Reality: Dictator

Gefluister en gekonkelfoes in de kantoren van VIER, waar de voorbije maanden in het grootste geheim geschaafd werd aan een nieuw programma met de allures van een sociaal experiment.

Nu weten we sinds ‘Het sterkste netwerk’ dat het sowieso opletten geblazen is bij programma’s die te koop lopen met hun zelfverklaarde sociale relevantie, maar ‘Dictator’, het geheime VIER-project in kwestie, klinkt veelbelovend. Acht Vlaamse jongeren zullen – volledig vrijwillig maar daarom niet minder kordaat – onderworpen worden aan de macht en de druk van een dictatoriaal regime, met alle gevolgen van dien.

'In 'Dictator' worden acht jongeren volledig vrijwillig maar daarom niet minder kordaat onderworpen aan de macht en de druk van een dictatoriaal regime.'

Omdat de opnames van ‘Dictator’ achter gesloten deuren plaatsvonden, en elke vraag tot verduidelijking – ‘Is dit de terugkeer van Wouter Vandenhaute naar het kleine scherm?’ – afgewezen wordt, kunnen we enkel de blik naar het verleden richten, waarin soortgelijke experimenten al interessante bevindingen opleverden. ‘Big Brother’ laten we even buiten beschouwing – experimenten op dieren vinden we sneu.


Het Milgram-experiment

Genoemd naar Stanley Milgram, professor psychologie aan de universiteit van Yale, die zich in 1961 afvroeg hoe het toch kon dat de nazi’s zo koelbloedig te werk waren gegaan bij de uitvoering van de holocaust, en of de stoplap ‘Befehl ist Befehl’ ook misschien écht als zaligmakend gezien kon worden voor hun daden. Milgram bedacht een proef waarbij vrijwilligers voorgehouden werd dat ze als assistent meewerkten aan een geheugentraining, waarbij ze een derde partij elektrische schokken moesten toedienen bij elk fout antwoord dat die gaf. De derde partij bleek een acteur te zijn, die op de hoogte was van de ware opzet van het experiment en dus ongedeerd bleef. Hoe meer fouten, hoe hoger het vermeende voltage. Enige bedenkingen bij het toedienen van de schokken van de vrijwilligers werden toegedekt en goedgepraat door Milgram, die optrad als toeziende autoriteit van dienst, waarna de proefkonijnen steevast weer aan het elektrocuteren gingen. Hoewel bijna alle vrijwilligers gaandeweg hun bedenkingen uitten tegenover Milgram, ging tweederde wél door tot het maximale voltage van 450 volt – ook bekend als de kracht die nodig is om die verbeten grijns op het gezicht van Geert Hostes publiek te krijgen.


Het Stanford-gevangenisexperiment

Bekende kost voor wie ooit ook maar van ver een psychologiecursus heeft bekeken, en dan vooral om de resultaten die het experiment opleverde. ‘Mannelijke studenten gezocht voor een psychologische studie van het gevangenisleven’, stond er in 1971 te lezen in een krantenadvertentie. Het doel van Philip Zimbardo, professor psychologie aan de Amerikaanse universiteit van Stanford, was om de machtsverhoudingen tussen gevangenen en hun oversten, die alle macht in handen hebben, uit te vlooien en zo een antwoord te vinden op de vraag waarom machtsmisbruik in zulke gevallen zo vaak op de loer ligt. Vrijwilligers werden willekeurig in twee groepen ingedeeld: cipiers en gevangenen – elk met bijpassend uniform, elk met hun eigen opdracht: ‘bewaar de orde’ voor de ene groep, ‘gehoorzaam aan de cipiers’ voor de andere.

De reden waarom Zimbardo’s experiment ook vandaag nog altijd vaste prik is in psychologiecursussen is niet alleen de mate waarin het ontspoorde, maar vooral: de snelheid waarmee het dat deed. De gelegenheidscipiers schikten zich wel heel erg snel in hun rol en begonnen fysiek en psychologisch geweld uit te oefenen op hun medestudenten, die zich van de weeromstuit ook onderdaniger gingen gedragen, na verloop van tijd geen enkele blijk van een eigen wil meer vertoonden, en zich naar verluidt zelfs kandidaat wilden stellen voor ‘Komen eten’. Toen bleek dat de gelegenheidscipiers hun mishandelingen zelfs opdreven wanneer ze dachten dat er geen onderzoekers toekeken, werd het experiment, dat twee weken zou duren, na zes dagen al stopgezet. Net te vroeg om uit te vlooien of de cipiers net zoals hun tegenhangers in de realiteit ook zouden gaan dreigen met vakbondsacties.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234