null Beeld

Radio: Henryk GóreckiSYMFONIE NR. 3

In de allerhoogste regionen van Klara’s Top 100 is Johann Sebastian Bach al jaren alleenheerser, maar wij willen het even hebben over twee composities die in 2014 met stip naar een twaalfde en een vierde (!) plaats zijn gestegen: de derde symfonie van de Pool Henryk Górecki en ‘Spiegel im Spiegel’ van de Est Arvo Pärt. Beide werken komen uit de jaren 70 van de 20ste eeuw. Op de tijdbalk van een klassieke zender is dat eergisteren.

'Omdat Arvo Pärt elke noot weelderig kan laten resoneren, heeft hij er geen duizend nodig.'


Klara's top 100 - zaterdag 21 november - 10:00

Een hype, werd in verband met Henryk Górecki hier en daar gezegd toen sopraan Dawn Upshaw met de London Sinfonietta begin jaren 90 een hit te pakken had met deze al bij al dorre klaagzangen. Een hype was het inderdaad: één die er kwam tot verbazing van de kunstenaar, die vijftien jaar na het schrijven van zijn derde symfonie plots bruggen bleek te hebben gebouwd tussen modern klassiek, een groot publiek en filmregisseurs (goeie én slechte) die een soundtrack nodig hadden waarop stond: ‘Groot verdriet’. Daarna heeft de man – tot zijn dood in 2010 – geprobeerd verder te leven als kluizenaar.

Het eerste lamento welt tuinslaktraag op uit donkere bastonen, tot in de 13de minuut een piano als een klok klinkt. Als de sopraan voluit gaat, bereikt ze ogenschijnlijk een climax, maar ze geeft gewoon de estafettestok door aan het orkest dat duidelijk 60 strijkers sterk is. De melodie is van een stokoude folkdeun uit de bergen afgekeken, en wordt 27 minuten lang in een canon gegooid, maar ons vel verandert tot vandaag bij elke luisterbeurt in dat van een geplukte kip. In de tekst gaat het over de moeder van de dode Jezus. In de tweede jammerklacht staat een kort gebed centraal dat een 18-jarige, katholieke vrouw in een Gestapo-cel in het Poolse Zakopane op de muren kraste. In deel drie heeft een moeder haar zoon verloren tijdens een Silezische opstand in de jaren 20. Overal wordt in deze minimaal gestileerde volks- en kerkmuziek op overweldigende manier getwijfeld tussen lento en lentissimo.

Er zijn veel echo’s te vinden in de gewone wereld. In ‘Górecki’ van Lamb bijvoorbeeld, dat wordt gedragen door een sample die je al van ver hoort staan. Ook leuk: als in de tv-serie ‘Quiz Me Quick’ de analfabete popkenner van een coach zijn horizon moet verruimen, krijgt hij Chet Baker, de cellosuites van Bach en Górecki’s derde aangereikt.

undefined

'In de minimaal gestileerde volks- en kerkmuziek van Górecki wordt op overweldigende manier getwijfeld tussen lento en lentissimo.'

Toen Estland nog in de Sovjet-Unie lag, zocht Arvo Pärt naar een alternatief voor de hoekige, tegenstribbelende, soms atonale muziek die hij schreef. Onder de indruk van Gregoriaanse gezangen en met een schrijfkramp in de leden, begon Pärt gebeden te lezen en simpele, mysterieuze muziek te maken. Tintinnabuli heet de stijl: kleine klokjes zijn dat. Tintinnabuli technisch: twee stemmen, één in drieklanken, één niet. Pärt over linker- en rechterhand: ‘Als twee mensen wier paden lijken te kruisen, en dan toch niet.’ En ook: ‘Ik moest me gewoon op elk geluid concentreren. Ik wilde elke grasspriet even belangrijk maken als een bloem.’

Sinds hij kleine klokjes hoort, is het gedaan met zijn writer’s block. Tal van prachtcomposities zoals ‘Für Alina’, ‘Arbos’ en dit ‘Spiegel im Spiegel’ komen hem in de jaren 1976-1978 aanwaaien. Omdat Pärt elke noot weelderig kan laten resoneren, heeft hij er geen duizend meer nodig. Op hoeveel plekken heeft de componist hier trouwens niet zitten schrappen, zeg! Hoe? Door eerst met potlood heelder partijen zwart te maken en er dan uitgeknipte blanco notenbalkjes over te plakken. En door daarna te zeggen: ‘Dat is beter.’

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234