null Beeld

Renske Keizer, hoogleraar vaderschap: 'Je kunt mannen niet dwingen om meer betrokken te zijn'

‘Het moet vreselijk zijn om door je vader begrepen te worden,’ schreef Marc Mijlemans ooit in dit blad, maar heden is de vraag: wanneer zullen wij vader begrijpen? Naar de rol van de moeder als opvoeder is uitentreuren onderzoek gedaan. Papa: not so much. Maar de verandering is ingezet: de Universiteit van Amsterdam heeft een bijzondere leerstoel pedagogiek ingesteld, en die werd twee maanden geleden officieel aanvaard door Renske Keizer, die daarmee de allereerste hoogleraar vaderschap ter wereld werd. De eerste vaderexperte is een moeder? Typisch.

'De emancipatie van de man richting thuisfront staat echter nog in de kinderschoenen'

Vragen waar zij voortaan in onze plaats haar hoofd over zal breken: wat leren kinderen van hun vader dat ze niet bij moeder leren? Moet de overheid de rol van de vader prominenter maken in het huishouden? En heeft schrijver en columnist James Worthy een punt als hij stelt: ‘Vader zijn, is zoveel mogelijk nadoen wat de moeder doet’? Antwoorden, nu!

HUMO Welke reacties op uw aanstelling en leerstoel hebben u verrast?

Renske Keizer «Ik schrik nog soms van de intensiteit waarmee het onderwerp mensen raakt. Ik krijg bijvoorbeeld veel mails van gescheiden vaders, niet zelden met schrijnende verhalen. Vaders die hun eigen kinderen niet meer mogen zien, en bij mij hulp hopen te vinden. Laatst was er iemand die argumenten verzamelde om de rechter te overtuigen: ‘Kunt u niet met mij meegaan naar de hoorzitting, om te zeggen dat ik als vader belangrijk ben in het leven van mijn kinderen?’ Maar – en dat is echt lastig – natuurlijk kan ik mij daar niet in mengen, ik ben geen hulpverlener en ik heb geen verstand van rechtspraak. Ik kan zo’n man enkel doorverwijzen naar de beschikbare literatuur en de hulpverlening.

»En verder is er veel media-aandacht. Zeker in Nederland, waar we veel traditioneler zijn in onze opvattingen en waar mijn positie voor meer vraagtekens zorgt.»

HUMO Traditioneler? Nederland?

Keizer «Als het over vader- en moederrollen gaat, zijn we hier niet vooruitstrevend. Wij denken hier snel: ‘Een goede moeder brengt haar kind niet meer dan drie dagen naar de kinderopvang.’ In België is dat anders, daar gaan de meeste kinderen fulltime naar de voor- en naschoolse opvang, waar ze ook een warme maaltijd krijgen. En allemaal goed gesubsidieerd: ouders hoeven maar voor een beperkt deel van de kosten op te draaien. Nederlanders vinden dat maar niets, voor hen hoort het kind thuis te zijn, bij de moeder, nog steeds de hoeksteen van de samenleving.»

undefined

'Voor Nederlanders is de moeder nog steeds de hoeksteen van de maatschappij.'

HUMO Het oude cliché van de afwezige vader die pas thuiskomt als de kinderen al slapen en ’s zondags het gebraad aansnijdt: bestaat dat eigenlijk nog?

Keizer «Volgens mij heb je die heel traditionele gezinnen nog wel, hoor. Dat is ook helemaal niet fout. Ik wil zeker niet met het vingertje wijzen: ‘Gezinnen, u móét dit.’

»Uit de Spaanse, Portugese en Italiaanse literatuur valt daarover iets te leren. Tijdens de financiële crisis, verloren ook daar veel vaders hun werk, zodat de vaderschapsonderzoekers dachten: ‘Hoera! Als mannen werkloos zijn, zullen ze zich meer met de kinderen bezighouden.’ Maar dat bleek niet zo te zijn. De man die zichzelf als primaire kostwinner ziet, onttrekt zich wanneer hij werkloos wordt aan alle vaderrollen. Ze doken nog eerder de kroeg in dan dat ze voor hun kinderen gingen zorgen.

»Je kunt mannen niet dwingen om meer betrokken te zijn. Dat zou trouwens ook geen goede uitwerking hebben op het kind. Mijn bedoeling is om te onderzoeken wat nu de precieze mechanismen zijn, welke knoppen je zou kunnen omdraaien om de ontwikkeling van het kind ten goede te beïnvloeden. Als mijn onderzoek aantoont dat vaders daar via hun opvoedgedrag een belangrijke rol in spelen, kun je een beleid creëren om dat te faciliteren. Maar misschien blijkt straks wel iets helemaal anders. Misschien kom ik tot de conclusie dat de vader helemaal geen unieke rol heeft.»

undefined

null Beeld


Kijken naar Scandinavië

HUMO Gaat de evolutie of de neiging om vaders en moeders een gelijkmatigere rol in de opvoeding toe te kennen soms te ver? Ik denk nu aan de Mr. Milker: een koppel – ik krijg het niet anders omschreven – voorbindtieten dat de vader in staat stelt zijn baby ‘de borst te geven’.

Keizer (lacht) «Nooit van gehoord – maar als u zegt dat dat bestaat, geloof ik u op uw woord.

»Vaak wordt gezegd dat de emancipatie van de vrouw goed is gelukt, en dan wordt verwezen naar de mate waarin ze participeren aan de arbeidsmarkt. De emancipatie van de man richting thuisfront staat echter nog in de kinderschoenen.»

HUMO Welke landen hebben het qua vaderschapsbeleid het beste begrepen?

Keizer «Vaak vergelijk je dan met de Scandinavische landen. Daar zijn de thuisrollen veel egalitairder en begon men decennia geleden al met het invoeren van de zogenaamde daddy quota – wat inhoudt dat vaders er één of twee maanden fulltime betaald verlof krijgen van de overheid. En we weten uit onderzoek dat dat een gunstige invloed heeft op de ontwikkeling van het kind. Omdat het essentieel is voor de eerste binding aan het kind, en om de nieuwe balans in het gezin te vinden.»

HUMO Zijn diezelfde maatregelen ook hier in te voeren?

Keizer «Het vergt tijd om een cultuur te veranderen. Als we hier morgen een ander beleid voeren, zal er over twee jaar maar weinig verschil te merken zijn. Eén voorbeeld van de mentaliteit hier: als een man beslist om parttime te werken of vaderschapsverlof te nemen, wordt hij op de werkvloer toch vaak beschouwd als weinig ambitieus en loyaal, waardoor hij minder snel carrière maakt. Die denkwijze krijg je er niet snel uit.»

HUMO Wat zou een eerste stap kunnen zijn?

Keizer «Als je culturele veranderingen wil bewerkstelligen, ga je het beste via de portemonnee. Dat heeft Denemarken bewezen. Jarenlang werd er zo’n typisch Scandinavisch beleid gevoerd, ze hadden daddy quota en de gendergelijkheid was nagenoeg compleet. Toen kwam er een rechtsere regering die de quota afschafte. Men dacht: ‘De mentaliteit is genoeg ingebakken, vaders hebben geen financiële prikkel meer nodig om verlof op te nemen.’ Het tegendeel bleek waar. De keuze tussen ‘Ik blijf een dag vaker thuis, maar we kunnen niet goed rondkomen’ en ‘Ik ben fulltime aan het werk, maar we hebben geld genoeg om ons kind alles te geven wat het nodig heeft’ is geen echte keuze.»

HUMO Toen Open VLD-voorzitster Gwendolyn Rutten laatst een voorstel deed om meer vaders te stimuleren ouderschapsverlof op te nemen, ketste u dat af als ondoordacht.

Keizer «Ik heb begrepen dat zij voorstelde om elk ouderpaar een gezamenlijk verlofpakket te geven, dat zij naar eigen goeddunken onder elkaar mogen verdelen. Maar Scandinavië heeft ons geleerd dat het ‘Verdeel het zelf maar’-principe veelal naar het traditionele rollenpatroon leidt. Mannen verdienen vaak meer dan vrouwen, en men is geneigd te kiezen voor de meest kostenefficiënte oplossing.

»Een ander deel van mevrouw Ruttens voorstel was om te beknibbelen op het verlof dat de vrouw nu heeft, om daarvan een stukje aan de vader te geven. In Nederland heeft de vrouw nu zestien weken. De Wereldgezondheidsorganisatie zegt: borstvoeding is het beste voor het kind, zeker het eerste halfjaar. En we weten dat de meeste vrouwen die terug gaan werken met borstvoeding stoppen, of op zijn minst verminderen. Vanuit die wetenschap was ik ook tegen: torn niet aan die zestien weken, in het belang van de gezinsdynamiek, de borstvoeding en het herstel van de vrouw na de geboorte.»


Oorzaak en gevolg

HUMO Hoe geeft u precies invulling aan uw leerstoel?

Keizer «Van opleiding ben ik familiesocioloog. Het traditionele onderzoek naar wat de vader met de ontwikkeling van een kind doet, is eigenlijk pedagogie. In mijn onderzoek probeer ik beide disciplines met elkaar te combineren door de volgende vraag te stellen: in hoeverre dragen vaders, door hun betrokkenheid bij de opvoeding, sociale ongelijkheid over op hun kinderen? En een tweede: verschilt die invloed van de vaders van de invloed die de moeders hebben?

»Er is al heel wat bekend over de rol van de vader, maar het meeste daarvan komt uit Amerika, en is dus gebaseerd op Amerikaanse data. Een heel andere context: een grotere etnische verscheidenheid, een groter percentage van de bevolking zit in de gevangenis, en er is geen verzorgingsstaat en dus ook geen betaald verlof.

»In de jaren 70, 80 was alles nog vrij duidelijk bepaald: moeder was opvoeder, vader kostwinner. Dus veel van de theorieën die toen ontwikkeld zijn, gaan niet zozeer over de vader, wel over zijn rol als secundaire opvoeder. Men zegt: moeders zijn de veilige haven, vaders leren de sociale connectie met de buitenwereld leggen, laten hen de angst voor het onbekende overwinnen... Maar heeft dat specifiek met het geslacht te maken, of met de rolverdeling die je in het gezin opneemt? En is dat, nu vaders zich meer met het gezin bezighouden dan vroeger, dan veranderd? Dat vind ik dus superinteressante en spannende vragen.»

undefined

'We weten dat vaders gelukkiger zijn dan kinderloze mannen. Maar dat komt niet zozeer door die kinderen, wél doordat ze vaker een partner hebben'

HUMO Zorgen de gaten in de kennis die voorhanden is soms voor onzorgvuldigheden en fouten? In 2009 zei u nog dat kinderloze mannen gemiddeld gelukkiger zijn dan mannen mét kinderen. Vijf jaar later beweerde u – op grond van hetzelfde onderzoek – precies het omgekeerde.

Keizer «Nou... We weten dat vaders gelukkiger zijn dan kinderloze mannen. We weten ook dat vaders vaker een partner hebben dan kinderloze mannen. Wat ik interessant vond, was: nagaan hoeveel van dat geluk nu aan de kinderen en hoeveel aan de partner ligt. Blijkt: het geluk van vaders wordt eigenlijk bijna volledig toegeschreven aan het hebben van een partner. Het hebben van kinderen zelf maakt hen helaas níét gelukkiger.

»Dat is in de kranten anders naar buiten gekomen, vooral omdat de meeste media problemen hebben om oorzaak en gevolg van elkaar te onderscheiden (lachje). Het was tegelijk ook een wijze les voor mij: ik moet die verschillen duidelijker uiteen zien te zetten.»

HUMO Kinderen maken dus ongelukkig: dat is geen vrolijke materie.

Keizer «Wees gerust: samen met een collega heb ik het ook op lange termijn bekeken, en toen zagen we dat vaders én moeders na verloop van tijd wel opnieuw gelukkiger worden. Alleen de eerste jaren zijn lastig; door stress, gebrek aan slaap, een lagere seksuele frequentie, minder tijd voor persoonlijke vrijetijdsbesteding... Als de kinderen naar school gaan, gaat de tevredenheid weer omhoog. Het is een tijdelijke dip.»

HUMO Een boude stelling van de universiteit van Florida: ‘Vaders die thuis aanweziger zijn, hebben dochters die later een veiliger seksleven hebben.’

Keizer «Heel erg boud, inderdaad, omdat het verschillende zaken met elkaar vermengt. Tegenwoordig scheiden lager opgeleide mensen vaker dan hoogopgeleiden. Dus de gezinnen waar wél nog een vader aanwezig is, zijn er vaak van die tweede categorie, en daarin wordt sowieso meer gecommuniceerd met de kinderen. Het is dus heel goed mogelijk dat dat één van de redenen is van een betere ontwikkeling, die onder andere ook leidt tot een veiliger seksleven.

»We beschikken over steeds betere technieken om data te analyseren, maar we hebben qua inzicht nog heel veel te winnen, volgens mij.»

undefined

null Beeld

undefined

'Ik heb zelf heel weinig contact gehad met mijn biologische vader.'

HUMO Dan mag dit vast ook met een korrel zout genomen worden: ‘63 procent van alle jongeren die in de Verenigde Staten zelfmoord plegen, leefden in een gezin zonder vader.’

Keizer «Inderdaad, ik vind dit wel erg ver gaan. Natuurlijk zijn sociale bindingen heel belangrijk, maar om dat nou één op één te koppelen aan de rol van de vader... Ik zou de data graag gecorrigeerd zien naar sociale klasse, de betrokkenheid van de moeder, enzovoort.»

HUMO Eén studie wees uit dat het gevoel van competentie en zelfvertrouwen bij de moeder afneemt naarmate de vader van haar kinderen meer betrokken is bij het gezin. Is dat collateral damage van de evolutie naar meer gendergelijkheid?

Keizer «Laatst las ik een soortgelijke studie, uitgevoerd in Azië. Erg traditionele vrouwen gaven daarbij inderdaad aan dat ze meer stress ondervonden en zich minder goed voelden als hun man meer betrokken was. Ik heb dat altijd verklaard als: ‘Ik ben de koningin van het opvoedingsdomein, blijf daarvan weg!’ Maar ook hier is niet duidelijk wat de oorzaak is, en wat het gevolg. Misschien was de moeder éérst – door gezondheids- of psychologische problemen – niet meer in staat om fulltime voor de kinderen te zorgen, en is de vader daarom komen bijspringen? Zoals zo vaak: voer voor verder onderzoek.»

HUMO Een laatste: ‘Dochters van vaders die meer doen in het huishouden, hebben doorgaans hogere verwachtingen van het leven.’ De man heeft steeds minder argumenten om de stofzuiger níét ter hand te nemen.

Keizer «Heel vroeger, toen het onderzoek naar de rol van de vader net opkwam, was het idee dat de invloed van de ouder van hetzelfde geslacht groter was. In het geval van de vader ging men dus vooral focussen op de jongetjes. De meisjes was men daar toen een beetje in vergeten, maar dat wordt nu ingehaald. Blijkt inderdaad: als vaders gender-egalitairder zijn in het huishouden – dat wil zeggen: meer taken op zich nemen – zijn hun zonen dat later ook, terwijl hun dochters zich net ambitieuzer zullen tonen en zich meer op de arbeidsmarkt gaan bewegen. Klopt, dus.»


Het leed van de man

HUMO Uw eigen ouders gingen uit elkaar toen u twee was en u werd dus grotendeels opgevoed door uw stiefvader. In Nederland haastte men zich om die autobiografische details aan uw interesse voor het onderwerp te koppelen.

Keizer «Nou ja, omdat ik zelf toch heel weinig contact heb gehad met mijn biologische vader, ben ik altijd geïnteresseerd geweest in de vraag: welke invloed heeft de aan- of afwezigheid van een vader op het kind? Maar dat ik hier nu dagelijks mee bezig ben, is toch eerder toeval. Ik was jong klaar met de middelbare school en met mijn studies, en ik wou verder in het onderzoek. Ik zag een vacature voor een promovendus over kinderloosheid, en dat sprak me aan. Omdat ik het altijd leuk heb gevonden om stereotypes of vaststaande assumpties te toetsen. Als iemand zegt ‘Dat is zo’, denk ik: ‘Is dat wel écht zo?’

»In het onderzoek naar kinderloosheid was de stelling heel erg: het moederschap maakt een groter deel uit van de identiteit van de vrouw dan het vaderschap bij de man. Dus is kinderloosheid zogezegd erger voor de vrouw. Maar daar wou ik niet zomaar van uitgaan. Dat heb ik onderzocht, en zo ben ik verder gerold: van ‘Wat is de invloed van kinderloosheid op de man?’ naar ‘Wat heeft het krijgen – en vervolgens: hebben – van kinderen dan voor invloed?’

»Ik ben er dus op een heel natuurlijke manier op uitgekomen.»

undefined

'Als moeder denk je vaak: 'Mijn rol is de allerbelangrijkste.' Ik ben er nu om te bewijzen dat dat – al dan niet – onzin is'

HUMO Naar aanleiding van uw leerstoel schreef dichter en columnist Bernard Dewulf uit eigen ervaring: ‘Veel vaders lijden in stilte. Onder de terloopse vernederingen, de chronische meewarigheid, de ontmannelijking. De dagelijkse schofferingen die vaders moeten ervaren. Alsof ze de narren zijn. In het kalifaat van het matriarchaat.’ Vrij vertaald: ook al houden vaders zich dagelijks bezig met de opvoeding, ze worden toch een beetje als fremdkörper beschouwd.

Keizer «Ik herken dat: als mijn man met de kinderen naar onze versie van Kind en Gezin gaat, vraagt men hem: ‘Is uw vrouw ziek?’ En naar de vroedvrouw kan je meestal enkel overdag. Als de vrouw een half dagje verlof neemt, is dat prima – maar dan kan je als man nog niet mee. Ook heb ik nog geen enkele vroedvrouw aan mijn man horen vragen: ‘Je krijgt een kind, hoe is het nu met je?’ Onze maatschappij zou daar flexibeler in kunnen zijn. Het is nog helemaal niet de gedeelde ervaring die het zou kunnen of moeten zijn.»

HUMO U hebt zelf drie kinderen. Voelt hun vader – uw man – zich sinds uw leerstoel nu extra in de gaten gehouden?

Keizer (lacht) «Nee. Ik probeer het natuurlijk gescheiden te houden, maar... Ik ben ambitieus, ik wil graag carrière maken en toen we aan kinderen begonnen, hebben we beslist om de taken zo gelijkmatig mogelijk te verdelen. Maar al heb ik me in het onderwerp verdiept, zelf ben ik natuurlijk óók opgegroeid in dat behoudsgezinde Nederland. Ook ik ben gevormd door die culturele achtergrond, en ik merk dat ik regelmatig denk: ‘Misschien moet ik dit of dat maar van hem overnemen.’ Zeker als hij met de kinderen op straat gaat fietsen, bijvoorbeeld. Maar ik doe erg mijn best om me niet met zijn manier van opvoeden te bemoeien.

»Als moeder denk je toch vaak: ‘Mijn rol is de allerbelangrijkste.’ Gelukkig ben ik nu in staat om te onderzoeken in hoeverre we het daarmee bij het rechte eind hebben (lacht).»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234