null Beeld

Salman Rushdie voorziet het einde van IS

Salman Rushdie springt op z’n 69ste nog altijd soepel in de bres voor de vrije meningsuiting en voorziet het einde van IS ‘in de redelijk nabije toekomst’. Sinds hij aan het begin van het millennium in New York ging wonen, zou je zweren dat ze daar twee Vrijheidsbeelden hebben.

'Islamitische Staat zal verdwijnen'

Even recapituleren: op de romantische datum 14 februari 1989 sprak de heetgebakerde Iraniër Ayatollah Khomeini een fatwa uit over de Indiaas-Britse schrijver Salman Rushdie, een religieuze vrijgeleide voor elke goeie moslim om de schrijver van het godslasterlijke ‘De duivelsverzen’ het hoekje om te helpen. In Berlijn stond de Muur nog recht en men moest nog een boek schrijven om de dood te verdienen.

Over de jaren die volgden op de fatwa, en de adressen waar de schrijver de eerste jaren ondergedoken leefde, kunt u alles lezen in de in 2012 verschenen autobiografie ‘Joseph Anton’. Voor de opvolger ‘Twee jaar, acht maanden en achtentwintig nachten’ (tel de nachten op en u komt aan duizend-en-één) trok Rushdie volop de kaart van de fictie, maar ook in zijn meest uitzinnige fantasieën weet hij het politieke debat te beroeren. Een gesprek over djinns en jihadi’s, blunderende Britten en de vrijheid van meningsuiting.


Grenzeloze fictie

- Als voorzitter van de schrijversvereniging PEN hebt u vorig jaar mee de PEN-award voor de Vrijheid van Meningsuiting uitgereikt aan de redactie van Charlie Hebdo. U hebt het Franse volk sinds die eerste aanslag ook heel openlijk gesteund.

Salman Rushdie «Frankrijk heeft de afgelopen twee jaar enorm veel ellende gekend; mijn hart bloedt als ik denk aan wat er op 14 juli in Nice is gebeurd. Wat deden de mensen die avond op de Promenade des Anglais? Wandelen, genieten van de avond. Ze hadden niemand kwaad gedaan. Het is nu wel heel duidelijk dat vernietiging het enige doel van de terroristen is – bij voorkeur de vernietiging van onschuldige levens. Van mensen die niks anders doen dan winkelen in een supermarkt of van muziek genieten in een concertzaal. Genieten van een vrije avond: ziedaar hun misdaad.»

- Enkele prominente auteurs, zoals Peter Carey en Michael Ondaatje, hebben de uitreiking van de PEN-award geboycot. Snapt u waarom?

Rushdie «Nee, nog altijd niet, al denk ik wel dat hun reactie vandaag niet dezelfde zou zijn, nu ze de hele omvang van het verhaal kennen – op het moment van de uitreiking was er alleen Charlie, de aanslagen in Parijs en Nice moesten nog volgen. Maar dat is geen excuus voor hun reactie.»

- Denkt u dat Islamitische Staat, dat momenteel in Syrië harde klappen krijgt, zal verdwijnen?

Rushdie «Het is heel waarschijnlijk dat dat in de redelijk nabije toekomst gebeurt, ja. Al moet ik er wel bij vertellen dat ik altijd heel slecht geweest ben in voorspellingen.»

- In februari van dit jaar heeft Iran de fatwa tegen u vernieuwd, de prijs die op uw hoofd staat, werd opgetrokken naar 600.000 dollar. Hoe reageerde u toen het nieuws bekend werd?

Rushdie «Elk jaar gebeurt er wel iets rond de verjaardag van de fatwa, en dit jaar hebben enkele radicale kranten iets speciaals willen doen door de prijs op te trekken. Alleen: ze hébben dat geld helemaal niet. Doorzichtige retoriek, noem ik dat. Het voornaamste probleem is dat de westerse media denken een knaltitel beet te hebben, elke keer als ze de woorden ‘Rushdie’, ‘fatwa’ en ‘Iran’ in één zin kunnen proppen. Terwijl je toch zou denken dat de wereld vandaag met grotere problemen te kampen heeft.

»Maar om op uw vraag te antwoorden: het nieuws van de hernieuwing heeft mijn leven op geen enkele manier beïnvloed. Voor mij ligt die hele fatwa al eeuwen achter me.»

undefined

'Het Europese continent is vergeten wat zijn waarden zijn, en hoezeer die waarden de wereld veranderd hebben'

- En deed het u wat dat het Nobelprijscomité een maand later eindelijk publiekelijk z’n steun voor u uitsprak, nadat het 27 jaar lang over de affaire gezwegen had?

Rushdie «Het ligt niet in de aard van de Academie om commentaar te geven op de actualiteit. Ze hebben dat ook niet gedaan voor andere auteurs, waarom zouden ze het dan voor mij doen? Volgens hen is het niet hun taak om tussenbeide te komen in het politieke debat. Dat respecteer ik: ik ben hun dankbaar dat ze zich nu hebben uitgesproken, maar ik begrijp ook waarom ze dat niet eerder hebben gedaan.

»Toen de fatwa indertijd werd uitgesproken, was ik overweldigd door het feit dat de overgrote meerderheid van mijn collega’s openlijk zijn steun uitsprak. Maar ik heb het altijd gênant gevonden dat zij die me niet gesteund hebben, daarop werden aangekeken.»

- De jaren na de fatwa zijn uitgebreid aan bod gekomen in uw vorige boek, de autobiografie ‘Joseph Anton’ uit 2012. Uw jongste boek ‘Twee jaar, acht maanden en achtentwintig nachten’ lijkt met z’n ongebreidelde fantasie een reactie op de rauwe werkelijkheid van z’n voorganger.

Rushdie «Absoluut. In ‘Joseph Anton’ was ik zo eerlijk én gedetailleerd mogelijk geweest over alles wat me overkomen was, dat ik nu zin had in het tegenovergestelde: grenzeloze fictie. En toen ik nadacht over wat ik graag eens wilde vertellen, dacht ik terug aan twee momenten uit mijn verleden waarop de pure vertelkracht centraal stond. Ik kwam eerst uit bij mijn adolescentenjaren, toen ik op een Engelse kostschool sciencefictionverhalen verslond. En vervolgens ging ik helemaal terug naar mijn kindertijd en de verhalen uit ‘Duizend-en-één nacht’ die mijn ouders me vertelden voor het slapengaan. Die hebben mijn liefde voor de literatuur doen ontvlammen.»

null Beeld

- Wij hadden geen sciencefictionfan in u gezien.

Rushdie «O, maar schrijvers als Kurt Vonnegut, Ray Bradbury en Isaac Asimov hebben in het genre ongelofelijk knappe romans voortgebracht. Ik herinner me, nu ik eraan denk, uit mijn kostschooljaren ook een heel middelmatig sciencefictiontijdschrift met de naam ‘Amazing’ (grijnst).

»Na verloop van tijd kreeg ik er een degout van, want als je verder keek dan die paar grote auteurs, kwam je al snel veel slecht geschreven boeken tegen. En, met uitzondering van Margaret Atwood en enkele anderen, was het ook een heel mannelijk genre; als er al eens een vrouw in voorkwam, was het een karikatuur – een laboassistente in het wit, een wraakgodin à la Barbarella. Dat begon me op den duur mateloos te vervelen.»

- Ondanks de uitzinnige verzinsels is er in ‘Twee jaar, acht maanden en achtentwintig nachten’ een indirecte lijn naar de realiteit geslopen: de djinns die u in het hedendaagse New York City dropt, doen erg aan jihadisten denken.

Rushdie «Die djinns zijn, in tegenstelling tot wat veel mensen denken, geen exclusief islamitisch fenomeen. In Delhi is er bijvoorbeeld een tempel – een ruïne, eigenlijk – waar de mensen elke donderdag boodschappen voor de djinns achterlaten. ‘Mijn man mishandelt me, kom je hem een klap voor zijn kop verkopen?’ Dat soort dingen, op honderden kleine briefjes. Het is een zeer levende traditie in India. Ik vroeg me af wat er zou gebeuren als ik die kwaadaardige wezens in New York zou loslaten. Maar toen ik mijn boek begon te schrijven, was er nog helemaal geen sprake van Islamitische Staat – Isis was nog gewoon de naam van een Egyptische godin. Ik was dan ook verwonderd toen men na de publicatie parallellen ging trekken tussen mijn djinns en de jihadisten.»

- Eén van de hoofdthema’s van het boek, de tegenstelling tussen rede en religie, is hoe dan ook heel actueel. Maar niet nieuw: u toont aan dat die discussie al in de 12de eeuw de gemoederen wist te verhitten.

Rushdie «Achthonderd jaar, en we zijn er nog altijd niet uit! Ik wilde niet dat het debat zich zou verengen tot die simpele tegenstelling: zwart of wit, rede of religie. Daarom heb ik vooraan in het boek die beroemde ets van Goya geplaatst: ‘De slaap van de rede brengt monsters voort’. Dat is volgens mij wat er vandaag de dag gebeurt: als de rede sluimert, krijgen allerlei obscure ideologieën vrij baan en vervallen we al snel in de grootst mogelijke horror.

undefined

'De beroemde ets van Goya: Dat werk moest in mijn boek'

»Het citaat van Goya wordt nog interessanter als je het in z’n totaliteit leest: ‘Verlaten door de rede brengt de verbeelding monsters voort, verenigd door de rede is ze de moeder van de kunsten en de bron van hun mirakels.’ Nu zitten we niet meer in de simpele tegenstelling: het is de combinatie van de twee – rede en verbeelding – die kunst en mirakels schept. Daarom moest dat werk in het begin van mijn boek.»

- Op het einde wint de rede, maar ook daar lijkt u niet gelukkig mee. Waarom?

Rushdie (monkelt) «In de eerste plaats: omdat ik geen zin had in een dom happy end. Dus laat ik m’n boek op een positieve noot eindigen, maar ik gooi er een ‘maar’ of twee tegenaan. Een beetje azijn in de saus.»

- En toch lijkt u te zeggen: een wereld zonder geloof is niet compleet.

Rushdie «Ja, omdat dat hoe dan ook een verarming van de verbeelding inhoudt. Het is altijd hetzelfde: wat je wint aan de ene kant, verlies je aan de andere.»


Geen paniek

- U woont al meer dan vijftien jaar in de Verenigde Staten. Had u ooit gedacht op een dag te moeten leven met het dreigende presidentschap van Donald Trump boven het hoofd?

Rushdie «Trump is nog niet verkozen en er zijn goeie redenen om aan te nemen dat hij nooit president zal worden. Geen paniek!»

undefined

null Beeld

- Hoe komt het volgens u dat hij al zover is geraakt?

Rushdie «Goeie vraag. Het is in elk geval heel alarmerend om dat te moeten vaststellen. Je zou het kunnen zien als een echo van de ontevredenheid die alle recente westerse verkiezingen heeft beheerst: het succes van Marine Le Pen ligt op één lijn met dat van Donald Trump, ze zijn allebei sirenes van het populisme.

»De cijfers spelen in Trumps nadeel. Hij heeft de vrouwen, de zwarten en de latinogemeenschap tegen zich in het harnas gejaagd. Niet slim in een land waar 40 procent van de inwoners niet blank is en de helft van de blanken ook nog eens vrouwen zijn. Hij zal het dus niet halen, maar fraai is het niet.»

- Over populisme gesproken: is de Europese Unie zonder het Verenigd Koninkrijk nog wel de Europese Unie?

Rushdie «Ze was het ook al voor het Verenigd Koninkrijk besloot om toe te treden, dus waarom niet? Het is duidelijk dat de Britten een historische blunder begaan hebben, die hun land heel veel schade zal berokkenen. Ik hoop alleen maar dat de schade voor Europa wat meevalt.

»De brexit toont voor mij in de eerste plaats aan dat de Europese Unie een visie moet uitdragen die niet louter financieel is. Voor veel mensen is het een clubje van zakenlui geworden, terwijl de Europese gedachte toch tientallen keren groter is dan dat? Het continent is vergeten wat zijn waarden zijn, en hoezeer die waarden de wereld veranderd hebben. Amerika is gebouwd op de ideeën van de verlichting – een Europese uitvinding! Het is toch niet voor niets dat het Vrijheidsbeeld, dat nota bene een cadeau was van de Fransen, de haven van New York siert?

»Als er morgen een debat komt over wat Europa is en zou moeten zijn, dan hoop ik dat die culturele dimensie daar opnieuw een centrale rol in speelt. En als dat het geval is, dan maken de Britten deel uit van Europa, of ze dat nu willen of niet.»

© Le Nouvel Observateur

Vertaling en bewerking: Nicolas Quaghebeur

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234