Saskia Sassen, de vrouwelijke Piketty, over de sluipende economische zuivering

Een aparte achterdeur van goedkoper plastic voor de armere bewoners van een Londens flatgebouw. Spaanse schoolkantines die openbleven tijdens de zomervakantie zodat kinderen toch één warme maaltijd per dag krijgen. De 85 rijksten ter wereld die intussen de helft van de planeet bezitten. Als je het boek ‘Expulsions’ van de vermaarde sociologe en econome Saskia Sassen hebt gelezen, zie je er plots overal de bevestiging van: grote groepen mensen worden genadeloos uit de samenleving geduwd door een steeds rijker wordende elite. ‘Het ziet er niet goed uit, nee.’

‘Koppel van het jaar: Saskia Sassen en Thomas Piketty!’ retweette Sassen onlangs grappend. In het echte leven is de invloedrijke Nederlands-Amerikaanse globaliseringsexperte getrouwd met socioloog Richard Sennett , die ook al bestsellers schreef over de machteloosheid van de moderne, flexibele werknemer. Maar de koppeling van Sassen aan de Franse stereconoom Thomas Piketty ligt voor de hand.

In zijn revolutionaire boek ‘Kapitaal in de 21e eeuw’, over de ontsporende ongelijkheid, toont Piketty op basis van gegevens uit de overheidsarchieven van 25 landen aan dat het kapitalisme verantwoordelijk is voor de concentratie van welvaart in handen van een klein groepje vermogenden.

Sassen gaat nog een stap verder. In haar nieuwe boek ‘Expulsions’ beschrijft ze de meedogenloze manier waarop ‘het roofkapitalisme’ steeds meer mensen, maar ook land en natuur, letterlijk uit de samenleving stoot.

‘We zijn de ongelijkheid voorbij,’ komt Sassen meteen ter zake wanneer ze ons hartelijk ontvangt in haar zonnige loft in een gerenoveerde fabriek in Londen. Sassen – die geboren werd in Nederland, met haar ouders migreerde naar Argentinië en vervolgens woonde in Italië, de VS en het Verenigd Koninkrijk – belichaamt zelf mee de globalisering die ze al jaren onderzoekt. Als ze de wereld niet rondreist voor lezingen of onderzoek, geeft ze les in Amerika of werkt en verblijft ze hier, in Londen. De stad die totaal veranderd is door het hedendaagse kapitalisme. Londen is tegenwoordig dé stad van het internationaal kapitaal en van een globale elite die er de woonprijzen de hoogte injaagt.

‘Veel mensen hebben zich lang verkeken op de glamoureuze buitenkant van moderne wereldsteden als Londen. Achter die fraaie façade zitten diepgaandere transformaties verstopt: meer ongelijkheid, steeds meer armoede. Er ontstaat een andere wereld waaruit steeds meer mensen worden geëlimineerd, alleen zíén we dat vaak nog niet.’

In haar boek beschrijft Sassen ook de opkomende wereldwijde markt voor grond: buitenlandse investeerders en overheden hebben sinds 2006 meer dan 220 miljóén hectare land opgekocht in armere landen en zo miljoenen lokale boeren verjaagd. Zo least Saoedi-Arabië grond van Ethiopië om er op grote schaal rijst en graan op te kweken en die – tegen verminderd belastingtarief – vervolgens terug te exporteren naar Saoedi-Arabië. Ze vertelt over de groeiende groep vluchtelingen in de wereld die permanent in tentenkampen overleeft. Ze beschrijft de verwoestende impact van schaliegasontginning en hoe doorgedreven ontginning van grondstoffen steeds meer land dood achterlaat. En dan zwijgt ze nog over de impact van de klimaatopwarming.

Zeer uiteenlopende fenomenen, maar Sassen herkent één gemeenschappelijk trend: ‘De voorbije twee decennia zie je een sterke toename van mensen en omgevingen die simpelweg worden geschrapt uit onze kernsamenleving. Het lijkt of er een soort economische zuivering aan de gang is.’

HUMO Is dat – hoe erg ook – niet iets van alle tijden?

Saskia Sassen «Het kapitalisme heeft altijd al mensen uitgestoten, en concentratie aan de top is ook niet nieuw, maar de extreme vormen en omvang die het vandaag aanneemt zijn dat wél. Het zijn echte uitdrijvingen. Decennialang – met name in de periode na de Tweede Wereldoorlog, en zeker in Europa – zorgde het kapitalisme voor de uitbreiding van de middenklasse, voor de groeiende materiële welstand van gewone burgers en voor een verbeterde infrastructuur voor iedereen. Het systeem was erop gericht steeds meer mensen ín de samenleving op te nemen. Dat verliep niet perfect, soms gebeurde het via lage lonen, maar heel vaak ook met zeer behoorlijke lonen, mede dankzij de vakbonden. Maar die fase van massaproductie en -consumptie, die we tot dertig jaar geleden kenden, is voorbij.

»Het doorgedreven kapitalisme van vandaag heeft een logica die uitdrijft, die een buitengewone concentratie van welvaart creëert aan de top en helemaal geen waarde meer hecht aan gewone mensen. De huidige fase begon in de jaren 80 van de vorige eeuw en is vanaf 2000 geëxplodeerd over de hele wereld. Zelfs in de zo bewonderde Scandinavische wereld zie je vandaag dat er wordt gesneden in het sociale weefsel: telkens een beetje minder voor de onderste laag van de samenleving.

»En die uitdrijvingen kunnen perfect samengaan met economische groei. Velen van ons hebben nog een goed leven. Alleen is dat dan in een ‘gekrompen’ economie: met minder bedrijven, minder werknemers en minder consumerende gezinnen dan voorheen.»

Rommelkredieten

HUMO Uw boek komt aan als een stomp in de maag. Het doet je door een andere bril naar de wereld kijken. Helaas een wel erg deprimerende.

Sassen «Ik weet het: het is een verschrikkelijk verhaal. We behandelen vandaag een groeiende groep mensen, dingen en ook de aarde zelf als vervelende zaken waar we niets mee te maken willen hebben. Ze worden door het systeem over de rand geduwd en dan hup, weg ermee! We hebben dat gezien bij de bankencrisis en de financiële crisis met de rommelkredieten. Dat er toen in de Verenigde Staten tíén miljoen gezinnen uit hun huis werden gegooid omdat er iets verkeerd liep in de financiële wereld, is toch nog altijd ongelooflijk? En vergeet niet: ook in Duitsland werden de voorbije jaren bijna 90.000 gezinnen per jaar uit hun huis gezet.

»Hoe is het mogelijk dat we dat aanvaarden? Welke morele grond hebben die megarijke multinationals en investeringsbanken – die alleen maar méér winst zijn blijven maken – om mensen uit te sluiten van een basisbestaan? Ongeveer dertig miljoen mensen in zes jaar tijd! Wat is er mis met dit tijdperk dat zoveel onnodig lijden onzichtbaar wordt gemaakt? Hoe kan dat?

»Wat nog steeds niet iedereen beseft, is dat die rommelkredieten niet bedoeld waren om mensen met een beperkt inkomen te helpen een huis te kopen. De klassieke uitleg dat mensen boven hun budget hebben geleend en dat het daarom is misgelopen, volstaat absoluut niet. Die gezinnen zijn gebruikt en misbruikt door de investeringsbanken. Hun was het enkel te doen om de handtekening op het contract, zodat de tussenpersonen konden zeggen: dit is een financieel product dat gedekt wordt door échte activa. Hoe meer contracten hoe beter. Eigenlijk zijn miljoenen mensen geofferd, enkel om de eigenaars van kapitaal toe te laten nóg meer kapitaal te vergaren!»

HUMO Waren die grootschalige uithuiszettingen in de VS de lens waardoor u het fenomeen van uitdrijving begon op te merken?

Sassen «Op een gegeven moment waren er twee trends die ik tegenover elkaar plaatste.

»Enerzijds zag ik hoe de financiële sector zich in 2009 – dán al – begon te herstellen van die enorme crisis die bedrijven, regeringen en hele economieën velde. Ik zag dat de omvang van de financiële sector, afgemeten aan de waarde van uitstaande derivaten, van 630 biljoen dollar in 2005 – vóór de crisis dus – in 2012 alweer was aangegroeid tot 800 biljoen dollar. In 2013 bedroeg die meer dan een biljard dollar (een 1 met 15 nullen erachter, red.).

»De sector had dus hooguit een tijdelijk dipje gekend. Terwijl ik aan de andere kant wereldwijd een totale verwoesting zag: kleine bedrijfjes die geen kredieten meer konden krijgen, berooide modale gezinnen die geen lening meer konden krijgen, allerlei winkels die failliet gingen... Toen ik die twee trends naast elkaar legde, dacht ik: wat is er in godsnaam aan de hand?

»Het werd nog erger toen uitlekte dat de Federal Reserve, de Amerikaanse Centrale Bank, tussen 2007 en 2010 in het geniep meer dan 16 biljoen – ja, bil-joen – dollar ter beschikking had gesteld van het wereldwijde banksysteem. En dat op een moment dat er een heftig publiek debat woedde over de vraag of Amerika zelf wel 320 miljard dollar moest ophoesten om de grote banken te redden. Net dán besloot de regering een veelvoud daarvan aan banken wereldwijd te geven, zonder ook maar íéts te vragen aan de Amerikaanse burger. Ze hebben geprobeerd om het geheim te houden, maar het kwam uit omdat journalisten de Freedom of Information Act gebruikten. Anders hadden we dat nooit geweten.

»Het was die gruwelijke tegenstelling die mij deed inzien wat er op een dieper niveau gaande was. De middenklasse en de kleine, bescheiden bedrijfjes kregen enorme klappen, terwijl de waanzinnige winsten van de financiële wereld gewoon verder groeiden alsof er niets gebeurd was. Oh, my god. Hoe is het mogelijk dat we hele economische sectoren en grote groepen gewone gezinnen opofferen om bij te dragen aan de superwinsten van die investeringsbanken? Om dat écht te begrijpen, moet je beseffen dat de stoommachine van deze tijd níét de informatietechnologie is, zoals veel mensen denken, maar financiële speculatie.»

HUMO Hoezo?

Sassen «Dat is vrij complex, maar ik zal het uitleggen aan de hand van enkele recente voorbeelden. Financiële speculatie bestaat natuurlijk al lang, maar nieuw is de groeiende dominantie ervan. Niet alleen hebben ze nieuwe financiële instrumenten ontwikkeld die zéér gevaarlijk kunnen zijn – denk maar aan de rommelkredieten – tegelijk wordt ook een steeds groter deel van de economie onderhevig gemaakt aan die speculatie. Ook bij uitstek níét-financiële sectoren, zoals de markt van landbouwproducten.

»Dat kan verregaande gevolgen hebben. Herinner je hoe in 2007 en 2008 de prijs van basisvoedsel zoals graan de hoogte inschoot, wat zorgde voor wereldwijde paniek en voor een forse voedselcrisis. Wat was er gebeurd? Rampzalige oogsten? Nee, die enorme prijsstijgingen waren het gevolg van speculatie, van het verhandelen van die basisproducten op de financiële markten.

»Vorig jaar is een ander hallucinant verhaal uitgelekt in The New York Times: een schandaal met aluminium, dat bekend raakte via vrachtwagenchauffeurs. Die vertelden dat ze het vreemd vonden dat ze eerst massa’s aluminium moesten opladen in één magazijn, dat vervolgens moesten lossen in een magazijn wat verderop, het daarna wéér moesten opladen om het nóg een keer te lossen in weer een ander magazijn. Wat bleek? De bank Goldman Sachs had magazijnen én aluminium gekocht.»

HUMO Waarom?

Sassen «De vraag naar aluminium was groot door de bouwnijverheid die opnieuw piekte. Door hun eigen aluminium en hun eigen truckers rondjes te laten rijden, konden ze de leveringen van aluminium uitstellen en zo de prijs opdrijven. Het bracht hen fortuinen op. Dat lijkt misschien niet illegaal, ze stelen niet, maar het komt wel neer op manipulatie van de markten, met enorme kosten voor heel veel mensen. Het zou de financiële sector verboden moeten worden om daarmee te speculeren, net zoals ze uit de voedselmarkt zou moeten blijven. Laat voedsel een basisproduct blijven dat gewoon verkocht wordt, op de gewone markten.»

Gekrompen economie

HUMO U zegt dat we in naam van de economie eigenlijk alleen het financiële systeem redden.

Sassen «Ja, absoluut. Ik kan me perfect voorstellen dat een conventionele econoom de cijfers bekijkt en oprecht denkt en vindt dat we gewoon meer groei nodig hebben. Het is zelfs in de statistieken nog niet goed zichtbaar wat er écht aan de hand is. Het is enkel als je al die lege huizen ziet, al die mensen in tentensteden, al die gezinnen die weer samenwonen met hun ouders, al die failliete bedrijfjes die geen lening meer kunnen krijgen, hoewel veel investeringsbanken op een berg geld zitten, dat je een glimp opvangt van wat er echt gaande is.

»In Griekenland zijn mensen uit de samenleving gestoten die een carrière en een goed leven hadden. Daar ging het over goed werkende gemeenschappen – je had er bijvoorbeeld een goed werkend gezondheidssysteem. Het is een totale tragedie wat daar is gebeurd.»

HUMO U zegt dat wat in Griekenland gebeurt, maar ook in Spanje en Portugal, wijst op een trend die ook de rest van de eurozone kan aantasten.

Sassen «Ja, de Europese instellingen benaderen Griekenland en de crisis daar te veel als een uniek geval. Want Griekenland was toch een arm land met extreme belastingontduiking en een falende overheidsbureaucratie, niet? Alsof wat daar gebeurt, in de rest van Europa ook niet sluipend bezig is, zij het in mindere mate en minder zichtbaar. In Duitsland en Nederland krijgen de onderste lagen van de maatschappij óók klappen.

»Ja, je had een onwaarschijnlijke belastingfraude in Griekenland. Maar dan wel door de steenrijke elite van reders die al het geld per vliegtuig uit het land lieten halen. En ja, je had een falende overheid die dat allemaal heeft toegelaten. De schuld ligt dus niet bij de Griekse middenklasse die nu het gelag betaalt en uit de samenleving wordt gegooid. Die mensen die hun huis en hun job hebben verloren, die geen medische zorgen meer krijgen, de ouders die hun kinderen achterlaten in de kerk omdat ze niet meer in hun basisbehoeftes kunnen voorzien: die hebben geen schuld aan de huidige situatie.

»En het idee dat besparingspolitiek de oplossing zal brengen is gewoon de zoveelste klap in hun gezicht. Intussen blijven de investeringsbanken rijker en rijker worden (zucht). Ik kan dat niet aanvaarden. Ik ben altijd al een criticaster geweest van het kapitalisme, maar er was tenminste een tijd waarin het herverdelend werkte. Dat zie ik nu niet meer.»

HUMO Is er geen verbetering in zicht? De Europese Centrale Bank zei in 2013 dat Griekenland weer op het juiste spoor zit, op weg naar economisch herstel. Ook over Spanje hoor je dat.

Sassen «Die uitspraak verzwijgt een deel van de realiteit. Je kan zoiets alleen maar zeggen als je 30 procent van de Griekse werknemers, die vroeger wél een job hadden maar nu alles kwijt zijn, gewoon niet meer meetelt in de cijfers. Wie vroeger een winkeltje had, zelfmoord pleegde door de crisis maar zichzelf niet vooraf failliet had laten verklaren, wordt... onzichtbaar in de statistieken. Als je niet failliet bent gegaan, word je niet geteld. Idem met de mensen die al héél lang zonder job zitten, of mensen die het hebben opgegeven, wijken die geleidelijk aan verwoest zijn: die zijn onzichtbaar geworden in de officiële cijfers. Hele delen van de vroegere Griekse economie worden niet meer meegeteld. Wat overblijft, draait misschien weer, maar het gaat dus over een gekrompen economie. Je hebt nu groei náást stijgende armoede en honger, en een groeiend aantal werklozen, daklozen en zelfmoorden.»

Solidariteit

HUMO Onlangs was er een tv-reportage over de 85 rijksten ter wereld die nu samen de helft van de planeet bezitten. Een rijke Franse mediamagnaat vatte de situatie als volgt samen: ‘Aan de ene kant heb je overheden met zware schulden die altijd gebonden zijn aan grenzen als ze regels willen opleggen. Aan de andere kant heb je de superrijken die kapitaal in overvloed hebben en altijd kunnen verhuizen.’ Game over dus. Is er eigenlijk nog wel hoop voor de meesten van ons?

Sassen «Ik geef toe dat het er niet goed uitziet. Ik heb er ook geen sluitend antwoord op, maar de invoering van een correct belastingsysteem zou al goed zijn. Iedereen wéét dat er in Amsterdam en elders ontzettend veel brievenbusvennootschappen zitten, waarom wordt daar niets aan gedaan? De Merkels en Obama’s van deze wereld moeten samenkomen en die belastingparadijzen écht aanpakken. We zouden ook wetten kunnen maken die de financiële sector verbieden om bepaalde sectoren te betreden. We hebben nood aan lokale banken die geld laten circuleren in de reële lokale economie en het er niet uit wegtrekken.»

HUMO En wat kunnen gewone mensen doen?

Sassen «Ik zeg altijd dat je de economie in je eigen buurt moet aanspreken. Als je een tafel en een boekenrek nodig hebt, laat het dan maken in de migrantenwijk wat verderop en ga niet naar Ikea. Spreek de lokale talenten aan die er zijn. Als je buur loodgieter is, schakel hem dan in als je iets nodig hebt.

»Zelfs al kunnen we dat financiële systeem nu niet neerhalen, of onze leiders nog niet fundamenteel veranderen, we moeten wijk per wijk de solidariteit opnieuw installeren.»

HUMO Dat is hartverwarmend, maar tegelijk zie je dat veel kiezers stemmen voor partijen die net níét voor solidariteit pleiten. Ook al zou je verwachten dat het gouden tijden zijn voor linkse partijen: dat is helemaal niet zo.

Sassen «Veel mensen zijn gekwetst en boos door alles wat er gebeurt, en dan worden angst en haat ook een deel van het verhaal. Dan is het gemakkelijk om de schuld op een andere groep te steken. Veel burgers hebben zich erg in de steek gelaten gevoeld door hun overheden. De middenklasse die dacht dat haar kinderen het beter zouden hebben dan zijzelf, heeft die droom aan diggelen zien gaan. Ouders hoopten op een goede job voor hun kind, maar zien dat er geen werk is en beseffen dat hun kind nooit een eigen huis zal kunnen betalen. Allemaal dromen die kapot gaan. Sommigen zullen net daardoor links stemmen, maar veel anderen raken niet over die pijn en woede heen en stemmen vanuit die diepe wondes.

»Maar het is niet de verantwoordelijkheid van de kiezers. Ik vind dat de politici ons geen goed alternatief verhaal bieden. Politici moeten hun huiswerk beter maken. Ze hadden dertig jaar geleden al moeten zien wat er achter de schone schijn aan het gebeuren was. Maar toen verkeek iedereen zich nog op de wereldsteden die er steeds mooier en luxueuzer gingen uitzien. Tja, je moet een inspanning leveren om de echte financiële logica van ons systeem te wíllen zien.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234