Vluchtelingenpsychiater Aram Hasan

Retour naar de hel: psychiater Aram Hasan behandelt trauma's bij gefolterde asielzoekers

‘Sinds ik gevangen heb gezeten in die donkere cel, durf ik niet meer in een lift te stappen. Ik slaap niet omdat ik mijn ogen niet durf te sluiten, want dan kunnen de klappen van alle kanten komen. Ik voel me geen man meer, ik ben gekleineerd en vernederd, en dat komt altijd terug.’ Vluchtelingen die gefolterd zijn, hebben soms nog jaren last van trauma’s. Na de berichten over de teruggestuurde Soedanese asielzoekers die gemarteld werden in hun land, praat Humo met vluchtelingenpsychiater Aram Hasan. ‘Het is niet omdat ze de bewaker die hen sloeg niet exact kunnen beschrijven, dat hun verhaal niet waar is.’

'Ze tonen telkens opnieuw de littekens op hun handen en hun rug, en iedere keer voelen ze die pijn'

Aram Hasan (45) kwam achttien jaar geleden als politiek vluchteling uit Syrië naar Nederland. Als jonge Koerdische mensenrechtenactivist werd hij gevangengenomen en gemarteld door het regime van Assad. Hij vluchtte met de hulp van een mensensmokkelaar weg uit zijn geboorteland. Hij ging psychiatrie studeren en behandelt getraumatiseerde vluchtelingen bij Stichting Centrum 45, een centrum voor psychotraumatische klachten. Vandaag heeft hij cliënten in Nederland, België en Duitsland die hij helpt met CoTeam, een gespecialiseerde groep hulpverleners die hij zelf heeft samengebracht. Of de berichten over de folteringen van de door België teruggestuurde Soedanese vluchtelingen kloppen, zal moeilijk te achterhalen zijn, denkt hij.

HUMO Kun je aan de manier waarop een vluchteling zijn verhaal vertelt, horen of hij dingen verzint?

Aram Hasan «Op basis van alleen maar een verhaal zeggen of iets waar is of niet, is bijna onmogelijk. Mensen die mishandeld zijn, vertellen dat niet graag na. Ze verdringen details, praten heel chaotisch, zijn bang om bepaalde dingen aan te snijden. Het is niet omdat ze de bewaker die hen sloeg niet precies kunnen beschrijven, of de plek waar ze gevangen hebben gezeten, dat het niet waar is. Volgens mij kun je alleen achterhalen of iets klopt door het ter plekke te gaan onderzoeken. Voor een psychiater is het niet zo belangrijk of iets helemaal klopt. Het kan best zijn dat iemand maar een deel heeft meegemaakt van wat hij vertelt en dat hij zijn verhaal aandikt. Maar ze hebben wel degelijk een probleem, anders komen ze niet bij ons terecht.»

HUMO Hebt u veel cliënten die door een dictatoriaal regime gevangengezet en gefolterd werden om politieke redenen?

Hasan «Ik heb veel politieke vluchtelingen in mijn praktijk gezien die hier al vóór de grote vluchtelingenstroom van 2015 gearriveerd waren. Velen van hen zijn opgesloten, bedreigd en gemarteld, en ze hebben fysieke letsels die hen elke dag aan die verschrikkelijke tijd doen terugdenken. Ik heb cliënten die tijdens elke sessie hun littekens op hun handen en hun rug tonen. Als ze erover praten, zeggen ze, voelen ze dezelfde pijn als toen ze mishandeld werden. Ze herbeleven het in de gesprekskamer, voor mijn ogen.

»Dan beginnen ze te vertellen. Ze worden geblinddoekt en krijgen klappen van alle kanten. Heel angstaanjagend: je weet nooit uit welke hoek de volgende klap komt. Daar zijn ze vandaag nog altijd bang voor. Ze zijn heel alert. Ze schrikken van harde geluiden en kijken voortdurend om zich heen. We hebben een methode in de psychotherapie waar we de mensen vragen om hun ogen te sluiten en hun verhaal te vertellen. Maar die mensen wíllen hun ogen niet sluiten, ze willen controle over hun omgeving. Daardoor slapen ze ook heel moeilijk. Sommigen gaan een hele dag intensief sporten of doen zware fysieke arbeid om zich uit te putten, in de hoop toch te kunnen slapen. Zodra ze hun ogen dichtdoen, komen automatisch de herinneringen. En als ze slapen, komen de nachtmerries.

»Velen zijn afgeranseld met metalen staven en elektrische kabels. Een gangbare praktijk is het slaan op de voetzolen. Een journalist van een lokale radio in Congo vertelde dat hij elektroden op zijn genitaliën kreeg. ‘We gaan je ontmannen,’ zeiden zijn bewakers, en ze joegen elektroshocks door zijn geslacht. Mentaal had dat een enorme impact op die man, meer dan de fysieke marteling. ‘Ik ben geen man meer,’ dacht hij. ‘Ik zal ook nooit kinderen kunnen krijgen.’

»Psychologische vernederingen hakken er nog dieper in dan de lichamelijke mishandelingen. De journalist uit Congo vertelde dat hij gedwongen werd om een enorme container met water in de kelder leeg te maken met een piepklein kopje. Daarmee moest hij het water naar boven brengen, de hele dag van beneden naar boven en weer terug. Op het einde van de dag was het water in de container nauwelijks gezakt. Het was een spelletje van zijn bewakers om hem te kleineren, en zo waren er wel meer.

»Drie dagen lang werd hij opgesloten in een grote, donkere cel tussen dode mensen. In het begin dacht hij dat ze sliepen. Hij was uitgeput door de mishandelingen en sliep zelf ook veel. Zijn hart bevroor toen hij ontdekte dat zijn celgenoten niet sliepen, maar dood waren. Dat hij letterlijk tussen leven en dood lag. Vandaag is hij nog altijd bang om in liften of in gesloten donkere ruimtes te stappen.

»In Noord- en Midden-Afrika gaat marteling vaak gepaard met verkrachting of penetratie met een stok. Voor mannen uit die cultuur is dat zo vernederend dat ze nooit meer een normaal leven kunnen leiden. Ze zijn hun eigenwaarde kwijt. Het maakt een heel andere persoon van hen.»


Tien jaar kwijt

Veel vluchtelingen die in Europa aankomen, zijn getraumatiseerd. Onderzoek wijst uit dat bijna één op de vijf ook lijdt aan posttraumatische stress (PTSS). Ze hebben last van angstaanvallen en herbelevingen. Een bepaalde geur of een geluid kan hen op slag terugslingeren naar de ergste gebeurtenissen in hun leven. Ze raken verlamd van angst en vermijden plekken die hun flashbacks bezorgen. Ze hebben het vertrouwen verloren in zichzelf, in de wereld en de toekomst, en verzinken in apathie. Velen lijden ook aan depressies, en ze worden gek van de nachtmerries.

Traumapsychotherapeuten als Aram Hasan maken zich zorgen over de grote groep asielzoekers die de afgelopen jaren in Europa is toegestroomd. Psychische problemen bij vluchtelingen worden onderschat en vaak niet herkend door de huisarts, ook al omdat de klachten soms pas jaren later opduiken. Naar schatting acht op de tien patiënten worden volgens Hasan niet goed geholpen. Dat is zorgwekkend, want psychische problemen die niet behandeld worden, zijn een rem voor de integratie van de vluchtelingen.

Hasan «Mensen die zich slecht in hun vel voelen, sluiten zich af, worden passief, overmand door teleurstelling. Die slaat soms om in boosheid, met het risico dat sommigen aansluiting zoeken in criminaliteit of extremisme. Mensen die gevlucht zijn, zijn vaak kwetsbaar en gefrustreerd, en kunnen zich zonder adequate begeleiding vreemd gaan gedragen. Wie met een trauma blijft rondlopen, is ook gevoeliger voor stemmingswisselingen en drank- en druggebruik. Hoe langer je wacht met het behandelen, hoe erger het wordt.

»Je mag niet uit het oog verliezen dat die mensen al een lang traject achter de rug hebben. Ze hebben vier, vijf jaar in de oorlog gezeten, ze zijn vaak lang onderweg om te vluchten, en als ze aankomen in een land waar ze de taal en de gebruiken niet kennen, moeten ze nog eens wachten op een verblijfsvergunning. Soms zijn mensen al bijna een decennium kwijt. Onderweg verliezen ze hun motivatie en gaan ze psychisch achteruit.

»Vorige week zag ik een nieuwe patiënt, een Syrische vluchteling die twee jaar geleden naar Nederland is gevlucht. Hij heeft de oorlog meegemaakt, hij heeft zijn huis zien bombarderen, hij zag zijn neef voor zijn ogen omkomen, hij heeft in de gevangenis gezeten en is gevlucht voor het regime van Assad. Ook de vlucht zelf was levensgevaarlijk. Die man kwam voor het eerst bij mij, maar was al een jaar van de ene dokter naar de andere specialist gestuurd met een onverklaarbare buikpijn. Ze zeiden telkens dat er niks te vinden was. Medicijnen hielpen niet, en de buikpijn, de stress en de spanning bleven. Zijn klachten zijn wellicht het gevolg van posttraumatische stress, maar geen enkele dokter dacht in die richting. Toen hij vorige week bij mij kwam, heb ik wat doorgevraagd en deed hij voor het eerst zijn verhaal.»

★★★

‘Al een jaar lang heb ik heftige buikpijn. Ik ben doodsbang dat ik een ongeneeslijke ziekte onder de leden heb. Medicijnen helpen niet, de dokters vinden niets. Ze denken dat ik zomaar wat fantaseer. Ik kan niet goed uitleggen wat me precies scheelt. Dat maakt het nog erger. Ik voel me machteloos. Ik ben bang op elk moment van de dag.

‘’s Nachts kan ik niet slapen, want dan krijg ik nachtmerries. Als ik naar bed ga, komen de akelige herinneringen automatisch boven. Overdag ga ik zo weinig mogelijk naar buiten. Ik ben bang van de mensen die op straat lopen en mij niet mogen en hier niet willen hebben. Als mensen naar me kijken, meen ik de verachting in hun ogen te zien.

‘Waar ik het meest last van heb, zijn gesloten plekken. Dat heb ik sinds ik gevangengenomen ben in Syrië. Daarom maak ik telkens honderd scenario’s in mijn hoofd als ik ergens in een afgesloten ruimte zit.

‘Ik heb het gevoel dat ik nooit nog iets kan doen of bereiken. Ik ben bang dat ik altijd zo blijf. Zal ik ooit nog de oude worden? Zal ik ooit nog van het leven kunnen genieten zoals vroeger? Soms probeer ik ergens te gaan zitten, weg van de mensen en de wereld, om me toch maar de mooie plekken en dingen van vroeger te herinneren. Maar dat lukt niet, en dat maakt het nog moeilijker.

‘Ik ben bang om gek te worden. Ik wil gewoon weer normaal met mensen kunnen omgaan. Ik voel dat ik in de richting van de hel loop.’

★★★

HUMO Hoe komt het dat psychische problemen bij vluchtelingen zo moeilijk te detecteren zijn?

Hasan «De methodes die de psychiatrie in het Westen gebruikt, zijn niet geschikt voor de diagnose bij getraumatiseerde patiënten uit Afrika en uit oosterse landen. Daardoor wordt er vaak een verkeerde diagnose gesteld. Om te beginnen kunnen ze vaak hun verhaal niet zo duidelijk vertellen. De meesten zijn van huis uit niet gewend om te praten over hun gevoelens. Voor sommige emoties bestaat er zelfs geen woord in hun taal. Ze kennen bijvoorbeeld het verschil tussen ‘verdrietig’ en ‘depressief’ niet. Ze kunnen ook geen gradaties uitdrukken, ze worden overspoeld door gevoelens en weten niet wat ze het ergst vinden. Vaak merk ik dat tolken het verhaal beïnvloeden, zodat het nog meer vertroebelt. Omdat ik Arabisch en Koerdisch spreek, heb ik vaak geen tolk nodig. De meeste asielzoekers vermijden ook om over hun pijn te praten, en therapeuten durven dan dikwijls niet door te vragen.

'Omdat de meeste asielzoekers niet over hun pijn willen praten, geef ik mijn cliënten een schriftje waarin ze tekenen wat ze allemaal hebben meegemaakt.'

»Om toch door die muur te boren heb ik een nieuwe methode ontwikkeld met een ‘levensverhaalboek’: ik geef mijn cliënten een schriftje waarin ze hun levensverhaal tekenen, letterlijk. Ze tekenen wat ze allemaal hebben meegemaakt en ze mogen er ook dingen bij schrijven. Dan bekijken we samen de tekeningen en praten we erover: ‘Wat is er precies gebeurd? Wat heeft dat met jou gedaan?’

»Ik geloof in het catharsiseffect. Als ze in een veilige omgeving over hun pijnlijkste herinneringen kunnen vertellen, en er gebeurt niets waar ze bang voor zijn, komen de emoties los, valt de angst weg en komt er een rust over hen. Ik zie dat het mijn cliënten helpt en dat hun trauma’s hanteerbaarder worden.»


Door het lint

Aram Hasan heeft een stapel tekeningen van zijn cliënten meegebracht. Oorlogstaferelen met vallende bommen in lieflijke landschappen. Herinneringen aan brutale martelingen, zwarte beelden van afgrondloze eenzaamheid. Mensen die in een spinnenweb gevangenzitten of aan een touw bengelen, een beeld dat heel vaak terugkomt. Sommigen zien dat in hun donkerste momenten als de enige uitweg, en soms zijn ze ook met ophanging bedreigd in de gevangenis.

Hasan «Ik had een cliënt die als Iraakse militair had gevochten in de Iraaks-Iraanse oorlog en in de Golfoorlog. Eén van zijn taken was kisten maken. Na een bombardement moest hij daar de lijken en stukken van lichamen in verzamelen. De kisten leverde hij bij de families af in een vrachtwagen voor kippentransport. Soms wist hij dat die lichaamsdelen van iemand anders waren, hij mocht er gewoon niet bij nadenken.

»Hij werd gedwongen om naar onthoofdingen te kijken. Hij zag hoe zijn vriend bij een bombardement in tweeën gereten werd. Dat heeft hij ook getekend. Hij draagt zijn vriend op een draagberrie. Het is een halve man en hij leeft nog, maar niet lang meer. Over die tekening hebben we heel vaak gepraat. Dat beeld kwam tijdens de sessies altijd bij hem terug.

»Het was een heel zware behandeling. De man was eerst twee jaar elders behandeld, maar daar dachten ze dat hij psychotisch was, wat niet klopte. Wel stak zijn posttraumatische stress pas jaren na zijn vlucht de kop op. Hij werkte hier in de tomatenpluk. Op een bepaald moment maakte zijn baas een opmerking tegen hem en ging hij door het lint. Hij zat zijn baas achterna met een mes, roepend dat hij hem zou afmaken. Hij zag in zijn baas zijn militaire overste van destijds die hem het bloed onder de nagels vandaan pestte. Het heeft maanden geduurd voor ik daarachter kwam. Hij zat in het ziekenhuis en sprak niet. Ik merkte wel dat hij altijd zat te tekenen. Telkens dezelfde tekening van een zonsondergang. Stilaan is hij ook dingen uit zijn eigen leven beginnen te tekenen.

'Er zit veel boosheid in die jongeren. Het Westen heeft het misdadige regime in hun land gesteund. Europa moet nu iets terugdoen. Het is payback time ''

»Het moeilijkst te behandelen bij trauma’s zijn de hardnekkige nachtmerries. Ik vraag de mensen vaak om ze te tekenen. Nachtmerries zijn uitingen van machteloosheid: je kunt niet rennen, je kunt niet schuilen, je hebt de situatie niet onder controle… Dan vraag ik hun om er iets bij te tekenen, waardoor ze minder machteloos worden en de nachtmerrie beter kan aflopen. Een cliënt vertelde dat hij elke nacht droomde dat hij probeerde te schieten op soldaten die hem aanvielen. Maar de kogels uit zijn pistool vielen altijd krachteloos op de grond. Het kan raar klinken, maar die cliënt heeft zijn droom een heel andere wending kunnen geven door er allerlei dingen bij te tekenen: een schietklaar wapen in zijn handen, een medestander die naast hem vecht, een helikopter in de lucht die te hulp komt. Zijn nachtmerrie loopt nu beter af. Een andere cliënt droomde telkens dat hij geketend op de bodem van de cel lag. Die droom komt veel minder terug sinds hij een tekening van zichzelf heeft gemaakt, terwijl hij zijn boeien afgooit.»

Niet alle vluchtelingen kunnen goed tekenen. Een Afghaanse arts heeft zijn verhaal neergepend in beverige stokmannetjes.

Hasan «Veel vluchtelingen zijn hun gevoel van eigenwaarde kwijt. De Afghaanse man was in zijn land directeur van een ziekenhuis, hier staat hij voor een asielcentrum aan te schuiven tussen arme stumpers van wie velen nooit naar school zijn gegaan. Dat hij zijn status verloren heeft, ziet hij als een grote vernedering. Ik probeer hem de dingen van de positieve kant te laten zien: hij heeft het gered, dat is op zich al een enorme prestatie na alles wat hij heeft meegemaakt.»

'Een cliënt zag hoe zijn vriend door een bom in tweeën werd gereten. Het was nog een halve man op een draagberrie.'

HUMO Speelt uw eigen verleden als politiek vluchteling u nooit parten als u therapie geeft?

Hasan «Het helpt me, omdat ik de mensen beter begrijp door mijn geschiedenis. Ik weet hoe ontworteld ze zich voelen. Hoe woede, wantrouwen en apathie met elkaar vechten in hun hoofd. Ik begrijp hen als ze zich bang afvragen of ze ooit nog de oude zullen worden.

»Sommige tekeningen komen voor mij wel heel dichtbij. Eén van mijn cliënten tekende zijn broer in Irak achter de tralies: hij zat daar in de gevangenis. Op dat ogenblik had ik zelf net het bericht gehad dat mijn broer in Syrië gevangen was genomen. Net als mijn cliënt had ik geen nieuws en maakte ik me veel zorgen. Die tekening kwam hard binnen. Mensen in Syrische gevangenissen worden systematisch gefolterd en misbruikt. Mijn broer zat in de beruchte militaire gevangenis van Saydnaya, die bekendstaat om haar wreedheden. Na drie jaar is hij kunnen vluchten toen hij naar een ziekenhuis werd overgebracht. Hij is nu in Noord-Irak, waar het momenteel veilig is, maar ook hij is erg getraumatiseerd. Als de sessies me zelf te veel worden, bespreek ik het met collega’s bij Centrum 45.»

'Toen een cliënt zijn broer tekende die in een gevangenis zat, dacht ik aan mijn eigen broer, die ook opgesloten zat.'


Aanranding in Keulen

HUMO Sinds de grote instroom van asielzoekers in 2015 is het aantal geweldmisdrijven in Duitsland fors toegenomen, blijkt uit een pas verschenen studie in opdracht van de Duitse overheid. Negen op de tien gewelddaden zouden door een asielzoeker zijn gepleegd.

Hasan «Ik ben heel sceptisch over dat soort onderzoeken, omdat ik ze moeilijk te controleren vind. Maar in Duitsland hebben we wel een heel specifieke situatie. Er is daar een grote stroom vluchtelingen binnengelaten zonder enige vorm van controle. Het kan niet anders dan dat daar een percentage criminelen tussen zit. Veel vluchtelingen kwamen op dezelfde plekken terecht. Er zijn hele dorpen van Syrië naar Duitsland verplaatst. Vijftig gezinnen, ze namen zelfs hun huisdieren mee! Als je plots zo’n Syrisch dorp met haar eigen gebruiken, normen en waarden neerplant in een Duitse stad, kan dat alleen maar problemen met zich meebrengen.

»Veel vluchtelingen zijn bovendien vertrokken met het idee dat in Europa de complete vrijheid heerst. Ze kennen de regels hier nog niet en begrijpen niet dat mensen hier communiceren door met elkaar te praten in plaats van te vechten. In Syrië is het niet zo abnormaal dat mensen met elkaar op de vuist gaan en daarna gewoon naar huis gaan.

»Mensen in grote groepen versterken elkaars gedrag, ook in hun roekeloosheid. Er zijn jonge mannen bij die denken: ‘Het maakt mij niet meer uit, ik heb al zoveel meegemaakt, het wordt toch niet erger dan het was.’ Ze weten ook dat de straffen hier minder streng zijn dan bijvoorbeeld in Syrië. En ze weten dat ze nog altijd kunnen ontkennen, en dat ze, anders dan in hun geboorteland, geen straf kunnen krijgen zonder bewijzen.

»De massale aanranding van vrouwen in Keulen door asielzoekers en migranten van Noord-Afrikaanse afkomst op oudejaarsnacht in 2015 heeft me niet verrast. Het zijn vaak jonge mannen die slecht met hun nieuw verworven vrijheid kunnen omgaan. Ze tasten de grenzen af om te kijken hoever ze kunnen gaan. In die landen, ook in bepaalde delen van Syrië, leeft de overtuiging dat Europese vrouwen ‘gemakkelijke’ vrouwen zijn. Dat idee wordt gevoed door de media, in boeken en verhalen.»

'Wat Duitsland heeft gedaan, die vluchtelingen massaal en zonder controle binnenlaten, was om problemen vragen.'

HUMO Zo worden problematische man-vrouwverhoudingen ingevoerd.

Hasan «Dat is in sommige gevallen wel zo, omdat sommige mannen in hun oude patroon blijven steken. Ze hebben niet door dat hier een code heerst van respect voor een vrouw, dat ze gewoon ja of nee mag zeggen. We moeten hen daar vertrouwd mee maken, uitleggen dat alles draait rond respect, en dat er gevolgen zijn als ze over de schreef gaan.

»Maar het grote probleem is het stoere machogedrag in groep. Jongeren die zeggen: ‘We zijn oorlogsslachtoffers, we hebben het recht om dit te doen.’ Er zit veel boosheid in hen. In hun ogen heeft Europa bijgedragen aan het conflict in hun land en aan de ellende die ze al jaren moeten doorstaan. Het Westen heeft het misdadige regime in hun land gesteund en was alleen geïnteresseerd in de olie in de grond. Europa moet nu iets terugdoen voor hen. Het is payback time.»

HUMO Anderhalve maand geleden zijn in Duitsland zes Syrische asielzoekers opgepakt die een aanslag op de kerstmarkt in Essen planden.

Hasan «Trauma’s hoeven daar niet per se een rol in te spelen, al kunnen stress en frustratie tot controleverlies en extreem gedrag leiden. Ik vind het een moeilijke discussie en hoed me voor zware uitspraken. Ik ken de zaak van die zes Syrische asielzoekers niet, maar als ze in groep werken, zit er wellicht een organisatie en een ideologie achter. Het is mogelijk dat ze die extremistische gedachten al hadden toen ze naar hier kwamen.

»Ik heb destijds hoofdschuddend zitten kijken naar Duitsland toen ze de mensen massaal en zonder controle binnenlieten. Dat was om problemen vragen. Niet alleen voor Duitsland, maar ook voor Syrië. Want toen de Duitse deur wagenwijd openstond, dachten ook mensen die niet van plan waren om te vluchten: ‘Weet je wat? Ik ga er gewoon even heen.’ Dan denk ik: ‘Kom op, zeg, dat is niet gezond.’»

HUMO De uitspraak ‘Wir schaffen das’ van Angela Merkel was een grote blunder?

Hasan «Ik wil geen politieke uitspraken doen, maar het resultaat is wel dat we in Syrië nu een tekort hebben aan artsen, aan ingenieurs, aan mensen die het land kunnen opbouwen. Zij hoorden dat het in Europa gemakkelijk was om als hooggeschoolde aan de slag te gaan en zagen hun kans. Vandaag komen er nog nauwelijks vluchtelingen van Syrië naar hier, maar er zijn er ook weinig die teruggaan. Bij het begin van de vluchtelingencrisis zei ik al dat het een illusie was dat die mensen zouden terugkeren. Ze zijn gekomen om te blijven, om hun kinderen een betere toekomst te geven. We kunnen maar beter in hen investeren.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234