Radio Gaga in het psychiatrisch centrum Bethanië in Zoersel

Vorige week klapte Radio Gaga, nog altijd ‘uw hyperlokaal verzoekkanaal’, haar studio open in het Waalse dorp Le Mesnil. Dit keer doen ze hetzelfde in het psychiatrisch centrum Bethanië in Zoersel.

'Als ik mensen de hele nacht zie aanschuiven voor de nieuwste iPhone, dan denk ik: 'Wie is er hier abnormaal?''

Verdwalen kun je in deze psychiatrische microkosmos ook in de verschillende universa, die kriskras door elkaar lijken te lopen en waar je als bezoeker al snel in wordt meegenomen. Terwijl ik de uitzending van Joris en Dominique sta te volgen op het graspleintje voor de caravan, komt een man op me toegestapt: ‘Zijt gij dat meisje dat in een hond verandert?’ Ik kan het me in elk geval niet herinneren, nee. Er volgt een verhaal over een jeugdboek, een 1.000-koppig nageslacht en een aap. Dan drukt hij de jongen van de productie naast me op het hart: ‘Noem haar nu niet meer Jeanneke, hè. Zeg vanaf nu maar Madame de La Fontaine.’ Oké, voor vandaag meet ik me graag de rol aan van Madame de La Fontaine.

Eén en ander heeft er wellicht mee te maken dat de Gaga-caravan vlak bij Delta heeft postgevat, de eenheid voor psychosezorg. Luc Derck zit dan weer in Kaap, een eenheid voor langdurige zorg. Aan de gouden microfoon heeft Luc net het plaatje ‘A Laugh and a Half’ van D-A-D aangevraagd. Toepasselijk, want het is intussen een vrolijke bende aan de caravan. Als Johnny ‘Mamma Mia’ aanvraagt – ‘Voor mijn mama. Ze is 92’ – ontstaat er zelfs een polonaise.

Luc en ik laten het feestgedruis achter ons en trekken naar De Factorij, een bungalow aan de rand van het domein waar een handvol patiënten de ruimte en de tijd krijgen om te schilderen en te creëren. Als ze één van hun werken verkopen, schaffen ze zich met de opbrengst nieuwe doeken en verf aan. Luc benut elk vrij moment om naar hier te komen: ‘Voor ons is dit heel helend.’

Luc Derck (50) «Ik ben in de psychiatrie terechtgekomen in 2010, toen ik gestopt ben met drinken. Eerst dacht ik nog: ‘Ik mag hier een paar weekjes uitrusten, wat gesprekjes voeren en dan ben ik weer vertrokken.’ Maar zo werkt het dus niet. Je moet de tijd nemen om beter te worden.»

'Had ik als kind al geweten dat ik asperger had, dan had ik beter mijn weg in het leven kunnen zoeken. Voor hetzelfde geld was ik dan uitgegroeid tot een Etienne Vermeersch.' Luc

HUMO Bij je eerste opname was je dus al 45. Al die tijd was het goed met je gegaan?

Luc «Niet echt. Voor de buitenwereld zal het er allemaal wel oké en normaal hebben uitgezien. Ik heb altijd gewerkt: ik was pijpfitter in de chemische industrie. Voordien had ik het zelfs tot onderofficier in het leger geschopt. Ik verdiende goed mijn boterham en in theorie had ik dus geen geld tekort, maar toch slaagde ik er niet in mijn huishuur te betalen. Het kwam er gewoon niet van. Mijn maandloon ging op aan andere dingen, zoals cd’s. Of dan kocht ik nieuwe kleren, telkens als de andere vuil waren. De schulden stapelden zich op. Het werd zelfs zo erg dat ik op straat ben beland. Hoe een mens dakloos kan worden terwijl-ie toch goed geld verdient, dat weet ik pas sinds kort.

»Als dakloze ben ik naar De Linde gegaan, een opvangtehuis voor thuisloze mannen boven de 35, waar alcohol uit den boze is. Het plan dat ze daar voor mij hadden uitgedokterd, was simpel: ik moest stoppen met drinken, mijn schulden afbetalen en een dak boven mijn hoofd zoeken. Dan zou het allemaal wel weer in orde komen. Maar dat stoppen met drinken zorgde er opeens voor dat ik tot niets meer in staat was. Ik had mezelf nochtans nooit als een alcoholieker gezien. Nu weet ik dat ik alcohol al die jaren als een pilletje had gebruikt: met wat alcohol in mijn lijf werd ik sociaal. Dan kon ik mensen opeens wél in de ogen kijken, terwijl ik dat oogcontact anders altijd meed.»

HUMO Zonder alcohol lukte het ook niet meer om je job te blijven uitvoeren?

Luc «Ik kon mijn hoofd er niet bij houden. ’s Ochtends raakte ik zelfs niet uit bed. Voordien was ik getrouwd geweest: toen deed mijn vrouw alles voor me. Maar na de scheiding kostte het me veel meer moeite dan andere mensen om een normaal leven te leiden. Eerst schreef de huisdokter me valium voor. Hielp niet. Daarna liet hij me opnemen in de psychiatrie. Ik weet het nog goed: de verpleging in dat eerste centrum vond me maar ne rare. Kennelijk stelde ik nogal moeilijke vragen. Ik dacht: ‘Ik? Ráár? Het loopt hier vol!’ (lacht)»


Een Etienne Vermeersch

Zelf ging Luc ervan uit dat hij geveld was door een depressie, maar in de psychiatrie dachten ze eerder aan borderline. Ze verwezen hem door naar een ander psychiatrisch ziekenhuis, met een afdeling voor borderliners.

Luc «Ik zal nooit vergeten wat de psychiater tegen me zei: ‘Formuleer uw klacht, meneer.’ Ik wist niet wat ik daarop moest antwoorden. Ik ben opgevoed met de wijsheid dat je nooit klaagt, dat klagen negatief is: ‘Mensen in Afrika, díé mogen klagen.’ Omdat ik mijn klacht niet kon formuleren, wisten ze niet wat ze met me aan moesten. Intussen ging ik zelf wel in de DSM-V (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, red.) op zoek naar wat borderline was. Ik herkende me daar wel in, ja. Maar wie niet? Bij elke aandoening staan tien puntjes. Herken je jezelf in negen ervan, dan heb je al prijs.

»Na het ontbijt moesten we altijd in het salon gaan zitten en om de beurt ons verhaal doen: ‘Hoe is je dag geweest?’ En: ‘Hoe voel je je?’ Hier doen ze dat net níét. Hier vinden ze dat je een ander niet moet lastigvallen met je rugzak. Die ander z’n rugzak zit al vol genoeg.

»Mijn verblijf in dat eerste psychiatrische ziekenhuis was eigenlijk een traumatische ervaring. Zodra ik daar binnenging, stond al vast dat mijn opname er op 15 januari zou opzitten, genezen of niet. Ik ben er die dag buitengegaan zónder diagnose, en mét koorts. Niet veel later zat ik in Zoersel.»

'Mensen met asperger kennen dat niet, groepsgevoel. Op Facebook heb je de groep Asperger Belgium. Geen idee wie daarin zit, maar mensen met asperger zijn het zeker niet' Luc

HUMO Hier voelde je je minder verloren.

Luc «Ja. Ik had nog altijd geen diagnose, maar dat leek niet zo dringend meer. Ik had niet het gevoel dat ik mijn aanwezigheid moest verantwoorden.

»Ik kwam in de zorgeenheid Monding terecht. Daar zitten allerlei mensen met persoonlijkheidsstoornissen bij elkaar – maakt niet uit of je nu bipolair bent of psychotisch. Ze zijn het meest normaal. Hoe zal ik het uitleggen? Organiseren ze hier een quiz tussen de zorgeenheden, dan winnen de mannen van Monding altijd (lacht). Maar ze zitten er wel met reden: het zijn emotioneel kwetsbare mensen. Zo voel ik me ook: ik pas niet in het plaatje van hoe je hoort te zijn. Mijn brein werkt anders dan dat van anderen.

»Op een bepaald moment heb ik me ingeschreven als vrijwilliger bij de CM. Ik wilde als begeleider werken, om mantelzorgers te ontlasten. Omdat ik ook op kinderen zou moeten letten, kreeg ik uitleg over aandoeningen als ADHD en autisme. Ik herinner me vooral de zin: ‘Autisme is behoefte hebben aan structuur, maar niet in staat zijn om zelf voor die structuur te zorgen.’ Plots – ping – ging er een lichtje branden. Ik ben naar Leuven gegaan voor allerlei autismetests. Bleek dat ik asperger had. Dat was vorig jaar – ik was 49.»

HUMO Was je opgelucht?

Luc «Toch wel. Als iemand me nu vraagt waarom ik in de psychiatrie zit, kan ik eindelijk een duidelijk antwoord geven: ‘Ik heb asperger. Voilà.’ Die diagnose heeft ook zo z’n gevolgen: ik heb officieel ASS (autismespectrumstoornis, red.), dus ben ik nu een mens met een beperking, een invalide. Ik heb een nummertje van de Vlaamse overheid. (Trots) Ik heb zelfs een gratis busabonnement.»

HUMO Dat stempel stoort je helemaal niet?

Luc «Ik vind het net rustgevend. Vroeger probeerde ik altijd maar mee te doen met de rest, met de ene na de andere mislukking tot gevolg. Nu weet ik: in het verleden werd ik vaak overschat. In Leuven hebben ze ook mijn IQ getest en dat viel nogal tegen. Ik had altijd gedacht dat ik een slimmerik was. En toch was ik er bijvoorbeeld nooit in geslaagd mijn rijbewijs te halen. Op mijn 49ste begreep ik eindelijk waarom: ‘Wat voor een ander vanzelfsprekend is, is voor mij te moeilijk. Punt.’ Eindelijk kon ik stoppen met proberen. Andere dingen – vraag me gerust wie er gitaar speelt op die of die plaat – weet ik dan weer zonder nadenken. Maar wat ben ik met dat soort kennis? En nu snap ik ook waarom ik altijd zo’n eenzaat ben geweest: mensen met asperger kennen dat niet, groepsgevoel. Op Facebook heb je de groep Asperger Belgium. Geen idee wie daarin zit, maar mensen met asperger zijn het zeker niet (lacht).»

HUMO Vind je het jammer dat je de diagnose niet vroeger hebt gekregen?

Luc «Ja. Had ik het als kind al geweten, dan had ik beter mijn weg in het leven kunnen zoeken. Dan had ik niet zo veel tijd verloren. Voor hetzelfde geld was ik dan uitgegroeid tot een Etienne Vermeersch


Welke tuin ben jij?

HUMO Zie je jezelf ooit weer meedraaien in de maatschappij?

Luc «Ik zal altijd op het randje zitten. Ach, de maatschappij... Soms denk ik dat ik de enige normale mens ben op de hele wereld. Als ik sommigen de hele nacht zie aanschuiven voor de laatste nieuwe iPhone, dan denk ik: ‘Wie is er hier abnormaal?’

»Ik heb wel een vriendin, maar samenwonen, dat gaat niet: we zijn allebei te moeilijk. Ik heb haar leren kennen in het vorige psychiatrische ziekenhuis: zij zat daar voor haar depressie. In de creatieve therapie moesten we elkaars tekening bespreken. De opdracht was: teken hoe jij eruit zou zien als je een tuin was – één van die typische therapie-opdrachten, net zoals: ‘Maak twee maskers van jezelf, één positief en één negatief.’ Ik had bijna alles juist van haar tuin en zo is de vonk overgesprongen.

»Het is ook geen kwestie van genezen: er valt niks te doen tegen asperger en dat hoeft ook niet. Hier in Zoersel heb ik mezelf leren kennen en aanvaarden. Nu weet ik: ik ben niet slechter of beter dan jij, ik ben gewoon anders. Als ik een lied moet kiezen waarmee ik me het meest vereenzelvig, dan is dat ‘Human Behaviour’ van Björk: de mens is een interessant beestje. Ik heb ook lang zitten nadenken over het liedje dat ik wilde aanvragen bij Radio Gaga. Uiteindelijk vond ik ‘A Laugh and a Half’ het beste bij de psychiatrie passen: ‘There’s something inside me and I know it’s good.’»

HUMO Je schaamt je niet voor je verblijf in de psychiatrie.

Luc «Nee. Het moet nu maar eens gedaan zijn met dat oordelen. De psychiatrie is méér dan ‘One Flew over the Cuckoo’s Nest’ of ‘Rain Man’. En toch moeten we nog altijd tegen de omgeving knokken. Daarstraks nog, op straat: een meisje ging aan de andere kant van de straat lopen toen ik langskwam. ‘Die vieze, oude zotten’: dát gevoel geven ze je. Vroeger had je de legerdienst. Awel, nu zouden ze alle volwassenen moeten verplichten om zich zes maanden te laten opnemen in de psychiatrie. Noem het de ‘psychiatriedienst’. Dan zou iedereen wel met z’n medemens leren omgaan. En wie weet steken ze nog iets op over zichzelf.»


Psychose in drie stemmen

Bij de zorgeenheid Delta zit Yammie Fishel – haar vader is Israëlisch, vandaar de exotische naam, die zoveel betekent als ‘zoals de zee’ – op het terras. Samen met wat medepatiënten drinkt ze koffie en rookt ze een sigaret – ‘het psychiatrie-starterspakket’, zo noemt ze het. In Delta zitten vooral mensen die last hebben van psychoses, maar intussen aan de beterhand zijn. Yammie is net 23 geworden. Haar eerste psychose kreeg ze toen ze 6 was.

'Mijn toestand heeft soms ook voordelen: ik ben alerter dan anderen. Iemand zei me ooit dat ik zoals het parkietvogeltje ben dat ze vroeger meenamen in de mijnen: ik pik sneller gevaar op en vlieg dan weg om anderen te waarschuwen.' Yammie

Yammie Fishel «Een psychose is een breuk met de realiteit. Ik zat pas in het eerste leerjaar toen ik opeens een stem hoorde en overal kleuren zag. Een streep rood, bijvoorbeeld. Of allemaal gouden bolletjes, die heel traag voorbij kwamen dwarrelen. Ik sprak er met niemand over. Pas op mijn 15de heb ik het voor het eerst aan een psychiater verteld. Hij legde me uit dat ik al die tijd al aan kinderpsychoses had geleden.»

HUMO Intussen had je er al négen jaar last van?

Yammie «Als kind stoorde het me niet zo, ook al omdat die stem zei dat ik speciaal en uitverkoren was. Maar in mijn puberteit werd die ene stem er plots drie – stuk voor stuk vrouwenstemmen – en klonken ze opeens heel negatief. Toen ging het meer van: ‘Jij bent een slecht persoon.’ En: ‘Jij bent er beter niet.’ Ik ging minder goed presteren op school, waarop het CLB me naar die psychiater stuurde. Het kostte me wel veel moeite om erover te vertellen. Ik schaamde me. Plus: de stemmen zeiden dat ik het tegen niemand mocht zeggen. De psychiater heeft het op haar beurt aan mijn moeder verteld, maar die geloofde het eerst niet.

»Ik ben met veel moeite afgestudeerd aan de middelbare school. Soms haalden ze me uit de klas en brachten ze me naar huis. Dan had ik weer hardop zitten praten met de stemmen in mijn hoofd. Zelf snapte ik niet dat zo’n gedrag niet hoorde: ik dacht dat iederéén stemmen in z’n hoofd had. Ik geloofde het ook niet als ze me zeiden dat het niet normaal was wat ik hoorde en zag. ‘Iedereen moet vertrouwen op z’n eigen zintuigen,’ zei ik dan. ‘Als ik stemmen hoor, wil dat gewoon zeggen dat ik beter kan horen dan jullie.’ (lacht)»

HUMO Dat soort gedrag wordt vast niet op gejuich onthaald in een klas vol oordelende pubers.

Yammie «Ik werd gepest. Als ik met de fiets naar huis reed, stonden ze me op te wachten en gooiden ze met afval. In de les slingerden ze hun schoolboeken naar m’n hoofd. Of ze gingen allemaal met hun rug naar me toe staan. Ik had één goeie vriendin. Die begreep het ook niet helemaal, maar ze probeerde me wel te helpen. Dan begon ze over iets anders te praten om me af te leiden van de stemmen in mijn hoofd.

»Nadat ik was afgestudeerd, ben ik voor het eerst opgenomen. Toen pas, na veel gesprekken met de psychiater, begon mijn moeder in te zien dat het waar was wat ik zei. Ik kreeg therapie en medicatie tegen psychoses. Ik heb héél veel geslikt, bijna alles. Nu heb ik eindelijk een middel gevonden dat echt helpt.»

'Toen ik in een psychose met een standbeeld stond te praten, zei ik tegen mijn begeleider: 'Excuseer, kun je even wat verderop gaan staan? Dit is een privégesprek'' Yammie

HUMO Wat voel je zonder die medicatie?

Yammie «Dan voel ik me angstig. Door die stemmen, maar ook omdat ik mensen zie: het zijn altijd twee mannen met een hoed op. Da’s heel bedreigend. Nu zie ik ze soms nog, als ik slecht heb geslapen of gestrest ben.

»Ik zit nu twee jaar in Zoersel. Tijdens de week woon ik hier, maar in het weekend ga ik naar huis. Ik krijg veel steun van de groep hier. Samen lachen we zelfs om onze psychoses. Zo van: ‘Weet je wat ik nú heb uitgestoken? Ik ben met een standbeeld gaan praten!’ Dat was een tijdje geleden, toen ik nog niet in mijn eentje naar buiten mocht. Terwijl ik met dat standbeeld stond te praten, zei ik tegen mijn begeleider: ‘Excuseer, kun je even wat verderop gaan staan. Dit is een privégesprek.’ (lacht) In mijn psychose méén ik dat echt, maar daarna denk ik: ‘Hoe kan ik nu zoiets doen?’ Dan komt de schaamte.»

HUMO Zou ik met je kunnen praten als je nu een psychose had?

Yammie «Moeilijk. Ik zou je heel hard wantrouwen.»


Parkiet in de mijn

Thomas Peelmans (20) zit pas twee dagen in Delta. Hij herkent de kinderpsychoses waar Yammie het over heeft: ‘Als kind verstopte ik me onder tafel telkens als de bel ging. En niet gewoon als een spelletje: ik schoot in een blinde paniek en huilde hysterisch.’

Thomas Peelmans «Het grootste probleem was dat niemand geloofde dat er iets niet in orde was. Alleen mijn moeder zag het. Ze ging met iedereen praten – de school, het CLB, een psycholoog – maar die zeiden allemaal: ‘Niks mis met die jongen. Die problemen zijn leeftijdsgebonden.’ Dat heeft ze zestien jaar lang mogen horen.

»Sinds ik weet dat ik last heb van prepsychoses, krijg ik medicatie. Maar ik ben ermee gestopt, omdat ik te veel last had van de bijwerkingen. Van het ene medicijn werd ik heel onrustig; het andere veranderde me in een zombie, met kwijl en alles.»

Yammie «Ja, dat kwijlen herken ik. De meesten worden moe van de pillen, maar ik word net heel actief, waardoor ik slecht slaap. Van sommige medicatie neemt ook je eetlust toe en word je dikker: niet bepaald een opkikker voor je zelfbeeld.

»Ik heb het intussen al zo vaak meegemaakt: ik denk dat ik genezen ben en stop met mijn medicatie. Niet veel later herval ik en moeten ze me dwingen mijn medicatie weer in te nemen – zélf zie ik dan niet dat het fout loopt. Da’s het verschil met een depressie: een depressieve mens beseft zelf dat het niet goed gaat; een psychotische mens niet.»

HUMO Jij neemt nu niks, Thomas. Heb je dan vaak last van psychoses?

Thomas «Het is leefbaar. In mijn ooghoeken zie ik soms wel spinnen of slangen voorbijglibberen. Of als ik in bed lig te woelen, hoor ik soms een grom en breekt het angstzweet me uit. Het is dan een kwestie van mezelf ervan te overtuigen dat die beesten er niet zijn. Dan gaat het wel weer.»

Yammie «Als het te slecht met je gaat, dan sturen ze je naar de gesloten zorgeenheid hiernaast. Ze werken daar met een kaartensysteem: een rode kaart wil zeggen dat je binnen moet blijven; met een oranje kaart mag je buiten met afspraken; een gele kaart betekent dat je tussen de therapieën door naar buiten mag. Maak je het te bont, dan stoppen ze je in isolatie.»

Thomas (kijkt verschrikt)

Yammie «Maak je geen zorgen: dat doen ze alleen als je een gevaar bent voor jezelf of voor anderen. Als ik in een psychose zit, ben ik vooral een gevaar voor mezelf. In zo’n toestand ben ik vaak depressief en denk ik aan zelfmoord. Eén keer, toen ik begon te hallucineren, heb ik mijn bed in brand gestoken. Ik dacht: ‘Ik ga die twee mannen met hun hoed gewoon in de fik zetten. Dan hoef ik ze niet meer te zien.’ Toen ben ik toch een tijdje in isolatie gevlogen.»

'Was ik niet zo laf geweest, dan had ik hier niet meer gezeten. Ik stak het mes niet diep genoeg, omdat ik schrik had om pijn te hebben' Thomas


HUMO Wat valt hier – buiten de isolatie, dan – zoal te doen?

Yammie «In Delta krijgen we allerlei vormen van therapie: groepsgesprekken, individuele gesprekken, muziek, sport, koken, beeldende therapie. Muziektherapie doe ik het liefst, of het nu zelf muziek maken is of luisteren. Ik kan veel kwijt in muziek – dat hebben wel meer patiënten. Liedjes kunnen soms verwoorden wat ik niet gezegd krijg. Mijn lijfnummer is ‘Hide and Seek’ van Imogen Heap (een trippy, meerstemmig nummer, dat begint met: ‘Where are we? What the hell is going on?’, red.). Geen idee waar ze precies over zingt, maar in mijn psychose dacht ik dat ze dat liedje speciaal voor mij had geschreven.»

HUMO Krijgen jullie hier vaak bezoek?

Thomas «Mijn ouders komen wel op bezoek, maar als iemand vraagt waar ik zit, antwoorden ze vaak dat ik bij een vriend ben gaan slapen. Ze schamen zich er toch een beetje voor. Net alsof er alleen marginalen in de psychiatrie zitten.»

HUMO Hopen jullie ooit helemaal van die psychoses verlost te zijn?

Yammie «Het heeft soms ook voordelen: ik ben alerter en gevoeliger dan anderen. Iemand zei me ooit dat ik zoals het parkietvogeltje ben dat ze vroeger meenamen in de mijnen: ik pik sneller gevaar op en vlieg dan weg om anderen te waarschuwen. Als kind al was ik gevoelig. Dan had ik bijvoorbeeld sneller dan anderen in de gaten dat iemand kwaad was. Een extra paar voelsprieten, dat is het. Maar die ziet de buitenwereld natuurlijk niet. Zij zien alleen de slechte dingen, de momenten van complete chaos.»

Thomas «Dat hypersensitieve heb ik ook, maar ik zie het niet als een voordeel. Ik wil er vooral vanaf. Was ik niet zo laf geweest, dan had ik hier niet meer gezeten. Ik stak het mes niet diep genoeg, omdat ik schrik had om pijn te hebben. Ik dronk het bleekmiddel niet, omdat ik bang was om het weer uit te braken. Ik zit nu wel hier, maar eigenlijk kan het me niet meer schelen. Ik ben dat jojo-effect in mijn leven zo beu: telkens als ik me een beetje beter voel, gaat het daarna toch weer slecht.»

Yammie «Maar met niemand gaat het altijd goed, Thomas. De kunst is een manier te vinden om daarmee om te gaan.»


Lees meer over Radio Gaga en bekijk filmpjes »

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234