld komen. Voorts zou ik aanraden om de viruscirculatie minimaal te houden en in te zetten op zoveel mogelijk gevaccineerden en, als dat niet lukt, op testen aan de ingang.»

HUMO Er volgen nu kort na elkaar heel veel versoepelingen. Bevinden we ons daardoor niet in een verraderlijke fase van de pandemie? Mensen kunnen de indruk krijgen dat ze al voorbij is, terwijl nog maar 44 procent van de volwassenen in ons land minstens één prik heeft gekregen, en amper 15 procent twee prikken.

VAN DAMME «We zitten in een fase waarin we goed moeten doseren, en dat is zeer moeilijk. Sommigen vonden vorig jaar dat de maatregelen te ver gingen, nu kun je je afvragen of we niet te veel aan het versoepelen zijn op korte termijn. Wij hebben niets tegen versoepelingen, maar het moet gedoseerd gebeuren. Dat hebben we de beleidsmakers ook gezegd.

»Op 9 juni zal er plots heel veel kunnen. De enige boodschap die we kunnen geven is: het is niet omdat er zoveel kan, dat er zoveel móét. Een terrasje doen en dan nog eens tien mensen buiten ontmoeten, en eventueel nog een gezellig tuinfeest met vijftig man? Het moet niet én-én-én zijn. Mensen moeten voor zichzelf uitmaken wat echt belangrijk is om het leven weer te kunnen hernemen na wat we hebben meegemaakt, en misschien één of twee dingen doen, maar daarom niet alles. Anders openen we veel netwerken van nieuwe contacten en zal het virus daar vrolijk op surfen. Zeker met de Britse en de Indiase variant nemen we dan grote risico’s. Hoe meer de vaccinatiegraad richting 60, 70 en 80 procent gaat, hoe beter we de gevolgen van de versoepeling kunnen opvangen. Maar we moeten uitkijken dat de vaccinatie niet ingehaald wordt door een besmettelijker virus.

»Vanaf 9 juni mogen bedrijven hun werknemers opnieuw één dag per week op het werk toelaten in plaats van hen te laten telewerken. Die buffer zijn we al kwijt. Bedrijven hebben dat trouwens de voorbije weken en maanden al getest. Kijk ook hoe mensen zich gedragen als ze van een reis terugkeren: sommigen houden zich niet aan de quarantaine en worden niet gescreend of getest, maar de overheid kán ze ook niet allemaal testen. Ook daar zijn we een deel van onze buffer kwijt. Het illustreert dat we niet gek mogen doen.»

BETER GEEN SPELEN

HUMO Hoe goed zijn we na de eerste prik beschermd? Veel mensen die een eerste vaccin hebben gekregen, zullen niet wachten om zich weer sociaal uit te leven. Dat kun je hun zelfs niet kwalijk nemen, want drie en sinds kort twee maanden wachten is – voor wie AstraZeneca heeft gekregen – erg lang als de terrassen, fitnesscentra en tuinfeesten met eigen catering lonken.

VAN DAMME «De bescherming na de eerste prik valt goed mee. Twee à drie weken na de eerste prik zit je al snel rond de 90 à 95 procent, en in bepaalde gevallen zelfs 100 procent bescherming tegen de ernstige vorm van covid of een ziekenhuisopname. Zowel voor Pfizer als voor AstraZeneca neemt de besmettelijkheid een paar weken na de eerste prik met de helft af. Maar we vragen mensen toch om zich na de eerste prik aan de maatregelen te blijven houden: handen wassen, mondmasker dragen en afstand houden, omdat er nog altijd veel virus circuleert. Als we aan 60 à 70 procent gevaccineerden zitten, kunnen we de maatregelen weer aanpassen, en het mondmasker in bepaalde omstandigheden achterwege laten.»

HUMO Ook de WHO bena- drukte dat het belangrijk is om de maatregelen te blijven volgen, ook als het aantal besmettingen terugloopt. De Seychellen hebben de hoogste vaccinatiegraad ter wereld, maar telde recent toch veel nieuwe besmettingen, en 33 procent daarvan bij mensen die al volledig gevaccineerd waren. We moeten dus blijven uitkijken.

VAN DAMME «Dat klopt. Het Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) blaast wel nog warm en koud. Enerzijds zeggen ze dat mensen die gevaccineerd zijn andere gevaccineerden kunnen ontmoeten zonder mondmasker. Anderzijds zeggen ze ook dat je het mondmasker in bepaalde omstandigheden – op drukke plaatsen, het openbaar vervoer… – moet dragen, omdat het virus daar nog circuleert. In de VS gebruiken ze de mondmaskerdiscussie ook wel om mensen ertoe aan te zetten zich te laten vaccineren, nu de campagne daar begint te vertragen. Ik weet niet of dat de beste strategie is. Je moet je niet laten vaccineren om van het mondmasker verlost te raken, maar om de viruscirculatie te verminderen en dan het mondmasker te kunnen laten vallen. Men hanteert er een omgekeerde redenering.»

HUMO Kunnen we voor onze exitstrategie ook iets leren van landen als Israël en het Verenigd Koninkrijk, waar men al verder staat met de vaccinatie of al meer versoepelingen heeft doorgevoerd?

VAN DAMME «We kijken zeker naar die landen, en ook naar de impact die de versoepelingen hebben op onder meer de hospitalisatie of de sterfte bij de gevaccineerde bevolking. In Israël is er alvast een sterke impact bij de leeftijdsgroepen met een hoge vaccinatiegraad: die mensen belanden bijna niet meer in het ziekenhuis. Dat zien we trouwens ook in België.

»Het VK toont ons dan weer wat de Indiase variant concreet betekent. Positief is dat gevaccineerden er niet erg ziek van worden. Dat is voor de Britten ook een argument om een tandje bij te steken en hun vaccinatieprogramma nog uit te breiden. De bereidheid om zich te laten vaccineren is daar ook toegenomen door de Indiase variant.»

HUMO De Britse regering heeft een aantal belangrijke versoepelingen doorgevoerd. Als de Indiase variant geen roet in het eten gooit, zouden op 21 juni alle beperkende maatregelen worden opgeheven. Maar in het VK heeft nu 55 procent van de volwassenen minstens één prik gekregen. Dat is niet zo héél veel meer dan bij ons.

VAN DAMME «Inderdaad. Premier Boris Johnson bereidt de bevolking er nu op voor dat het misschien toch niet zo’n vaart zal lopen met de versoepelingen. Hij beseft dat ze misschien iets te voortvarend zijn geweest. Je moet er namelijk voor zorgen dat je voldoende prikken kunt zetten, en er tegelijkertijd over waken dat je niet door de effecten van het virus wordt ingehaald. Voor ons zal de evolutie in het VK zeer leerrijk zijn. Kunnen wij onze huidige tsunami van versoepelingen voortzetten? Als het in het VK anders zou lopen, moeten wij snel kunnen bijsturen.»

HUMO Deze zomer vinden enkele grote evenementen plaats, zoals de Olympische Spelen en het EK voetbal. Hoe kijkt u daarnaar?

VAN DAMME «Voor het EK voetbal probeert men het risico te beperken door de meeste spelers te vaccineren. Als je bubbels van teams handhaaft, is het misschien haalbaar. Ik zou het wel zonder publiek of met een beperkt aantal toeschouwers doen, en voorts inzetten op testen en controles, zoals het Eurovisiesongfestival dat doet. Maar ook daar hebben een aantal delegaties positief getest. Nog een geluk dat er goed werd getest, anders hadden ze het hele evenement moeten afblazen. Het bewijst nogmaals dat een aantal maatregelen zeer zinvol zijn om de epidemie en de viruscirculatie te beheersen.

»De Olympische Spelen zijn een ander verhaal. Dat evenement is nog een maatje groter, en in een land waar de achtergrondimmuniteit heel slecht is. Ik denk niet dat het verstandig is om de Spelen te laten doorgaan, dat is echt om problemen vragen. Maar ik besef ook dat atleten zich niet kunnen blijven voorbereiden op een evenement dat telkens wordt uitgesteld. Dus zullen er heel strikte maatregelen nodig zijn.

»De vaccinatiegraad in Japan is ongeveer 1 à 2 procent. De vaccinatietwijfel is er traditioneel zeer groot, dat zul je niet snel kunnen veranderen. Er komen ook delegaties uit de hele wereld naartoe. Die brengen niet alleen allerlei mutaties binnen, maar geven virussen ook de kans om genetisch materiaal uit te wisselen, en wie weet tot welke extra mutaties dat kan leiden. Ik hou eerlijk gezegd mijn hart vast.»

HUMO Tot slot, en u voelde hem ongetwijfeld al komen: het Grote Bevrijdingsfeest van uw zoon Tom komt er wel degelijk, en wel op 30 juli. Heeft er bij jullie thuis iemand een weddenschap verloren?

VAN DAMME (lacht) «Tom heeft zijn datum wel moeten aanpassen aan de epidemiologische omstandigheden en de aanbevelingen (het festival was eerst voor juni gepland, red.). We praten er geregeld over, omdat mijn bezorgdheid is dat het veilig moet kunnen plaatsvinden, en dat weet hij ook. Het aantal mensen is zeker beheersbaar, maar alles zal afhangen van hoe de coronacijfers op dat moment zijn. Ze moeten ook bereid zijn om het opnieuw te verplaatsen als het echt niet anders kan. Ze willen het eventueel ook kleinschaliger doen, op verschillende plaatsen op hetzelfde moment. En ze overwegen ook tests en coronapaspoorten. Ze willen creatief zijn en perspectief bieden, maar het zal de kunst zijn om dat te verzoenen met een zo laag mogelijk risico. Dat is de uitdaging, en als ze daarin slagen, zal ik zelf zeer tevreden zijn.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234