Review: J.M. Coetzee - Portret van een jongeman

'Echt gebeurd is geen excuus' luidde het puike adagium waarmee Gerard Reve epigonen placht te ontmoedigen. Als des schrijvers zielenleven dan toch verkend diende te worden, was hij de aangewezen man; minder stijlvaste pennenbroeders stapelden toch ma...

'Echt gebeurd is geen excuus' luidde het puike adagium waarmee Gerard Reve epigonen placht te ontmoedigen. Als des schrijvers zielenleven dan toch verkend diende te worden, was hij de aangewezen man; minder stijlvaste pennenbroeders stapelden toch maar onleesbare boekjes vol traumatiserende jeugdjaren, ellendige huwelijken en terneerdrukkende ziektegeschiedenissen. De Zuid-Afrikaanse Nobelprijskandidaat J.M. Coetzee heeft, ook overspoeld door boekgeworden tranen, altijd heel kordaat de man achter de schrijver afgeschermd: hij gaf zo goed als geen interviews en vertikte 't zijn werk te duiden.

Vier jaar geleden verraste Coetzee met 'Jongensjaren', het relaas van zijn kindertijd in de Zuid-Afrikaanse provincie, dat zopas een vervolg kreeg met 'Portret van een jongeman' (uitgeverij Cossee), een verslag van zijn Londense tijd begin jaren zestig. In geen van beide boeken komt een ik aan het woord, waarmee Coetzee elke mogelijke aanzet tot een narcistische sentimental journey in de kiem smoort en de avonturen van zijn jongere zelf met milde spot kan balsemen.

Op zijn negentiende verlaat John Zuid-Afrika, bang dat na het bloedbad in Sharpeville de blanken 'm onder de wapens roepen of de zwarten 'm met wapens te lijf gaan. Hij trekt naar Londen, 'waar het leven werkelijk intens kan worden geleefd', en cultiveert er een romantische mythe van het kunstenaarschap. De jongen droomt dat de liefde een man en een kunstenaar van 'm zal maken. Schrijven en neuken zijn volgens hem communicerende vaten: 'Als hij een hartstochtelijke verhouding had met een Française, twijfelt hij er niet aan of hij zou worden beroerd en verrijkt door de charme van de Franse taal.'

Helaas wordt door John in het grauwe Londen groots en meeslepend geleefd noch geschreven. Ter wille van zijn portemonnee en zijn verblijfsvergunning blijft hij aan de slag als computerprogrammeur en voelt hij zijn dichtader dichtslibben. Zuid-Afrika 'is een wond in zijn binnenste' - je kan je afkomst niet van je afschudden als een hond zijn vlooien. Terwijl de ijskoude winter van 1962 'm naar het leven staat, sleept John zich van de ene vernederende verhouding naar de andere beschamende one-night-stand. 'Het enige wat hij in het echte leven goed kan, zo lijkt het, is er ellendig aan toe zijn.' Aan het eind van de roman wordt de balans van vijf jaar Londen opgemaakt: John wordt in een houdgreep geklemd door de inktzwarte uitzichtloosheid die wel vaker de romans van Coetzee domineert.

Deze breed uitgemeten mislukking maakt nieuwsgierig naar hoe het Coetzee de jaren daarop in Londen verging, tot hij op zijn 31ste - vergezeld van vrouw en twee kinderen - terugkeerde naar Zuid-Afrika en uitgroeide tot de wereldberoemde schrijver van 'Wachten op de barbaren' en 'Ongenade'. Hopen op de ware toedracht in een volgend boek lijkt geen goed idee bij Coetzee, die misschien ook in 'Portret van een jongeman' zijn waarheid gelogen heeft - zelfs de would-be kunstenaar John doet aan verdichting: 'Wie zegt dat de gevoelens die hij in zijn dagboek schrijft zijn werkelijke gevoelens zijn? Wie zegt dat hij elk moment dat de pen beweegt zichzelf is? Het ene moment is hij misschien werkelijk zichzelf, maar het volgende kan hij wel gewoon van alles verzinnen.' Echt gebeurd is zeer diffuus.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234