Hanna Bervoets. Beeld KLAAS HENDRIK SLUMP
Hanna Bervoets.Beeld KLAAS HENDRIK SLUMP

BoekenweekHanna Bervoets

‘Ruzie en rel is het verdienmodel van de sociale media. Dat moet op de schop’

Hoog tijd dat de boekenweek eraan komt, want het boekenweekgeschenk – de huiveringwekkend mooie novelle ‘Wat wij zagen’ van Hanna Bervoets (37) – ligt al bijna een jaar klaar. Voor de pandemie uitbrak, bracht de schrijfster met de voorspellende gaven de psychologische impact ervan al even in kaart. ‘Iedereen kent via-via wel iemand die zich niet laat vaccineren.’

Van alle moderne Nederlandstalige schrijvers is Hanna Bervoets met voorsprong de modernste. Al haar boeken van de voorbije tien jaar doen er vandaag zo mogelijk nog meer toe dan toen ze verschenen. ‘Efter’ (2014) gaat over een nabije toekomst waarin verliefdheid wordt beschouwd als een psychische aandoening, ‘Welkom in het rijk der zieken’ (2019) over de ravage van chronische ziektes. ‘Ivanov’ (2016) legt een verband tussen de pogingen van de Russische wetenschapper Ilja Ivanov in de jaren 1920 om de mens met de mensaap te kruisen, en de zoönose die sinds de jaren 1980 bekendstaat als ‘aids’ en later ‘hiv’. En ‘Alles wat er was’ (2013), haar grote dystopische roman over negen personages die zich na een ramp met onbekende oorzaak verschansen in een schoolgebouw, is sinds de uitbraak van de zoönose genaamd covid-19 helemáál beklemmende literatuur.

Geen wonder dus dat Bervoets een schrijfster met voorspellende gaven wordt genoemd. Ze werd ook al eens getypeerd als ‘de sociologe van hipster-Amsterdam’. Dat is te weinig eer. Juister – en véél moderner – is haar uit te roepen tot de virologe van de Nederlandse letteren. Dat zegt namelijk precies wat ze doet in haar schrijflab: onderzoeken hoe fictieve organismen, haar personages, reageren op de blootstelling aan nieuwe, virale ontwikkelingen in maatschappij, cultuur en technologie.

Dezer dagen verschijnen van Hanna Bervoets twee nieuwe boeken: de verhalenbundel ‘Een modern verlangen’ en het boekenweekgeschenk ‘Wat wij zagen’. In het openingsverhaal van de bundel wordt – spoiler – een huilbaby ontvoerd door een jonge pedo. Na een fotosessie waarmee de dader toegang hoopt te krijgen tot zijn geprefereerde beeldbank op het darkweb wordt de baby netjes terug in de voortuin van de ouderlijke woning gedeponeerd. Het heeft al bij al maar enkele uurtjes geduurd, en al die tijd heeft de dader het kind, dat hij zal aanbieden als ‘Remi’, nauwelijks aangeraakt: ‘Hooguit eventjes maar, heel, heel zachtjes, toen hij zijn eikel tegen Remi’s slaap legde.’

In ‘Wat wij zagen’ werkt hoofdpersonage Kayleigh voor een groot socialemediaplatform – het is niet verboden te vermoeden dat het om Facebook gaat. Content moderation is haar job: bepalen welke berichten en beelden de gebruikers te zien krijgen en welke niet, aan de hand van richtlijnen die even simpel zijn als absurd. Een filmpje van iemand die van een dak springt, mag circuleren op voorwaarde dat de grond waarop hij te pletter stort niet in beeld komt – dan kan het net zo goed een gemonteerde grap zijn. Kayleigh krijgt een relatie met haar collega Sigrid, stomende seks op het werk inbegrepen, die op een dag abrupt weer afspringt. De breuk is werkgerelateerd, maar de reden ligt níét in de schokkende beelden waaraan beide geliefden dag in dag uit worden blootgesteld – secundair trauma: kan leiden tot angsten, depressie en paranoia – maar in het feit dat Sigrid in de ban geraakt van de moeder aller complottheorieën: het negationisme, de ontkenning van de Holocaust.

‘Wat wij zagen’ is een prachtige novelle. Hanna Bervoets is vooral blij dat ze eindelijk in de winkel ligt.

HANNA BERVOETS «De eerste versie van ‘Wat wij zagen’ was een jaar geleden al klaar. In oktober 2020 is het boek naar de drukker gegaan, in februari 2021 zou het verschijnen. Maar toen werd de boekenweek uitgesteld. En toen dacht ik: o god, straks komt er nog iemand tussen met een boek over identiek hetzelfde thema, en dan gaat iedereen geloven dat ik het mijne afgeschreven heb.»

HUMO Een complottheorie!

BERVOETS (lacht) «Het onderzoek dat aan de basis ligt van ‘Wat wij zagen’ heb ik gedaan in 2019, en pas het afgelopen jaar zijn complottheorieën mainstream geworden. Dat had ik echt nooit verwacht. De pandemie heeft dat proces natuurlijk getriggerd.»

HUMO Zijn er in uw omgeving mensen die complottheorieën aanhangen?

BERVOETS «Niet echt. Maar ik denk dat iedereen wel iemand kent die iemand kent die zich uit achterdocht niet laat vaccineren. Dat is volgens mij de grootste gemene deler van al die verschillende complottheorieën: achterdocht, het vermoeden dat er een bedoeling achter deze pandemie zit, het geloof dat we worden gestuurd door onzichtbare krachten. Dat moeten we niet zo vreemd vinden. Mensen gaan nu eenmaal op zoek naar de zin en de betekenis van de dingen. Alleen vrees ik dat die er deze keer niet is, dat het virus vooral veel chaos heeft teweeggebracht. Ik snap heel goed dat sommige mensen dat idee niet kunnen verwerken en niet willen aanvaarden, want het ís natuurlijk heel beangstigend.»

HUMO Zou het kunnen dat wij, onder invloed van de technologie en de sociale media, aan het muteren zijn in redeloze wezens met exhibitionistische, narcistische en paranoïde trekjes?

BERVOETS (schrikt) «Wow! Ik mag hopen dat u niet tot die vaststelling bent gekomen na lezing van mijn boeken, want zo zie ik het he-le-maal niet. Ik vind van mezelf dat ik niet cynisch ben. Ik denk dat mijn mensbeeld veeleer positief is. En ik zit zeker ook niet de hele tijd te zoeken naar wat er allemaal fout loopt in de maatschappij. Maar ik ben wel zeer geïnteresseerd in hoe politiek en cultuur – en technologie is daar een onderdeel van – ons denken beïnvloeden, en de manier waarop wij met elkaar omgaan. Ik onderzoek die dingen, ik oordeel niet. Dat moeten mijn lezers zelf maar doen.

»Zelfs de mensen die in complotten geloven, ga ik niet wegzetten in een categorie: die wil ik juist begrijpen. Wat niet wil zeggen dat ik me geen zorgen maak over hun groeiende aantal. Als het gevolg daarvan straks is dat niet genoeg mensen zich laten vaccineren om de pandemie eronder te krijgen, moeten we ons zelfs grote zorgen maken. Maar daar ga ik niet over orakelen in mijn boeken. Dat is te evident, en het staat elke dag in de krant.»

HUMO U wordt niet ongerust van uw eigen boeken?

BERVOETS «Wat ik ervan vind, is eigenlijk niet zo belangrijk. Kijk, nieuwe ontwikkelingen zijn nooit alleen maar goed of alleen maar slecht. ‘Efter’, mijn boek over verliefdheid als medisch probleem, is een goed voorbeeld. De overgrote meerderheid van de mensen zou niet willen dat verliefdheid wordt gemedicaliseerd. Perfect begrijpelijk, valt een hoop voor te zeggen. Maar er valt ook iets voor te zeggen om het juist wél te willen. Denk aan mensen die op jonge kinderen vallen. Denk aan liefde die niet wederzijds is, en waarin vervolgens heel veel tijd, geld en verdriet gaan zitten. Dat soort dilemma’s vind ik interessant. Maar ik ga nooit iets definitiefs zeggen over de toestand van de wereld. Dat is mij te groot. Ik betwist ook dat mijn personages metaforen zijn voor de hedendaagse mens. Het zijn gewoon individuen die hun eigen beslissingen nemen. Ze bevinden zich in een modern decor, dat is waar, niet toevallig de wereld waarin ik leef, maar dat is slechts een deel van hun identiteit.

»(Denkt na) Neem de complottheorieën waarover we het net hadden. Zijn die modern? Nee, die zijn zo oud als de straat. Ze floreerden ook al in de middeleeuwen. Alles ging z’n gangetje, tot de buurvrouw ineens werd gebrandmerkt als een heks. De ene helft van het dorp geloofde het, de andere helft niet. Sommige buurvrouwen eindigden op de brandstapel, andere niet.»

HUMO Het verschil met de duistere middeleeuwen zit ’m in de megafoon die sociale media zetten op fake news en kierewiete theorieën.

BERVOETS «Precies, ruzie en rel is hun verdienmodel. Hoe meer ophef, hoe meer interactie. Berichten die ons boos of angstig maken, krijgen meer clicks. De algoritmes voeden zich met persoonlijke informatie over ons, weten op welke beelden en berichten we heftig zullen reageren, en zorgen ervoor dat we die éérst te zien krijgen. Zo zijn al die complottheorieën het afgelopen jaar razendsnel over de wereld verspreid geraakt.

»Techbedrijven als Facebook, Twitter en YouTube beloven nu beterschap. Ze zijn echt aan het nadenken over hoe ze beter met het probleem kunnen omgaan. Ze moeten wel, want ze staan onder druk. Maar hun hele verdienmodel moet op de schop. Voor alle duidelijkheid: dat is niet de boodschap die ik uitvent in ‘Wat wij zagen’ (lachje). Maar je mag het er wel uit besluiten.»

HUMO Hoe groot acht u de kans dat er een grote uittocht uit sociale media komt, ook al omdat we stilaan genoeg krijgen van de influencers die er hun nepleven op uitstallen?

BERVOETS «Uiterst klein. Omdat sociale media veel meer zijn dan een verzameling selfies. Het zijn ook plekken waar activisten samenkomen, waar patiënten elkaar ontmoeten, waar mensen met een bepaalde geaardheid, die het in hun eigen omgeving moeilijk hebben, elkaar vinden. Vensters naar de wereld in landen die geen democratie hebben. Creatieve hubs, waar tieners hun eerste filmpjes monteren. Je mag niet generaliseren. Je kunt niet zeggen dat sociale media goed of slecht zijn.»

HUMO Kayleigh, uw personage in ‘Wat wij zagen’, heeft er anders weinig moeite mee. ‘Ik voel me een gans,’ zegt ze, ‘door een slangetje gedwangvoederd met stupiditeiten.’

BERVOETS «Dat is voor haar rekening (lacht). En dat zegt ze in een moment van zwakte en teleurstelling. Het leven van Kayleigh en haar vrienden draait ook heel erg rond vriendschap, liefde en solidariteit. Soms loopt het fout tussen hen, maar niet omdat ze daarop aansturen. Ze doen hun best, ze hebben alleen maar goede bedoelingen. Dat vind ik mooi. Zo wil ik ook zijn.»

De boekenweek loopt van 29 mei tot 6 juni.

Hanna Bervoets, ‘Wat wij zagen’, boekenweekgeschenk Hanna Bervoets, ‘Een modern verlangen’, Uitgeverij Pluim Beeld RV
Hanna Bervoets, ‘Wat wij zagen’, boekenweekgeschenk Hanna Bervoets, ‘Een modern verlangen’, Uitgeverij PluimBeeld RV
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234