Passagiers van een ferriedienst in het Keniase Mombasa moeten door een poort waar ze allemaal worden gedesinfecteerd.Beeld AP

Coronacrisis

Rijke landen kapen alle coronahulpmiddelen weg

Ontwikkelingslanden lijken aan het kortste eind te trekken in de strijd om veilige hulpmiddelen tegen het coronavirus. Hoewel in deze landen de grote uitbraak in mei wordt verwacht, is er nu al een tekort aan alles.

Wereldwijd zijn de tekorten groot om de coronapandemie onder controle te krijgen. Er is gebrek aan beademingsapparatuur, intensive care-bedden, veilige mondkapjes, beschermende kleding en coronatests met laboratoria die ze kunnen uitvoeren.

Het gevecht om apparatuur en beschermende kleding is in volle gang. ‘Het is nu survival of the fittest’, zegt Karline Kleijer van Artsen zonder Grenzen. Zij is coördinator taskforce Covid-19 voor de medische hulporganisatie en zorgt voor de bevoorrading. ‘Wij zijn druk met de zestig armste landen, om er de noodzakelijke middelen te krijgen en om onze lokale gezondheidswerkers bij te staan bij de aanpak van corona.’

Niet alleen België kent problemen. Italië kwam de laatste weken van alles tekort. Zelfs de Verenigde Staten blijken niet voorbereid. In een onderzoeksrapport uit 2018 van het gerenommeerde John Hopkins Center for Health Security over de uitbraak van een potentiële pandemie valt al te lezen dat er dan een schromelijk gebrek is aan beademingsapparatuur. De VS beschikken over 160.000 units, maar zullen er minstens 740.000 nodig hebben.

Niemand luisterde en zeker niet president Donald Trump. Nu Amerika de brandhaard is geworden van de corona-uitbraak zoeken de VS in allerijl naar oplossingen. Autofabrikanten van Ford tot General Motors storten zich op de ontwikkeling van deze levensreddende zuurstofapparaten. In Europa gaan Volkswagen en Daimler ermee aan de slag. Zelfs stofzuigerfabrikant Dyson stroopt de mouwen op.

Dromen van beademingsapparaten

In ontwikkelingslanden, zoals de meeste in Afrika, kunnen ze alleen maar dromen van beademingsapparaten. In Zuid-Afrika dat nog een enigszins redelijke gezondheidsinfrastructuur heeft, zijn er grote zorgen. ‘Bottom line? We hebben maar een paar beademingsapparaten per miljoen inwoners. Heel weinig als je dat vergelijkt met Europa of de VS.’

Aan het woord is hoogleraar Keertan Dheda, directeur van het Centrum voor longziektes van de Universiteit van Kaapstad in Zuid-Afrika en professor ademhalingsgeneeskunde. Het land zit al enige tijd in lockdown. Een paar duizend besmettingen en enkele tientallen doden zijn er nu als gevolg van de corona-uitbraak. Dheda vreest het ergste als de ziekte zich stevig in zijn land uitbreidt zoals in veel andere landen is gebeurd. ‘Dan schiet onze ­capaciteit aan intensive care-bedden en beademingsapparaten volstrekt tekort.’

Bruce Kirenga, directeur van het Longinstituut en verbonden aan de Makerere Universiteit in Oeganda, onderschrijft de analyse van zijn collega in Zuid-Afrika. ‘Nu beschikken we nog over genoeg bedden en zuurstofapparaten. Maar als er een versnelling komt in het aantal ernstig zieke coronapatiënten zijn we snel door de 160 ic-bedden heen in Oeganda.’

De regering van Oeganda stelt, volgens Kirenga, alles in het werk om meer beademingsapparatuur te kopen. Maar het lijkt een onbegonnen zaak in de concurrentie met andere, vaak veel rijkere landen.

Toch zijn Zuid-Afrika en Oeganda op het continent nog relatief gunstige uitzonderingen. ‘In bijvoorbeeld Zuid-Soedan, de Centraal Afrikaanse Republiek en Mali zijn geen of nauwelijks beademingsapparaten. Het zijn de meest kwetsbare landen. Intensive care-bedden en zuurstofapparatuur doneren heeft geen zin. Personeel dat is opgeleid om ze te bedienen is er niet’, constateert Kleijer nuchter.

Hetzelfde geldt voor een land als Bangladesh, waar Artsen zonder Grenzen de gezondheidszorg voor de één miljoen Rohingya-vluchtelingen van de overheid overnam tijdens deze pandemie. ‘In Syrië is er helemaal geen gezondheidszorg meer vanuit de overheid, daar kijken ze naar Artsen zonder Grenzen om de corona-uitbraak te bezweren’, zegt Kleijer.

Nattevingerwerk

Vooralsnog zijn de meeste ontwikkelingslanden nog geen epicentrum van de corona-uitbraak. De verwachting is dat begin mei de coronacrisis in Afrika steeds zichtbaarder wordt. Officieel zijn er nu iets meer dan tienduizend besmettingen op dit continent, maar dat is de officiële telling. En zonder testapparatuur is dat eigenlijk nattevingerwerk.

De meeste Afrikaanse landen namen al wel maatregelen om de sociale afstand tussen mensen te waarborgen, maar in de vele arme wijken is dat moeilijk vol te houden.

De landen die in lockdown gingen zoals Zimbabwe, Zuid-Afrika en delen van Nigeria, daar kon het middel weleens erger zijn dan de kwaal. ‘Afrikaanse regeringen kopiëren die maatregelen uit het Westen, omdat ze niet weten wat ze anders kunnen doen’, zegt Kleijer. ‘Maar voor velen betekent dat: niet werken, geen eten en verhongeren.’ Ze weet niet wat erger is: het risico van een coronabesmetting of de hongerdood.

Wie krijgt medische hulp en wie gaat dood?

Ze gaat ervan uit dat corona hard zal toeslaan in de armste ontwikkelingslanden. ‘Circa twintig procent van de mensen die ziek wordt, moet eigenlijk opgenomen worden in een ziekenhuis. Het zal een hele kunst worden om hen in leven te houden. Een kwart van de opgenomen coronapatiënten komt in aanmerking voor de intensive care. Maar die zijn er nauwelijks of niet.’ Ze zwijgt even. ‘Hoe je die mensen in leven houdt?’ Kleijer zucht diep. ‘Nou niet’, zegt ze gelaten. ‘We moeten keuzes maken. Dat moeten we samen doen met lokale gemeenschappen. In elk land is dat cultureel gezien anders. Het moeten strategische keuzes zijn, die worden geaccepteerd. Dus: wie krijgt medische hulp en wie gaat dood?’

De mensen die sterven, zijn mensen die vaak al andere complicaties hebben, zoals ondervoeding, mazelen, hiv, tuberculose, malaria of gele koorts. Het zijn veel voorkomende ziekten in Afrika die vooralsnog voor veel meer doden zorgen dan corona. Het Covid-19-virus wordt daar onder grote delen van de bevolking daarom minder serieus genomen.

Om uitbreiding van de besmetting te voorkomen zijn er vooral in ziekenhuizen en gezondheidscentra veilige mondkapjes en beschermende kleding nodig. Hoogleraar Dheda: ‘We hebben dringend behoefte aan FFP2-maskers, die zijn veilig voor professioneel gebruik. Er is een enorm tekort aan. We werken nu met coronapatiënten zonder enige vorm van bescherming’, zegt Dheda vanuit Kaapstad. Hierdoor lopen verplegers en artsen een verhoogd risico om besmet te raken en de ziekte over te dragen op andere patiënten en hun familie. Eenzelfde klacht komt uit het veel armere Zimbabwe waar de Vereniging van Doctors for Human Rights een rechtszaak tegen de regering aanspande om die te verplichten voor beschermende spullen te zorgen. Er is bijna niets in ziekenhuizen.

Artsen zonder Grenzen wordt uit de markt gedrukt

Artsen zonder Grenzen zit ook met dit probleem. ‘Wij vissen achter het net als het gaat om het bestellen van mondkapjes. We worden uit de markt gedrukt door overheden uit Europa en de VS in de strijd om de schaarse partijen. We hebben relatief maar weinig nodig. Al onze organisaties van Artsen zonder Grenzen wereldwijd gebruiken normaal gesproken vijf miljoen van die maskers per maand. Er liggen er nog maar 100.000 op voorraad. We zetten nu iedereen op rantsoen.’

Kleijer legt uit dat de mondkapjes nu nog uitsluitend voor hun chirurgen zijn, die ergens in de wereld operaties moeten uitvoeren. Artsen die patiënten moeten behandelen of diagnoses stellen, doen dat nu op twee meter afstand.

Als er niet snel nieuwe partijen binnenkomen kan Artsen zonder Grenzen zijn werk niet langer doen. ‘Dat is het ergst denkbare scenario. Als wij onze eigen mensen ter plekke niet meer kunnen beschermen tegen corona dan houdt de hulp vanzelf op.’

Artsen zonder Grenzen doet nu een klemmend beroep op China, dat de meeste mondkapjes maakt, om een voorkeursbehandeling te krijgen en zo actief te kunnen blijven in ontwikkelingslanden waar de risico’s het grootst zijn bij de corona-uitbraak.

Prijzenoorlog

Op de wereldmarkt is het op dit moment een gekkenhuis. Er is een prijzenoorlog gaande, waar Artsen zonder Grenzen en ontwikkelingslanden niet aan mee kunnen doen, daar hebben ze het geld niet voor. Ook is er veel fraude. Er worden veel ondeugdelijke partijen verkocht, die onvoldoende bescherming bieden. Ook Nederland keurde onlangs 600.000 mondkapjes uit China af.

Volgens Kleijer komt er nu ook veel politiek bij kijken. Belangen tussen landen onderling spelen een grote rol bij het geven van hulp of verkopen van zoiets als deugdelijke maskers. Ze verwijst naar de hulp van China aan Italië om de beperkte steun uit de Europese Unie in een schimmig daglicht te zetten.

Veilige mondkapjes zelf maken ziet Dheda in Zuid-Afrika lokaal nog niet gebeuren. ‘Zeker niet de meest veilige maskers. Misschien wel minder veilige mondkapjes voor gebruik op straat.’

Dheda: ‘Het is overleven. Maar in het ene land is dat anders dan in het andere. In Nederland gaat het over wc-papier hamsteren. In Afrika en andere ontwikkelingslanden moeten mensen veel verder gaan om in leven te blijven.’

Schrijnend vindt Kleijer dat er al jaren wordt gesproken over het risico van het uitbreken van een pandemie, zeker na Sars in 2003 en Mers in 2014. ‘Op internationaal niveau zijn er nooit afspraken gemaakt om hierop voorbereid te zijn. Evenmin is er nagedacht over een eerlijke verdeling van middelen, waardoor arme landen ook kunnen worden geholpen. Nu het huis in brand staat, is het ieder voor zich en vallen er geen afspraken meer te maken.’

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234