Revue Lanoye: 'Vergeet niet wie de baas is'

Een staatsplan voor de media is nooit pittig. Het is de voortzetting van een ideologische schermutseling met andere middelen. Waar dan ook ter wereld.

'Hoe wil je van een voormalig radio- en tv-station een hedendaags mediabedrijf maken, als je het bij voorbaat dwingt zich digitaal te amputeren?'

Het toeval steekt ons een helfie toe. Net nu de Vlaamse regering de krijtlijnen heeft uitgezet voor een nieuwe bestuursovereenkomst met de VRT, maakt ook de tweede regering van premier David Cameron zich klaar voor een hernieuwing van the Royal Charter. Zo wordt de ‘grondwet’ genoemd die de BBC onafhankelijkheid garandeert en die haar taken omschrijft. ‘Met de Conservatieven aan de macht beloven dat pittige gesprekken te worden,’ schreef De Standaard op 10 juli.

Pittig? Een staatsplan voor de media is nooit pittig. Het is de voorzetting van een ideologische schermutseling met andere middelen. Waar dan ook ter wereld.


BIJ DE BRITTEN

Ik laat tabloids als The Sun buiten beschouwing, al vernietigen ze aan de lopende band levens en carrières met hun gifgas van leugens en roddels, onder het mom van onschuldig entertainment. Vernederen en seksueel schandvlekken, dat zijn de echte steunberen van het veelgeroemde Britse gevoel voor humor.

Van recentere datum is de steeds inniger wordende verstrengeling van hoogstaande journalistiek, haute finance en hoogste beleidsregionen. Begin dit jaar nam chef Politiek Commentaar Peter Oborne ontslag bij de gerespecteerde krant The Daily Telegraph. Die is traditioneel zozeer verweven met de Conservatieven dat ze vaak The Torygraph wordt genoemd. Oborne verweet zijn krant artikelen bij te kleuren, in het voordeel van één van haar grootste adverteerders. De HSBC-bank, die na Swiss Leaks op de meest gevulde en meest stinkende pamper bleek te zitten. Ook andere adverteerders, van warenhuisketen tot rederij, zouden genieten van een redactionele voorkeursbehandeling.

De eigenaren van de krant, de 80-jarige tweeling Frederick en David Barclay, ontkenden met klem. Ze beheren naast The Daily Telegraph een zakenimperium van 8 miljard euro, vooral bestaand uit Brits vastgoed, al wonen ze zelf ‘om gezondheidsredenen’ in Monaco. Ook andere geruchten over fiscale ontwijking zijn niet van de lucht, tenzij in hun eigen krant. ‘Het Ritz Hotel in Londen, sinds 1995 in bezit van de broers, heeft nooit belastingen betaald. Het was de BBC die dit onthulde.’ (De Tijd, 21 februari.) De tweeling kan alleen al om die reden het bloed wel drinken van de staatsomroep.

The News of the World, een vod van persmogol Rupert Murdoch, werd in 2011 preventief door zijn eigenaar opgedoekt, maar kende nog jarenlang een nasleep vol onthullingen, hoorzittingen, processen en schadeclaims, wegens illegale telefoontap, chantage, corruptie, betrokkenheid van politie en toppolitici... Direct na de eerste geruchten, in 2007, had hoofdredacteur Andy Coulson ontslag genomen. Hij werd meteen door toenmalig oppositieleider Cameron opgevist als communicatiedirecteur van de Conservative Party. Later werd hij zelfs regeringswoordvoerder. Maar vanwege het aanhoudende persschandaal, opnieuw breed uitgemeten door de BBC, diende Coulson begin 2011 opnieuw ontslag te nemen. In 2014 werd hij tot achttien maanden cel veroordeeld. De BBC werd in die vijf jaar meermaals hardnekkigheid en partijdigheid verweten.

‘Toen Cameron onlangs zijn nieuwe minister van Cultuur voorstelde,’ schrijft opnieuw De Standaard, ‘voelde men bij de BBC de bui al hangen. John Whittingdale staat niet bekend als vriend van het huis en hij onderhoudt goede banden met intimi van mediamagnaat Rupert Murdoch, vijand nummer één van de openbare omroep.’ Whittingdale miste zijn entree inderdaad niet. De BBC, die zelf reeds had moeten overgaan tot het ontslaan van duizend werknemers, krijgt de komende jaren opnieuw bijna een miljard minder overheidsgeld. ‘Dat geld kan beter gebruikt worden in de bijstand,’ aldus een andere minister, Osborne (Financiën). Hij en Cameron hadden ook zelf nog een appeltje te schillen. Tijdens hun voorbije verkiezingscampagne ‘bereikte de animositeit een hoogtepunt’ toen ze samen de BBC ervan beschuldigden ‘niet objectief’ te wíllen berichten over hun begrotingsplannen. Op een campagnebus zou Cameron woedend hebben gezworen dat hij de BBC na de verkiezingen zou sluiten.

‘De meeste journalisten beschouwden dat als een grap,’ gaf Nick Robinson, politiek hoofdredacteur van de BBC, toe. ‘Maar onze medewerkers zagen het als een zoveelste signaal. Pas maar op je tellen. Vergeet niet wie de baas is.’


BIJ ONS

Uiteraard gaat het er bij ons in Vlaanderen waanzinnig veel beschaafder aan toe. Wij zijn klein en saai, maar wel oer-proper. Stuitende vermenging tussen business, media en politiek? Die bestaat hier niet. Wij kennen geen mogols en geen persgroepen. Laat staan dat ze zich, op welke manier dan ook, bemoeien met allerlei.

Het bewijs? Er vallen geen bewijzen of schandalen op te sommen. Dus zijn ze er ook niet. Want het alternatief is helemaal ondenkbaar. Dat ze er wel degelijk zijn, maar dat we ze niet kennen. Omdat we geen geld en geen tijd meer veil hebben voor onafhankelijke onderzoeksjournalistiek. Noch voor het maken, noch voor het lezen ervan. Omdat we daar het talent en de goesting voor ontberen, en de ontvankelijkheid, en de traditie, en de fondsen, en omdat we over de hele lijn eigenlijk gewoonweg niet kunnen tippen aan de superbe kwaliteiten die het Britse persbestel wel degelijk óók kent. Laten we het er dus maar op houden dat zulke toestanden bij ons domweg onmogelijk zijn, vanwege onze fijnbesnaarde natuur, onze goeiige sociale omgang en onze veelgeprezen werkethiek.

Wat wij Vlamingen wel kennen is een ritueel dat uniek moet zijn op de planeet. Wij nodigen alle concurrenten van onze staatsomroep officieel uit om in werkgroepen en hoorzittingen aanbevelingen te doen om diezelfde omroep te beknotten en in te schakelen in de organisatorische logica van zijn grootste bestrijders. En de politieke vertegenwoordigers van die bestrijders gieten de aanbevelingen in een werkdocument, als basis voor een nieuwe bestuursovereenkomst.

De Morgen vatte dat document als volgt samen. Alle activiteiten van de VRT die niet uitdrukkelijk zijn toegelaten, zijn voortaan verboden. ‘Tenzij wordt aangetoond dat ze marktversterkend werken, wat hun noodzakelijke financiële middelen zijn, en wat hun kwalitatieve meerwaarde is voor de democratische, sociale en culturele behoeften van de Vlaamse samenleving.’

Dit is geen korset meer. Dit is een kolderesk geformuleerde wurgstoel. Wie vandaag op die manier vernieuwende initiatieven bemoeilijkt, kan binnenkort alweer een overheidsbedrijf verwijten dat het geen vernieuwende initiatieven neemt, dat het daardoor aanhang verliest en dat het, zodoende, weer wat minder steun mag verwachten.

Draai na draai: meer verwijten, minder zuurstof.


BIJ MIJ

Op het eerste gezicht echter zou een geradicaliseerde meerwaardezoeker als ik de gulden strik moeten toejuichen die de strop maskeert. ‘De kernopdrachten van de VRT – informatie, cultuur en educatie – worden nog nadrukkelijker naar voren geschoven. Sport en ontspanning komen op de tweede plaats.’

Jazeker, ik beken: ik mis al jaren ons eigenste Monster van Loch Ness. Een literair programma à la ‘VPRO Boeken’ met Wim Brands. Zo moeilijk om te maken kan dat toch niet zijn? Desnoods laat op de avond. Desnoods alleen gestreamd. Maar mag dat binnenkort nog wel? De weekendinterviews op de site van deredactie.be liggen nu al onder vuur, omdat ze ‘marktverstorend’ zouden werken jegens de weekendinterviews in krantenbijlagen... Waarom ontzeg je de VRT niet ineens het recht op interviews tout court? Die site ligt trouwens in zijn geheel onder vuur. Geen lange teksten meer, geen experimenten, niet te veel links naar vreemde filmpjes… Hoe wil je van een voormalig radio- en tv-station een hedendaags mediabedrijf maken, als je het bij voorbaat dwingt zich digitaal te amputeren?

Jazeker, ik mis op de VRT talkshows met diepgang en ballen, in plaats van alweer met geinige YouTube-filmpjes en alweer een quiz, geleid door een voormalige StuBru’er op de dool. Ik mis iedere week een ‘Panorama’ met een onthullende reportage als de moord op Jonathan Jacob. Ik mis een ‘Terzake’ met interviewers die níét intenser naar de bevelen in hun oortje staan te luisteren dan naar hun interviewee. En die zich na zo’n interview níét omdraaien naar Carl Devos: ‘Wat hebben we vandaag geleerd, professor?’ Wijlen Maurice De Wilde zou je het niet zien doen. Phara de Aguirre en Ruth Joos ook niet. Misschien zijn ze daarom wel naar het achterplan geschoven. Tegendraadse en kritische stemmen blijven steunen? Niet evident, voor nethoofden met steeds die galmende dreiging in het hoofd – ‘Vergeet nooit wie je bazen zijn.’ Temeer omdat die nieuwe bazen zich steeds meer gedragen als eigenaren, in plaats van als beheerders van een collectief goed.

Jazeker, ik mis een Vlaamse variant van ‘Het filosofisch kwintet’. Een uur lang topdiscussie over bildung of Thomas Piketty, te danken aan het knotsgekke Nederlandse omroepstelsel. (De producent is de Humanistische Omroep, ‘één van de zeven levensbeschouwelijke omroepen zonder leden’.) Ik mis varianten op driekwart van de programma’s waarvoor de BBC wereldwijd lof oogst. Er kan, inderdaad, nog zoveel beter en sneller en snediger op de VRT.

Maar daarvoor hoeven sport en ontspanning niet ‘op de tweede plaats’ te komen. Zij vormen het onmisbare totaalkader, de basis, de geloofwaardigheid van een zender. Ik vind Michel Wuyts en José De Cauwer twee van de irritantste commentatoren ooit. Ik vind die hele Ronde van Frankrijk een farce – ik zie geen gezonde atleten, ik zie patiënten die op een mode-catwalk in Parijs zouden worden geweigerd vanwege te mager. Indien ze gestreepte pyjama’s droegen in plaats van fluopakjes, je zou bij het woord ‘ontsnapping’ denken dat ze per fiets wegvluchtten uit Buchenwald.

Maar ik neem die Tour er graag bij, en alle andere sporten ook. Ik neem er de herhalingen van de herhalingen van ‘F.C. De Kampioenen’ bij. Als ik er zelf maar niet naar moet kijken, en als er heel veel anderen wél kijken. Alleen zo blijft de VRT een sterk en relevant merk, met een marktaandeel dat niet valt te negeren.

En met een nieuwsgaring die niet alleen in banen wordt geleid door bedrijven met een uitsluitend commerciële logica. Dat zou even riskant en belachelijk zijn als een nieuwsgaring die uitsluitend in handen valt van de staat.


BESLUIT

Een openbare omroep kan geen marktverstorende initiatieven nemen. Een openbare omroep ís een marktverstorend initiatief. Dat is haar essentie. Vroeger heette dat ‘marktcorrigerend’. Die semantische verschuiving zegt alles over onze tijd.

Maar maak van de toekomstige VRT geen vergaarbak van enkel datgene waarvoor marketeers bij voorbaat de neus ophalen. Neem dan nog liever het dreigement ter harte van premier Cameron in zijn campagnebus, en wees bloedeerlijk over je bedoelingen: blaas onze openbare omroep op met een knal. En niet laf en langzaam, zoals nu.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234