Overal in Europa vinden antiracismedemonstraties plaats, zoals in Marseille.Beeld AFP

ProtestenBlack Lives Matter

Racisme in Europa neemt toe: ‘Of het nu om zwarte mensen, Aziaten of Roma gaat’

Overal in Europa vinden demonstraties plaats rond Black Lives Matter. De emoties lopen hoog op. Volgens betrokkenen is dat niet verrassend. Uit verschillende Europese onderzoeken blijkt dat racisme en discriminatie alleen maar toenemen. ‘Het is een zaak van de lange adem.’

‘Het allerergste?’ Hij is even stil. ‘Het allerergste zijn de sloppenwijken in het hart van Europa. Daar waar de Roma wonen. Zonder water, elektriciteit en verharde wegen. Alsof je in de Derde Wereld bent.’

Dit is een citaat van iemand die op de achtergrond wil blijven. De man doet voor een grote organisatie onderzoek naar racisme en discriminatie in Europa. Hij probeert positief te blijven, zegt hij, hij is van het halfvolle glas. ‘Het is zeker niet dat er niks gebeurt, maar het wordt maar heel, heel langzaam beter.’

Dan een ander citaat, nu van Margaritis Schinas, de eurocommissaris voor Bevordering van onze Europese levenswijze. Hij kan zich niet voorstellen, zei hij twee weken geleden, dat zoiets als de moord op George Floyd in Minneapolis en de massademonstraties die daarop volgden op deze schaal hier bij ons zouden kunnen gebeuren. ‘Ik denk niet dat we in Europa op dit moment issues hebben die zo duidelijk betrekking hebben op politiegeweld of institutioneel racisme,’ aldus de Griek in de The Financial Times.

Klip en klaar

Dus wat is het nu? Het is in elk geval wel duidelijk dat de Europese Unie officieel en op papier expliciet tegen racisme is. Artikel 21 uit het Handvest van de grondrechten in de Europese Unie is klip en klaar: ‘Iedere discriminatie, met name op grond van geslacht, ras, kleur, etnische of sociale afkomst, genetische kenmerken, taal, godsdienst of overtuiging, politieke of andere denkbeelden, het behoren tot een nationale minderheid, vermogen, geboorte, een handicap, leeftijd of seksuele gerichtheid, is verboden.’

Of hier, uit het Verdrag van Maastricht (1992): ‘De waarden waarop de Unie berust, zijn eerbied voor de menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten, waaronder de rechten van personen die tot minderheden behoren.'

Dit is hoe het zou moeten zijn. Uit recente onderzoeken blijkt echter dat de werkelijkheid een stuk weerbarstiger is. En misschien ook wel anders dan Margaritis Schinas graag zou willen. Zo riep het EU-agentschap voor Fundamentele Rechten (FRA) begin deze maand de lidstaten van de Unie op ‘om beter hun best te doen’. ‘We zien een grimmig beeld,’ zegt beleidscoördinator Henri Nickels. ‘En daar ben ik niet eens verbaasd over. Het probleem blijft maar voortduren, of het nu om zwarte mensen gaat, Aziaten of Roma.’

In 2018 kwam het FRA met het onderzoek ‘Zwart zijn in de EU’, waarin zesduizend mensen van Afrikaanse afkomst werd gevraagd naar hun ervaringen met racisme. Een derde van hen gaf aan dat ze weleens waren lastiggevallen vanwege hun huidskleur. Een kwart was in de vijf jaar voorafgaand aan het onderzoek aangehouden door de politie; bijna de helft daarvan vermoedde etnische profilering. Ook bleek dat slechts 14 procent van de racistische incidenten is gemeld bij de politie. In geval van geweld door agenten gaf 63 procent zelfs aan dat ze niemand erover vertelden, omdat het toch niks zou uitmaken of omdat ze de politie niet vertrouwden.

Een protest in Madrid.Beeld Getty Images

Ook Ojeaku Nwabuzo van het Europees Netwerk Tegen Racisme (Enar) schetst geen opwekkend beeld. ‘Het wordt in veel gevallen alleen maar erger,’ zegt ze. ‘Hoe meer we erover praten, hoe meer er aan de oppervlakte komt. Zeker de laatste weken.’ Enar deed tussen 2014 en 2018 onderzoek naar racistisch geweld en institutioneel racisme in Europa. Conclusie: racistische misdaden nemen toe. De verschijningsvormen lopen echter wel uiteen. In sommige landen (Frankrijk, Verenigd Koninkrijk, Denemarken) moeten vooral de Joden het ontgelden, in andere (Tsjechië, Bulgarije, Slowakije) de Roma. In Polen wordt slechts 5 procent van het racistisch geweld gemeld bij de politie. In Engeland en Wales vonden tussen 2015 en 2018 jaarlijks 101.000 racistische incidenten plaats, waarvan een kwart niet gemeld werd.

In het Europees Parlement heeft een aantal politieke groepen (christendemocraten, sociaaldemocraten, liberalen en groenen) zich verenigd in de Ardi, de 'intergroep' voor antiracisme en diversiteit. ‘Dat zijn dus niet alle partijen, inderdaad,’ zegt coördinator Jelena Jovanovic. ‘Sommige willen niet, andere worden niet aangemoedigd.’ Volgens haar is de situatie in Europa niet te vergelijken met die in de VS, vanwege ‘een andere sociale en politieke context’. Wel kampen we aan deze kant van de Atlantische Oceaan met een lange geschiedenis van ontkenning, zo zegt ze. Dat komt bijvoorbeeld tot uitdrukking in de manier waarop de uitgangspunten van de EU over gelijkheid worden nageleefd: ‘Er zijn landen die hun best doen, maar er zijn ook landen die net doen of er niks aan de hand is, of die openlijk racistisch zijn, zoals Hongarije. Andere landen willen wel, maar kijken steeds met een schuin oog naar de kiezer.’

Een protest in Stockholm.Beeld via REUTERS

Niet serieus

Domenica Ghidei Biidu stipt een ander probleem aan. Zij zit namens Nederland in de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie (ECRI). Deze onafhankelijke commissie doet namens de Raad van Europa (geen EU-instelling) onderzoek naar racisme, discriminatie, xenofobie, antisemitisme en intolerantie in de 47 lidstaten. Zij zegt: ‘Als je jezelf niet racistisch vindt, is zelfreflectie niet makkelijk.’

Er wordt dan ook niet altijd iets met de adviezen van de ECRI gedaan. Elke lidstaat krijgt een rapport met adviezen op maat, en na de laatste rapportage bleek dat 23 procent daarvan is opgevolgd, 56 procent gedeeltelijk en 21 procent niet. ‘Het is inderdaad steeds de vraag of de lidstaten naar ons luisteren,’ zegt Ghidei Biidu. ‘Écht luisteren. Maar toch heb ik er vertrouwen in dat het werkt. Dit is een zaak van de lange adem, niet alle resultaten zijn onmiddellijk te zien.’ Zo heeft ECRI er steeds op gehamerd dat landen gelijkheidsbevorderende organen in het leven roepen. Dat hebben ze inmiddels bijna allemaal gedaan, maar uit onderzoek blijkt vervolgens dat deze niet altijd even serieus worden genomen. En dat heeft dan volgens haar weer te maken met ‘institutioneel racisme’, politieke of sociale structuren waarin racisme zo ingebed is dat het niet meer wordt herkend.

Domenica Ghidei Biidu, EU-commissie tegen racisme.Beeld Hollandse Hoogte / Eelkje Colmjon

Een woordvoerder van de Europese Commissie benadrukt dat ze blijft streven naar een ‘Unie die niemand achterlaat’. ‘We zien echter wel dat ongelijkheid hardnekkig is en dat er nog veel te doen is. Daarom is er ook voor het eerst een speciale Commissaris voor Gelijkheid benoemd, Helena Dalli.’ De Commissie speelt een belangrijke rol in de bestrijding van racisme en ongelijkheid, zegt de woordvoerder, of het nu via speciale programma’s, werkgroepen, richtlijnen of financiering is. Dit wordt beaamd door de organisaties die zijn geïnterviewd voor dit artikel. Maar wat ze ook zeggen: het kan nog veel beter.

‘Misschien moet de Commissie eens iets doen met een afspraken over de fundamentele rechten voor mensen van Afrikaanse afkomst in Europa,’ zegt europarlementariër Samira Rafaela. ‘Die resolutie is vorig jaar aangenomen door het Europees Parlement, maar daar is letterlijk niks mee gebeurd.’

De resolutie, iets verbreed, wordt vandaag opnieuw ingediend. ‘Oké, daar gaan we dan nu weer over stemmen, beter laat dan nooit. En we gaan het weer hebben over racisme, wat ook heel goed is. Maar waarom hebben we daar eerst excessen zoals nu plaatsvinden voor nodig? En laten we vooral ook kritisch zijn op de aandacht die we níét hebben gegeven. Waarom zijn al die stemmen niet genoeg gehoord?’

Rafaela heeft vorige week samen met de parlementaire antiracismegroep Ardi een brief gestuurd naar commissaris Margaritis Schinas. Of hij wil uitleggen waarom hij denkt dat er in Europa geen institutioneel racisme is. ‘En of hij misschien zijn excuses wil aanbieden.’

Een protest in Wageningen.Beeld ANP

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234