null Beeld Humo / Marco Mertens
Beeld Humo / Marco Mertens

'Duister Europa'Robert Kaplan

Robert Kaplan: ‘De Navo herinnert zich door Poetin weer waarom zij is opgericht’

Robert Kaplan (69) heeft een nieuw boek uit, maar door de oorlog in Oekraïne gaat de aandacht vooral uit naar een eerder werk van de Amerikaanse auteur en voormalige Pentagonadviseur: ‘Duister Europa’. Volgens Kaplan heeft Poetin met de inval een strategische fout gemaakt. ‘Hij wilde verdeeldheid zaaien in het Westen, maar schiep eenheid.’

Jarl Van der Ploeg

‘Hou de druk erop, in het bijzonder de economische druk.’ Robert Kaplan is duidelijk over hoe Europa zich moet opstellen tegenover Rusland: ‘Blijf aan de sancties werken, ook al zijn ze complex, moeilijk te realiseren en heb je in alle afzonderlijke landen verschillende lagen bureaucraten nodig om ze in te voeren. Sancties zijn geen middel dat je inzet om er vervolgens geen omkijken meer naar te hebben. Het is een proces dat continue aandacht verdient van alle Europese leiders.’

Kaplan reisde in zijn meer dan 45 jaar omspannende carrière de hele wereld rond, waarbij hij meer dan twintig boeken schreef, meestal geopolitieke analyses over gebieden die op barsten stonden. Beroemd is bijvoorbeeld het boek ‘Balkanschimmen’ uit 1993, waarin hij voorspelde dat het voormalige Joegoslavië een tijd van burgeroorlogen tegemoet zou gaan.

Deze week verscheen zijn nieuwste boek, ‘De Adriatische Zee’, over verleden, heden en toekomst van Zuidoost-Europa. Maar omdat de wereld opeens bevangen is door ‘de grootste geopolitieke gebeurtenis in Europa sinds de val van de Berlijnse Muur’, is het toch vooral zijn boek uit 2016, ‘Duister Europa’, dat actueel is.

In dat boek, waarin Kaplan door Roemenië, Moldavië, Oekraïne, Bulgarije en Hongarije reist en de balans opmaakt over de staat van de Europese veiligheidspolitiek, waarschuwt hij namelijk dat er sinds de Oekraïense revolutie in 2014 een nieuwe fase in de confrontatie tussen Rusland en het Westen is aangebroken.

Zijn advies toentertijd: Europa moet Oekraïne helpen met hervormingen en de ontwikkeling van instituties. Hij pleitte er onder meer voor dat Duitsland minder aardgas van Rusland zou moeten afnemen (wat niet gebeurde). Ook schetste hij dat Rusland bezig is met de Europese Unie en de NAVO te verzwakken via een uitgebreid netwerk van gasleidingen, inlichtingendiensten, georganiseerde misdaad en desinformatie. ‘Dat gebeurt soms subtiel,’ zei hij daar toen over in een interview in de Nederlandse krant Trouw, ‘soms verborgen, soms bruut en snel zoals met de Krim. Alles wat de legitimiteit van pan-Europese instituten zal verzwakken, is een prioriteit voor de Russen.’

‘Het vechten vindt weliswaar in Oekraïne plaats, maar de onderliggende strategische oorlog draait om het lot van de westerse alliantie en het Europese vasteland,’ voegde hij daaraan toe in een recent artikel in The National Interest.

– Heeft Europa de afgelopen acht jaar genoeg gedaan om de Russische ambities te dwarsbomen?

ROBERT KAPLAN «Nee, Europa heeft te weinig gedaan. Maar let wel: Europa was niet de enige. Poetin wordt nu vaak vergeleken met Hitler. Ze noemen hem een fascist en vragen zich af waarom onze leiders en intellectuelen dit niet zagen aankomen. Ik snap die vraag, maar toch denk ik dat er een belangrijk verschil bestaat tussen de twee. Hitler was namelijk altijd al wie hij was. Hij schreef ‘Mein Kampf’ aan het begin van de jaren 20, ver voordat hij aan de macht kwam; het was dus altijd al duidelijk waarin hij geloofde en wat hij wilde doen. Het was moeilijk Hitler verkeerd te interpreteren.

»In het geval van Poetin is dat anders omdat zijn persoonlijkheid lijkt te zijn geëvolueerd. Hij is nu echt een andere persoon dan twintig jaar geleden. In het vroege begin was hij nog een soort hervormer, inmiddels is hij vooral een voorvechter van een soort mystiek Russisch nationalisme. Daarom kun je niet zeggen dat politici die dit niet zagen aankomen, tekort zijn geschoten. Net zoals je de mensen die tot een paar weken geleden in de veronderstelling leefden dat hij Oekraïne nooit zou binnenvallen, niets kwalijk kunt nemen.»

– De afgelopen vier weken trokken de westerse landen wel een gezamenlijke rode lijn. Heeft die eensgezindheid u verbaasd?

KAPLAN «Sinds de invasie zijn we allemaal erg onder de indruk van de eenheid binnen de NAVO. Lange tijd ging het namelijk precies de andere kant op binnen het bondgenootschap. Juist daarom denk ik dat Poetins invasie een geopolitieke en strategische fout was. Zijn uiteindelijke doel was altijd om verdeeldheid binnen het Westen te zaaien. Dat ging lange tijd erg goed, maar op het moment dat hij Oekraïne binnenviel, werd hij in één klap een militair gevaar, met als gevolg dat alle NAVO-landen zich weer herinneren waarom het instituut in 1949 werd opgericht: de wereld verdedigen tegen Rusland.»

– Toch zijn er grote verschillen tussen toen en nu. Toen waren er nauwelijks financiële betrekkingen tussen Rusland en Europese landen.

KAPLAN «Dat klopt, juist daarom is het des te indrukwekkender dat zelfs Duitsland nadenkt over nieuwe gasleveranciers. We moeten uiteraard zien wat er van die voornemens terechtkomt. Als er een staakt-het-vuren komt en dit een bevroren oorlog wordt zoals in Moldavië of Tsjetsjenië, en de weken en maanden langzaam passeren, pas dan zullen we zien of de Europese landen bereid zijn hun sancties te handhaven, of dat ze uitzonderingen beginnen te maken voor bepaalde sectoren.

»Zo gaat het overigens vaker met sancties: ze worden vaak met erg veel enthousiasme opgelegd, maar gaandeweg hebben ze de neiging langzaam op te lossen. Vanuit Europees oogpunt is het geweldig om gas uit de Verenigde Staten te ontvangen, maar gezien de afstand is dat op lange termijn toch minder handig, want duurder.»

– Wat denkt u?

KAPLAN «We zitten nu nog in het midden van een enorme oorlog, waardoor het heel moeilijk te voorspellen is wat er in de toekomst gebeurt. Maar vergeet niet dat de Verenigde Staten vlak na de aanslagen van 11 september verschrikkelijk eensgezind waren – alles leek duidelijk, het land kwam samen. Maar nauwelijks negen maanden later was het hele land aan het ruziën of ze wel of niet een oorlog in Irak zouden moeten beginnen. Wat ik wil zeggen is: dit soort sentimenten kunnen veranderen. Een crisis als deze kan wendingen nemen waardoor het lastig is het verloop te voorspellen.»

– Kunnen de Europese Unie en de NAVO meer doen? De Oekraïense president Zelenski heeft meermaals gezegd dat hij graag lid wil worden van beide bondgenootschappen.

KAPLAN «Kijk naar Finland. Tijdens de Koude Oorlog was dat een vrij, democratisch land, maar toch kon het geen lid worden van de NAVO en eigenlijk ook geen overduidelijke anti-Sovjetstandpunten innemen, vanwege zijn positie. Voor Oekraïne zou zo’n toekomst ook het maximale zijn: een vrij land met verkiezingen, maar geen volledig lid van de NAVO of de EU, omdat het nu eenmaal te maken heeft met een bepaalde geopolitieke werkelijkheid.

»Er is eigenlijk maar één manier waarop Oekraïne een echt volwaardig lid kan worden van het Westen, namelijk als Rusland van binnenuit uit elkaar valt. Vergeet niet dat de NAVO in de jaren 90 alleen kon ingrijpen in Bosnië en Kosovo omdat Rusland op dat moment historisch zwak was. Als dat niet opnieuw gebeurt, als Rusland dus niet uit elkaar valt, zal Oekraïne een dergelijke finlandisering moeten accepteren.»

© De Volkskrant

Duister Europa
Robert D Kaplan Beeld rv
Duister EuropaRobert D KaplanBeeld rv
De adriatische zee Robert Kaplan Beeld rv
De adriatische zee Robert KaplanBeeld rv

Robert Kaplan, ‘De Adriatische Zee’ en ‘Duister Europa’, Uitgeverij Het Spectrum

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234