Revue Lanoye: 'De hete duvel en zijn moer'

Het lijkt me niet simpel om iemand aan te klagen die je ooit bewonderd hebt, en die jou heeft gevleid en verleid, soms gedurende jaren, alvorens toe te slaan.

Dankzij twee acteurs die bij mijn weten nooit de planken deelden — Bill Cosby en Jappe Claes — krijg ik de perfecte kutsmoes om deze week door te mijmeren over drie zaken die ik zelf totaal ontbeer. Jeugd, macht en schoonheid. Al dan niet in een educatief verband.


Last verlost door lust

Bill Cosby verkrachtte, behalve zijn slachtoffers, ook zijn alias op tv – Cliff Huxtable, de eerbare arts en spilfiguur uit ‘The Bill Cosby Show’, een wereldwijde sitcomhit.

Soms bekruipt je het vermoeden dat dit zelfs een freudiaans onderdeel moet zijn geweest van Cosby’s hitsigheid. Dat hij jarenlang niet enkel uit was op een snelle wip, maar op de vernietiging van zijn grootste concurrent: zijn goeiige alter ego, de irriterend betrouwbare en coole pater familias Cliff. Iedere verkrachting werd meteen een beetje een gangbang. In de werkelijkheid: het schenden van een gedrogeerde vrouw op een sofa. In je hoofd, tezelfdertijd: het naaien van je eigen status als icoon van goodwill, bevrijding en succes.

Met die andere verkrachter, ex-bisschop Vangheluwe, was het vast ook zo. Als hooggeplaatste geestelijke genoot hij dubbel van het gescharrel met zijn neefje, vanwege het gelijktijdig onteren van zijn ambt… Last verlost door lust.

Soutane en kazuifel? En alles waar zij voor staan als machtssymbolen? Zij kúnnen dezelfde werking hebben als perverse lingerie. Vooral voor wie ze dragen. Ze hoeven dan ook niet van kant en broderie te zijn. Vijftig tinten zwart volstaan, plus de manier waarop je ze uittrekt — of juist niet. Elke knoop kan concurreren met een jarretel, en ieder knoopsgat met een decolleté, voor wie in knopen en gaten iets anders wil zien dan knopen of gaten. Ons grootste seksorgaan zijn onze hersenen.

En acteurs en katholieken hebben minstens dit besef gemeen. Alles, van mysterie tot zondeval, is niet alleen een kwestie van de juiste inleving. Zij wordt geruggensteund door de juiste enscenering en kostuums. Op de planken en ver daarnaast.


Dan toch maar ‘thuis’

Op tv vormde de Huxtable-clan de eerste beklemmend nette en ongegeneerd kapitaalkrachtige Afro-American family. Naast de lachband hoorde je bijna een verzaligde zuchtband meelopen: ‘Zie je wel? Ze bestaan! En zo zouden ze er allemaal uit moeten zien!’

Het onbekommerde kerngezin is sowieso het grootste fictie- en exportproduct uit the States, en de Huxtables spanden lange tijd de kroon. Niets dan gediplomeerde, leergierige, liefdevolle en immer goedlachse lieden die barstten van de goede smaak en de geslaagde punchlines. Het had iets van een wiedergutmachung en een briljant businessplan ineen. Even zwart als rappers, en toch geen drank of drugs in zicht, zelfs geen liedjes die daarover handelden... Geen gouden kettingen of halfblote bitches... Zelfs geen discússie over etnische profilering of structureel politiegeweld in Texas en omstreken... (Nu ik eraan terugdenk: waar hádden die Huxtables het eigenlijk de hele tijd over? Doe mij dan toch maar ‘Thuis’, dat daarbij vergeleken een wonder is van diepgang en discussie, en dat stekelige tranches de vie niet schuwt, noch openbare dronkenschap.)

Maar uitgerekend Cosby, producent en steunpilaar van een feuilleton vol rooskleurige zwarten, blijkt in het werkelijke leven jarenlang vrouwen te hebben verdoofd met vaak illegale partydrugs, om hen vervolgens te verkrachten... Wie wil er overigens in godsnaam seksen met iemand die verdoofd en willoos is? In Het Parool zag columnist Theodor Holman er een vorm van premature necrofilie in. Al kan het net zo goed gaan om domme, doorgedraaide vrouwenhaat. Of eens te meer: om onuitgesproken zelfhaat, of zelftwijfel.

Of — de mening van een cynicus — om tijdsbesparing. Veel voorspel is er niet meer nodig, na zo’n pil.


The black man’s burden

Niet enkel het personage ‘doctor Huxtable’ ging onderuit, ook de nobele Nieuwe Zwarte waar hij model voor leek te staan. Zo gaat dat, met Nieuwe Zwarten. Acteur Charlie Sheen en president Kennedy mogen rondhoereren zoveel ze willen, als golfer Tiger Woods hetzelfde doet, krijgt zijn neergang de allure van een groepsproces. ‘Ze zullen het nooit afleren.’ ‘Ik durfde het niet te zeggen, maar ik heb het altijd al gedacht.’ ‘The Black Man’s Burden bengelt tussen zijn benen.’

Die vrees voor stemmingmakerij blijkt velen, vooral zwarte vrouwen, er zelfs van te hebben weerhouden om klacht in te dienen. Beverly Johnson, het eerste zwarte model ooit op de cover van American Vogue, getuigde pas in 2014 in Vanity Fair over een verkrachtingspoging door Cosby, dertig jaar tevoren: ‘A voice in my head kept whispering: black men have enough enemies out there already, they certainly don’t need someone like you, a famous African-American, fanning the flames...’

Het moet een begrijpelijk maar verscheurend hartsconflict zijn, voor slachtoffers die vaak ook zelf genoeg schuldgevoelens koesteren. Het lijkt me überhaupt niet simpel om iemand aan te klagen die je ooit bewonderd hebt, en die jou heeft gevleid en verleid, soms gedurende jaren, alvorens toe te slaan. Aan wie presenteer je die rekening? Aan de man naar wie je hebt opgekeken, of aan de man die neerkeek op jou? En zijn die wel zo duidelijk te onderscheiden?

Nog afgezien van de risico’s die je neemt, door pas lang na dato op de proppen te komen met jouw versie van de waarheid. In het volle besef dat woorden nog vlotter misbruikt kunnen worden dan mensen.


Woody Woody / Jappe Jappe

Het ontslag van Jappe Claes aan de Amsterdamse Theaterschool is van een andere, veel kleinere orde, al dateren ook hier de feiten van jaren her. Op z’n minst gebruikte Claes geen pillen, maar het instrumentarium van elke lelijke vent op jaren. Complimentjes, sms’jes, etentjes, vertrouwelijkheden bij een goed glas wijn... Steeds meer kleine attenties en grote bekentenissen, steeds meer goede raad en vage beloften, een gestolen zoen in de kleine uurtjes... Met tot slot, als eindoffensief: pogingen tot emotionele chantage, pogingen tot intimidatie, pogingen tot bombastische liefdesontboezemingen die niet zouden misstaan in films van Woody Allen of tragedies van Anton Tsjechov.

'Ik was niet verrast door de verhalen omtrent Jappe Claes, omdat ik weet heb van veel verhalen, ook uit andere toneelscholen'

Claes zelf gewaagt van slechts één seksuele relatie, en hij ontkent met klem dat hij tegen weigerachtige studentes zou hebben gezegd: ‘Pas maar op: ik kan jou maken of kraken.’ Maar hij hoefde hun dat niet letterlijk te zeggen. Zijn leeftijd, zijn positie als docent en zijn professionele contacten in de theaterwereld: ze zegden dat allemaal in zijn plaats. Als er iemand is die dat zou moeten begrijpen en vermijden, dan is het wel een regisseur die zelf lesgeeft over subtekst en manipulatie in de stukken van Shakespeare en Molière.

Toch schrijf ik het voorgaande, merk ik, met enige tegenzin. Zo werkt ze, de schroom van de vriendschap. Jaren geleden heb ik met Jappe Claes samengewerkt, met zeer bevredigend resultaat. Hij was toen directeur van het Mechelse Theater Teater en regisseur van een gezamenlijk theaterproject met de — in deze context zeker — ietwat koddige titel ‘Celibaat’, naar het gelijknamige meesterwerk van Gerard Walschap. Claes heeft me later zelfs in de Amsterdamse Theaterschool uitgenodigd om een ochtend en een middag lang voor te lezen uit mijn toneelwerk, en erover in discussie te gaan met zijn studenten.

Ik herinner me die dag als een feest zonder einde. Dat kan aan mij liggen. Ik verkeer al bij voorbaat in een staat van vervoering als ik een half etmaal mag voorlezen uit mijn werk, oog in oog met een overzichtelijk groepje gretige, mondige, kritische, gedreven en niet zelden beeldschone jongelui, die van mijn grote passie — toneel — hun beroep willen maken. Bovendien vond de marathonlezing plaats op één van de eerste echte lentedagen, in ‘the cruellest month’, toch volgens T.S. Eliot. April.

De zon straalde over Amsterdam en zijn opeens weer te gekke gouden grachten. We deelden na gedane arbeid een goed glas wijn op een inderhaast geopend terrasje. Een troep opgewonden jonge honden van beiderlei kunne, en daartussen: ik. Met z’n allen druk nagenietend, napratend, nagrappend... Complimentjes, nieuwe vragen, nóg een rondje... Ik weet niet waarom of waarvandaan, maar plots stopte er vlak voor ons café een spetterende Oldsmobile. De inzittenden, gekleed als een rockbandje uit de jaren 50, begonnen navenante muziek te spelen, zomaar op straat en op instrumenten die ze razendsnel uit de kofferbak tevoorschijn hadden gehaald. Ze hadden zelfs een geluidsinstallatie voor de zanger bij zich. In mijn herinnering danste die op het dak van de bolide, en zongen en dansten niet alleen wij, maar de hele straat mee, in die bedwelmend wrede maand, in het hart van een weer magisch Amsterdam.

Het was de eerste keer in mijn leven dat ik oprecht jaloers was op onderwijzend personeel. Er hing, ik kan het niet anders omschrijven, een fors erotisch geladen atmosfeer. Had ik het gedurfd, ik was zelf uitgebarsten in vergeefse liefdesontboezemingen die niet hadden misstaan in films van Woody Allen, aan het adres van minstens een student of twee.

En ik kende hen nog maar een uur of acht.


Besluit

Gezien de feiten hoort Bill Cosby achter de tralies thuis en is Jappe Claes terecht geen docent meer. En hij moet het ook nooit meer worden. Maar er moet mij toch iets van het hart. Zowel bij Cosby als bij Claes verwees iedereen naar de tijdgeest van weleer, ‘de vrije, losbandige jaren’, erop zinspelend dat die nu definitief passé waren.

Zou het? Ik was eigenlijk niet verrast door de verhalen omtrent Claes, omdat ik ook weet heb van zo veel andere verhalen, ook uit andere toneelscholen. Uit scholen tout court, om over de werkvloer maar te zwijgen. Macht erotiseert altijd, leeftijdsverschillen soms. Ik zou hun dus de kost niet willen geven: zij die, zonder misbruik te plegen, in wederzijds respect en blijvende vriendschap van elkaars verboden vrucht hebben gesmuld. Ik kan me daar de lol en het geheime geil perfect van voorstellen.

En ik blijf ze die van harte gunnen. Ook in deze tijden, waarin niet alleen de slachtoffers eindelijk praten, maar waarin ook kwezels en castraten zich steeds meer overschreeuwen, teneinde ineens maar alles te verbieden waarin een mens zich kan verliezen.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234