Reizen is goed voor u. Deze psycholoog legt precies uit waarom

In zijn prettig weglezende boek ‘Wie (niet) reist is gek’ bezingt sociaal psycholoog Ap Dijksterhuis de vele voordelen van het reizen. U wordt er met name gelukkig van, gezond en slim.

Dijksterhuis doorspekt zijn betoog met wetenschappelijk studiewerk en welgekozen anekdotes over zijn eigen reizen: over snikhete Indische postkantoren, hypnotiserende wandelingen door Caïro, pizzarestaurants in Afrika en radbrakende dodenritten in Indonesië. Een feest van herkenning voor wie er weleens op uit trekt. En dus niet alleen voor de dwangmatige reizigers, tot wie Dijksterhuis, hoogleraar aan de Radboud-universiteit in Nijmegen, zichzelf rekent.

'Zelfs de Costa del Sol is oké, als je maar niet elke dag op het strand ligt en elke avond in hetzelfde restaurant gaat eten'

HUMO Die conditie gaat terug op uw vroege jeugd, toen u gefascineerd raakte door atlassen en topografie. Ik krijg het aan niemand uitgelegd, maar ik had precies hetzelfde.

Ap Dijksterhuis «Atlassen zijn voor mij een onuitputtelijke bron van verbeelding. Ik heb mijn eerste exemplaar gekregen van mijn moeder toen ik een jaar of 5, 6 was. Toen ik eenmaal het verband begreep tussen die rode puntjes, zwarte stippellijnen en blauwe vlakken en de echte wereld – een vakantiefoto van de Eiffeltoren hoorde bij het bolletje naast het woord ‘Parijs’ – was dat een openbaring. Het was de eerste keer dat ik besefte dat ik een enorme honger naar de rest van de wereld had. Ik wilde wég. Alleen: als je 5 bent, kom je natuurlijk niet verder dan de deur (lacht). Maar ik heb dus altijd aan wegwee geleden, het omgekeerde van heimwee. Het heeft zelfs iets dwangmatigs: ik merk dat ik onrustig word als ik langere tijd niet op reis ben geweest. Dan word ik weerspannig en boek ik een lang weekend naar Fez. Ik kan het me nu ook veroorloven: dat maakt het gemakkelijker.»

HUMO Reizen, leer ik uit uw boek, is niet alleen prettig: je wordt er ook een beter mens van. En daar zijn veel goede redenen voor.

Dijksterhuis «Er bestaat natuurlijk geen onderzoek dat het algemene effect in kaart brengt: dan zou je willekeurig honderd mensen moeten uitkiezen, de ene helft dwingen om op vakantie te gaan en de andere verbieden om te gaan. Maar wat ik beweer, is wel wetenschappelijk ondersteund: onderzoek met mensen die ervoor kiezen om op reis te gaan, laat heel gunstige effecten zien.»

HUMO De eerste reden waarom reizen goed voor ons is: mensen hebben nood aan prikkels.

Dijksterhuis «Dat klopt. Mensen die afgesloten worden van prikkels – doordat ze in een donkere, geluiddichte ruimte worden opgesloten – gaan na een tijdje hallucineren. Onze zintuigen móéten geprikkeld worden, zo niet gaan onze hersenen zich dingen inbeelden. Tegen oudere mensen zeggen we altijd dat ze kruiswoordraadsels moeten oplossen om het brein actief en lenig te houden, maar eigenlijk is reizen even goed. Je mag niet overdrijven – te veel prikkels veroorzaken stress – maar een actief brein is een goede remedie tegen psychologische verschimmeling.»

HUMO Moet je met de rugzak blootsvoets door de brousse trekken, of tellen twee weken Costa del Sol ook als prikkeling?

Dijksterhuis «Als ik één ding niet zo leuk vind aan reizigers, is het wel het feit dat ze vaak geneigd zijn om voor andere mensen te beslissen hóé ze moeten reizen. Met het vliegtuig en de rugzak, of net niet: hou toch op. Iedereen moet zelf weten wat-ie doet. De enige voorwaarde is dat je actief bent. De Costa del Sol is oké, als je maar niet elke dag op het strand ligt en elke avond in hetzelfde restaurant gaat eten. Dan is het alleen de eerste dag een reis.»

HUMO Verwondering is in elk geval cruciaal.

Dijksterhuis «De aantrekkelijkste van alle emoties, vind ik. Het komt er op aan af en toe iets mee te maken dat je referentiekader overhoop schudt, waardoor je je wereldbeeld opnieuw moet indelen. Ik raad op dat vlak altijd India aan. India is een goede bestemming voor mensen die denken dat ze alles al gezien hebben. (lacht)»

HUMO Onverwachte ontmoetingen met mensen kunnen verwonderen, maar ook de natuur. U haalt de Grand Canyon aan, maar ik herinner me de eerste keer dat mijn oudste zoon de Atlantische Oceaan zag: zijn mond viel open.

Dijksterhuis «Daar gaat het over, dat je opkijkt: ‘Wat is dít?!’ Dat is heel goed voor het brein: het maakt mensen creatiever. De fysiologische effecten in de hersenen kun je moeilijker meten, omdat je niet tegelijk in een fMRI-scanner kan liggen en aan de rand van de Grand Canyon staan, maar het zou me niet verbazen dat de hersenactiviteit ook echt verandert. Bij mij begint verwondering vaak met een lichte schrikreactie. Daarna volgt verbazing en een soort rozebrillerigheid. Dat is een heel persoonlijke analyse, maar veel mensen lijken zich erin te herkennen. Zo ging het bij de Grand Canyon, maar ook in Bagan, een onmetelijk tempelcomplex in Birma. Als je de eerste keer op zo’n grote tempel staat en je rondomrond alleen maar méér tempels ziet, lijkt de wereld even stil te staan. Verwondering gaat vaak vergezeld van een schoonheidservaring, en als je dan in de buurt blijft, blijf je met blije emoties rondlopen. De zee is ook een goed voorbeeld: als ik een tijd de zee niet heb gezien, kan ik uren over het strand blijven lopen.»

HUMO U zei net dat verwondering mensen creatiever maakt. In uw boek haalt u het voorbeeld van de treinreis aan: Alain de Botton beweert dat er een directe link is tussen de landschappen die aan je oog passeren en de originaliteit en reikwijdte van de ideeën die dan opborrelen.

Dijksterhuis «Daar is natuurlijk geen wetenschappelijke steun voor, maar het is wel een mooi idee en ik herken het bij mezelf. Neem nu de Himalaya, waar je waarschijnlijk de meest indrukwekkende vergezichten ter wereld hebt, met bergen boven de 8.000 meter: je gedachten krijgen daar iets … gedrágens. Maar als je ze opschrijft en naleest wanneer je terug in het laagland bent, lijken ze vooral pretentieus (lacht). De variant van het boeddhisme die in de Himalaya wordt beleden, staat bol van de wilde verhalen. Over een lama die op de rug van een tijger naar een berg vliegt, daar drie maanden mediteert, dan terugkeert en in één dag 108 tempels bouwt. Die mensen nemen dat vrij letterlijk: dat heeft volgens mij ook te maken met het landschap dat hen omringt.»

HUMO Ik vind niet alleen de trein, maar ook het vliegtuig een inspirerende plek. Ik word er elke keer getroffen door een zekere helderheid. Alsof het helikopterperspectief helpt om de chaos beneden te begrijpen.

Dijksterhuis «Jááááá. Dat herken ik helemaal. Ik zit niet vaak aan het raam: omdat ik lang ben, neem ik altijd een zitje aan het gangpad, zodat ik de benen kan strekken. Maar ik ben ook alerter in een vliegtuig, ik heb er nuttige gedachten. Ik neem altijd werk mee, omdat ik er ondanks het eeuwige lawaai erg productief ben.»

HUMO Eens het vliegtuig aan de grond staat, zijn we helemaal creatiever dan thuis. Hoe komt dat?

Dijksterhuis «Om te beginnen zíén we dingen die ons kunnen inspireren. Je steelt met de ogen. Het idee voor mijn volgende boek, dat over inspiratie zal gaan, heb ik bijvoorbeeld opgedaan toen ik tijdens een lunch aan de voet van een kerk in Quito, de hoofdstad van Ecuador, een eind weg mijmerde en me plots realiseerde dat de Spaanse veroveraars eerst vier enorme kerken hadden neergezet, en pas daarna huizen waren beginnen te bouwen. Na de middag bezochten we het Museo de la Ciudad, over de koloniale geschiedenis, en dat idee bleef zeuren in mijn hoofd: ‘Hoe geraak je zo gemotiveerd dat je de evidente zaken uitstelt?’

»Ik krijg mijn beste ideeën altijd tijdens een reis, of net erna. Je kijkt niet meer tegen een volle mailbox aan, je piekert niet over een vervelend gesprek met je baas. Om goed te denken, heb je een bepaalde rust nodig. Dan maak je wildere associaties. Ook al heb je het idee dat je rustig bent: je brein is dat net niet, het schiet heen en weer.»

HUMO U somt een lange lijst schrijvers en kunstenaars op die veel gereisd hebben. Hemingway, Gauguin, Händel, Prokofjev. Maar zijn kunstenaars niet even vaak kluizenaars, teruggetrokken en introvert?

Dijksterhuis «Nee, dat is een fabel. Ik lees voor mijn boek over inspiratie veel over het creatieve proces, en de gemene deler is de afwisseling tussen inspiratie en hard werk. De meeste grote schrijvers staan heel vroeg op – die vijftigduizend woorden moeten op een gegeven moment wel ’s op papier gezet worden – en na de middag trekken ze erop uit, dan maken ze bijvoorbeeld lange wandelingen om geïnspireerd te geraken.»


Sprookjesland

HUMO Creativiteit is niet alleen een kwestie van ontspanning: het komt ook door de contacten met andere culturen.

Dijksterhuis «Dat zie je simpelweg al bij mensen die tweetalig worden opgevoed: die zijn creatiever. Maar je moet de taal niet kennen om dat effect te voelen – het schokeffect is voldoende. Wij hebben een heel mooi onderzoek gedaan naar diversifying experiences – heel ongewone, onverwachte ervaringen, die heel goed voor onze hersenen zijn. We zetten mensen een VR-bril op waarmee ze een potlood van tafel zagen rollen. Wanneer het potlood de rand bereikte, viel het niet omlaag, maar omhóóg. Je brein verwacht dat natuurlijk niet, maar die verbazing heeft een positief effect op de creativiteit van mensen. En eigenlijk is India hetzelfde als dat potlood dat omhoog valt. Belangrijk is wel dat je het zelf ziet gebeuren. Een documentaire over Calcutta heeft niet hetzelfde effect als een wandeling door Calcutta.»

'Wat ik niet leuk vind aan reizigers, is dat ze vaak geneigd zijn om voor andere mensen te beslissen hóé ze moeten reizen. Iedereen moet zelf weten wat-ie doet'

HUMO Blijkbaar maakt het niet uit hoe vér je gaat en hoe lang de reis duurt. Zelfs een reis naar Frankrijk of Kroatië komt de creativiteit ten goede.

Dijksterhuis «Dat is dubbel. Een weekend Belgische Ardennen kan wonderen doen, als je maar actief genoeg bent. Maar naast de graad van activiteit zijn ook de duur van de reis en de culturele afstand belangrijk. Ik geef in het boek het voorbeeld van Bhutan, omdat Bhutan ánders is dan alles wat je kent, het is een soort sprookjesland waar sigaretten en plastic zakken verboden zijn en alle mensen kinderlijk vriendelijk zijn. Maar wat is uiteindelijk exotisch? Soms is Frankrijk exotisch. Ik vind België soms al ver weg, en Wallonië al helemaal.»

HUMO Evident: reizen is goed tegen stress.

Dijksterhuis «De veroorzakers van stress blijven thuis. Je checkt niet de hele tijd je e-mail en je baas gaat ook niet mee. Als je bovendien actief bent, vatten positieve gedachten post in je hersenen, waardoor er voor zorgelijke gedachten geen plaats is. Vroeger stuurden we mensen die in de fabriek werkten na een jaar op reis om het lichaam rust te gunnen. Tegenwoordig hebben minder mensen fysiek zwaar werk, maar hebben we reizen nodig om vervelende gedachten en stress uit het hoofd te vegen. Als je dat niet vaak genoeg doet, riskeer je een burn-out en dan is het te laat. Laat het zover niet komen, ga op reis.»

HUMO Als reizen goed is tegen stress, is het logischerwijs ook goed voor onze gezondheid. Leven reizigers langer?

Dijksterhuis «Het is nog nooit onderzocht, maar het zou me niet verbazen. Alleen moet je met heel wat neveneffecten rekening houden. Mensen die veel reizen, zijn waarschijnlijk wat rijker. En rijke mensen leven langer, omdat ze bijvoorbeeld ook gezonder eten. Los daarvan kan ik me alleen maar voorstellen dat reizen een positieve invloed heeft op de gezondheid. Al is het maar omdat gelukkige mensen langer leven dan ongelukkige.»

HUMO U wijdt ook een hoofdstukje aan de emotionele aspecten van reizen. Het vergroot ons repertoire van gevoelens.

Dijksterhuis «Dat is een heel subjectief hoofdstuk, maar ik wilde er per se iets mee doen: ik had namelijk gemerkt dat ik altijd een paar dagen high rondloop wanneer ik grote steden – vooral in de derde wereld, maar ook New York – bezoek.»

HUMO U omschrijft die high als ‘euforische ontheemdheid’.

Dijksterhuis «Ik heb dat onderzocht nadat ik die high erg intens had ervaren in Delhi. En uit de literatuur begreep ik dat het te maken heeft met de overprikkeling van het brein. Je brein gaat racen en maakt dan dopamine aan, wat een prettige roes veroorzaakt. Ik heb ook een formule bedacht om ze te berekenen: de intensiteit van de prikkels speelt een rol, maar ook de culturele afstand en wat je vooraf hebt gedaan.»

HUMO Dat doet me denken aan een reis naar Brazilië. Ik heb die euforische ontheemdheid ervaren in São Paulo, waar ik eerst was, en veel minder in Rio de Janeiro, waar iedereen wild over is.

Dijksterhuis «Je kón het niet meer krijgen, omdat je al in São Paolo was geweest. Die euforische ontheemdheid duurt meestal niet heel erg lang. Dat kan ook niet, want als je hersenen de hele tijd dopamine aanmaken, wordt het schadelijk. »

HUMO Er is ook een negatieve emotie verbonden aan reizen: dementratie. Een neologisme dat u bent gaan lenen bij de Harry Potter-boeken.

Dijksterhuis (brede grijns) «Dementors zijn afschuwelijke wezens die je ziel leegzuigen. Als je dat beeld combineert met een heel erge vorm van frustratie, krijg je dementratie. Dementratie is me ooit overvallen toen ik van het Indonesische eiland Flores probeerde weg te geraken en dat niet lukte, ondanks een dagenlange heroïsche strijd met mijnheer Trinho, de nogal bureaucratisch ingestelde klerk van de enige luchtvaartmaatschappij die ons kon vervoeren (lacht luid)


Eeuwig leven

HUMO Reizen doen we volgens het cliché om te leren. Maar zijn reizigers ook slimmer?

Dijksterhuis «Er is een verband tussen intelligentie en reizen, maar het kan ook andersom zijn: mensen die slimmer zijn, zijn gemiddeld hoger opgeleid, en dus hebben ze meer geld om te reizen. Wél zeker: reizigers hebben gemiddeld meer vertrouwen in de mensheid dan niet-reizigers. Dat hebben wij onderzocht in het licht van een referendum dat we hier in Nederland hadden over het handelsverdrag met Oekraïne. Mensen die tegen het verdrag waren, hadden gemiddeld veel minder landen bereisd dan de voor-stemmers. Dat resultaat bleef overeind als we rekening hielden met rijkdom. De verklaring is simpel: als je reist, krijg je een ander beeld van de werkelijkheid dan wanneer je alleen maar televisie kijkt. Als je in Oekraïne bent geweest, zie je dat maar een kleine minderheid van de Oekraïners zich bij Poetin wil aansluiten. Ik was een jaar geleden in Iran. Op televisie zie je alleen maar schuimbekkende idioten die vlaggen in de fik steken. Als je eenmaal in Iran komt, zíé je die mensen niet. Je ontmoet er alleen maar aardige, gastvrije mensen.»

'Het mechanisme van reizen is simpel: op reis leven we in het nu, het is mindfulness in de praktijk'

HUMO Het zou ook aantoonbaar zijn dat mensen die veel gereisd hebben, guller zijn.

Dijksterhuis «Met een specifiek experiment: the trust game. Je geeft de eerste speler 10 euro en zegt dat hij zelf mag kiezen hoeveel hij van dat bedrag deelt met een tweede, anonieme speler. Speler 1 weet ook dat het bedrag dat hij doorgeeft met drie vermenigvuldigd wordt. Ten slotte mag de tweede speler zelf beslissen hoeveel hij teruggeeft. Je verwacht dat de eerste speler zijn tien euro bijhoudt, maar de slimste oplossing is: gul zijn. Als je alles weggeeft, wordt 10 euro 30 euro en krijgt de eerste speler 15 euro terug. De vraag is: vertrouw je de ander? Het blijkt dat het vertrouwen toeneemt bij mensen die veel gereisd hebben. Dat verband is oorzakelijk: het effect is steviger na een reis dan ervoor. Het is ook perfect logisch. Iemand die gereisd heeft, heeft met eigen ogen gezien dat Iraniërs en Oekraïners en zelfs Belgen net hetzelfde zijn als wij, met dezelfde verwachtingen en verzuchtingen.»

HUMO U zweert een dure eed in uw boek. U belooft reizigers het eeuwige leven. Het is te zeggen: ze hebben de indruk langer te leven.

Dijksterhuis «Klopt, maar wel met een knipoog, uiteraard. En niet alleen omwille van de relativiteitstheorie, die leert dat een vrouw die haar hele leven in een vliegtuig doorbrengt na 80 jaar ongeveer 0,00005 seconden jonger is dan haar tweelingzus die niet gevlogen heeft (lacht). Het heeft met het subjectief tijdsbesef te maken: dat verandert door te reizen. Onze hersenen houden namelijk ook de tijd bij – alleen niet in seconden of minuten, maar in prikkels, indrukken. Hoe meer prikkels je registreert binnen een bepaalde tijdseenheid, hoe langer de tijd lijkt te duren. Dat is de reden waarom een heenreis altijd langer lijkt te duren dan een terugreis, want dan heb je alles al eens gezien.

»Hetzelfde effect ervaar je op het einde van een reis: als je dan terugkijkt naar het begin, lijkt dat een eeuwigheid geleden. Ook al leek de tijd voorbij te vliegen op het moment zelf. Ik was een jaar geleden acht dagen in Albanië en Montenegro: een ontzettend leuke reis, waar ik een massa lang uitgesponnen herinneringen aan had overgehouden. Nadien was ik een week thuis, en als ik dáár op terugkijk, blijft er niets van over. Die week is – zap! – wég. Als je reist, verzamel je een gigantische poel herinneringen, waar je altijd uit zal kunnen putten: dat is een ongelofelijke rijkdom.»

HUMO Reizen verhoogt ook het subjectief geluksgevoel.

Dijksterhuis «Dat staat vast. Je kunt dat op allerlei manieren bewijzen. Met simpele bevragingen voor, tijdens en na de vakantie. Al zit daar ook een bias: mensen die gelukkig zijn van zichzelf, gaan vaker reizen. Maar er zijn heel slimme onderzoeken gebeurd: in China hebben ze aan een grote groep mensen gevraagd hoe gelukkig ze waren, en hoe gelukkig ze een jaar geleden waren. Pas dan vroegen ze: en ben je op reis geweest? China is heel interessant voor dat soort onderzoek, omdat er een middenklasse is ontstaan die nu pas buitenlandse reizen kan maken. Het mechanisme van reisgeluk is simpel: op reis leven we in het nu, het is mindfulness in de praktijk.»

HUMO Een Britse wiskundige heeft ooit een formule bedacht om geluk te berekenen. De uitkomst: mensen zijn het gelukkigst enkele dagen vóór ze op reis vertrekken. Ze popelen, en ervaren de vervelende neveneffecten – inpakken, luchthavenstress – nog niet.

Dijksterhuis «Ik vind het goed dat iemand dat in een formule probeert te gieten, maar ik denk niet dat het klopt. Al is voorpret wel belangrijk. Er zijn twee soorten reizigers: mensen als ik duiken een jaar op voorhand al in de gidsen, we boeken, we regelen. Dan heb je types zoals mijn vriendin, die op de luchthaven de gids openslaat: ‘Wat gaan we eigenlijk doen?’ (lacht) Maar als we er eenmaal zijn, genieten we allebei even hard.»

HUMO Napret is ook belangrijk bij reizen, en onze hersenen steken een handje toe: ze zijn zo gemaakt dat ze de nare herinneringen wegmoffelen.

Dijksterhuis «Nare herinneringen vervagen, en soms heel snel. Als je zeventien uur met de bus over een hobbelige weg rijdt, denk je weleens: ‘Waarom doe ik dit? Ik kan ook op de bank een fles goede wijn drinken.’ Maar nog voor je bent afgestapt, heeft het alweer iets heroïsch. En herinneringen zijn vaak idealer dan de reis zelf, de ellende is weggefilterd.»

HUMO In het laatste hoofdstuk zoekt u een antwoord op de vraag: ‘Waarom doen we het?’ Is het antwoord niet gewoon: all of the above?

Dijksterhuis «Inderdaad. Voor mij is het allerbelangrijkste argument dat ik vóél dat ik op reis gelukkiger ben dan thuis. Er zijn maar twee manieren om te leven: thuisblijven en reizen. En dat reizen gaat me goed af, dus doe ik het vaak – tien, twaalf weken per jaar. Je doet een hele dag wat je leuk vindt en ’s avonds kijk je terug én vooruit naar de dag erna. En dan doe je weer iets anders. Reizen is onze natuurlijke manier van zijn. Zoals Einstein zei dat Mozart beter was dan Beethoven omdat de muziek van de eerste klonk alsof die er altijd was geweest, en bij de tweede niet. Dat vond ik een mooie vergelijking. Reizen is meer Mozart dan Beethoven. Op voorwaarde dat je niet de hele dag op je luie kont zit.»

HUMO Schrijver Paul Theroux zegt dat we reizen omdat we op zoek zijn naar de plek waar we het gelukkigst kunnen zijn. Betekent dat dat er een eindpunt kan zijn, of is het als een wortel die voor je neus bengelt?

Dijksterhuis «Eerder de wortel. Ik geloof niet dat er zoiets bestaat als die ene plek waar je gelukkig kan zijn. Ik denk nooit als ik op een Zuid-Thais strand zit: ‘Hier koop ik een huis.’ Of jawel, ik kan dat denken als ik maar genoeg bier op heb, maar de volgende ochtend ben ik het alweer vergeten. Dat is niet de essentie van reizen.»

HUMO U schrijft een boek over reizen, maar heeft het uitsluitend over een heel specifieke vorm van reizen, naar verre bestemmingen. Dat is enkel weggelegd voor de lucky few die genoeg duiten hebben. Over pakketreizen en massatoerisme rept u niet. Begrijpt u wat mensen in Benidorm gaan zoeken?

Dijksterhuis «Nee. Ik zou er een psychologische verhandeling over kunnen schrijven, ik kan het verklaren – mensen willen zon; ze willen uitgaan en zoeken elkaar op – maar het staat te ver van me af. Ik ben weleens in Lloret de Mar geweest, voor een paar dagen is dat prima, ook omdat je er meestal goed kan eten, maar als bestemming is het niet interessant. Omdat het niets met Spanje heeft te maken. Die badplaatsen zijn ook compleet inwisselbaar, of ze nu in Turkije, Egypte of Florida liggen: ze zien er net hetzelfde uit. Met dezelfde restaurantketens op de uitvalswegen.

»Maar ik wil ook geen dedain aan de dag leggen. De wereld verandert: de groep mensen die het zich kan veroorloven om op vakantie te gaan in het buitenland wordt groter, en dat moet je iedereen gunnen. Toen ik 25, 30 jaar geleden voor het eerst ging backpacken, kwam je alleen Duitsers, Nederlanders en Belgen tegen. Af en toe een Engelsman en een Canadees. Afgelopen winter was ik in Cambodja, ik heb eindelijk de tempels van Angkor gezien. Maar ik moest ze wel delen met twintig bussen vol Chinezen. Ik neem die mensen dat natuurlijk niet kwalijk want we zochten hetzelfde, maar het is wel zo dat ik extra geniet van landen waar weinig toerisme bestaat.»

HUMO Tot slot: ik wil niet in de soep pissen maar als u tien, twaalf weken per jaar op reis bent, neemt u ook vaak het vliegtuig. Vliegen is erg goedkoop geworden, maar het is een erg vervuilende manier van reizen.

Dijksterhuis «Eerlijk: ik hou er weinig rekening mee. Wat overigens niet wegneemt dat ik de milieuproblematiek ernstig neem. Ik rijd niet met de auto, ik woon vlakbij het station en als ik ergens geraak met de trein, dan neem ik geen vliegtuig. Binnenlandse vluchten doe ik sowieso nergens. Ik hoop natuurlijk wel dat er geïnvesteerd wordt in schonere vliegtuigen, want het is een illusie om te denken dat we minder gaan vliegen, maar ik ga er zeker niet minder voor op reis gaan, want daarvoor zijn de heilzame effecten me te dierbaar. En ik ben iemand voor wie het glas halfvol is.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234