null Beeld

Review: Jonathan Safran Foer - Alles is verlicht

Wellicht een weinig geïnspireerd door de titel van zijn debuut, 'Everything Is Illuminated', haalde men eerder dit jaar in Amerika Jonathan Safran Foer in als het nieuwste Grote Licht in letterenland. In zijn alom geknuffelde roman, vertaald als...

Bart Vanegeren

Wellicht een weinig geïnspireerd door de titel van zijn debuut, 'Everything Is Illuminated', haalde men eerder dit jaar in Amerika Jonathan Safran Foer in als het nieuwste Grote Licht in letterenland. In zijn alom geknuffelde roman, vertaald als 'Alles is verlicht' (Anthos/Manteau), noemt de 25-jarige New Yorker van joodse afkomst terloops het geheugen het zesde zintuig van de joden. Hij is zo blij met die gave dat hij ze in geen geval verkwist wil zien: 'Er is maar één ding erger dan dwangmatig te zijn in het vergeten van dingen, en dat is krachteloos te zijn in het je herinneren van dingen.'

U voelt al waar de lampt brandt: als de woorden 'joden' en 'herinneren' samen opduiken, slepen ze steevast in hun zog het betonblok 'pogrom' met zich mee. In 'Alles is verlicht' reist de Amerikaan Jonathan Safran Foer naar Oekraïne, om met de hulp van de tolk Alex ene Augustine te zoeken, die volgens de familieoverlevering zijn grootvader uit de klauwen van de nazi's gered heeft. Middels een mozaïek van verhalen en brieven doen de twee vrienden verslag van hun zoektocht en reconstrueren ze het drama van 18 maart 1942, toen de nazi's het dorp Trachimbrod van de kaart veegden en 1.204 joodse inwoners uitmoordden.

Zoals het postmoderne helden betaamt, wisselen de twee tussen de bedrijven door herhaaldelijk van gedachten over de neerslag van hun expeditie. Jonathan brengt woorden in stelling ten dienste van de herinnering en de waarheid, volgens Alex heb je meer aan de balsem van de verzinsels dan aan het zout van de feiten als de werkelijkheid een open wonde is. Jonathan ziet vooral heil in het gebruik van humor, 'de enige manier om de schoonheid en de gruwelijkheid van de wereld te kunnen doorgronden.' De met ironie doordesemde lichtheid in toon en vorm, die herinnert aan Dave Eggers, is wel degelijk efficiënt. De adem van de lezer stokt als het lichtvoetige verhaal van de vrolijke queeste van de twee vrienden, Alex' blinde grootvader en diens hond Sammy Davis Junior Junior abrupt afgebroken wordt door het brutale relaas van de botte nazi-gruwel.

Alex, die zichzelf met de hulp van woordenboeken en films een raar soort Engels aangeleerd heeft, tekent dit deel van het verhaal op uit de mond van de laatste overlevende van de beestachtige massaverbranding. Zijn merkwaardig onvolkomen taaltje moet volgens Foer wel 'de gruwelijkheid van de wereld kunnen doorgronden'. Het taalkundige drama van de migrant heeft inderdaad vaker tot een gulle lach geleid, wie herinnert zich niet der Jean-Marie zijn Duitsachtige handleiding tot het stoppen ener strafschop. Foer legt Alex dan ook met nauwelijks verholen plezier zinnen in de pen als 'Hij zat te Z Z Z, wat Sammy Davis Junior Junior ook nog steeds deed. Het is niet noodgedwongen om hen op te wekken, zei ik in mijn hersens.' Tsja.

Gelukkig is Foers deel van het verhaal wél geestig. Hij schrijft een verzonnen kroniek van het leven in de kleine joodse gemeenschap in de Oekraïne van de achttiende eeuw tot de Tweede Wereldoorlog. De verzameling legendes is niets minder dan een eerherstel voor het magisch-realisme, dat voor het leven verminkt is na het jaren aanslepende georganiseerde misbruik van een netwerk in ons land. Eén van de sterkste passages fantaseert over 'een coïtale flonkering die als honing door de duisternis lekt en voor een lichtje zou kunnen worden aangezien.' Als parttime romanticus ging ik na deze geestige passage over de verlichtende kracht van het liefdesspel hopen dat de titel een orgiastisch en gloedvol pleidooi voor passie aankondigde. Niks daarvan, 'Alles is verlicht' geeft simpelweg aan dat Foer in een geforceerde finale de levens van alle personages verknoopt en het minste onderweg gerezen mysterietje uitvoerig uit de doeken doet. Foer verlicht meer dan genoeg om aangeklaagd te kunnen worden wegens lichtvervuiling. Eén advies aan het Grote Licht voor zijn volgende boek: dimmen!

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234