In het Russische plaatstje Verchojansk ontdooit de permafrost en lopen de velden onder.Beeld Joel van Houdt

Klimaatopwarming

Siberië smelt: ‘Normaal komt dit maar eens in de 100.000 jaar voor’

Het is heet in Siberië. Zo heet dat de permafrost, de eeuwig bevroren ondergrond in het gebied, sneller en dieper smelt dan ooit tevoren. En dat heeft desastreuze gevolgen. ‘Dit probleem vraagt om een wereldwijde aanpak.’

Een gigantisch olielek, overstromende rivieren, bosbranden, een smeltende bodem en een stroom aan klimaatvluchtelingen. In Siberië, in het uiterste noorden van Rusland, zijn de gevolgen van klimaatverandering steeds duidelijker zichtbaar. Dit jaar in het bijzonder zijn de problemen onmiskenbaar.

Dat heeft alles te maken met de ongekende hitte die er al maanden binnen de noordpoolcirkel heerst. Het gebied dat normaal gesproken bekend staat om de bittere kou, is momenteel de grillpan van het noordelijk halfrond. Met name de recordhitte trok onlangs het oog van de wereld naar de desolate regio. Want hoewel zomerse hitte vanwege het extreme landklimaat niet ongebruikelijk is in het hoge noorden, zijn de temperaturen dit jaar uitzonderlijk.

Zo was er in juni sprake van een hittegolf in het Russisch Arctisch gebied met maximumtemperaturen die op sommige plekken tot wel tien graden of meer boven het normale gemiddelde uitkwamen. In het stadje Verchojansk werd op 20 juni zelfs een temperatuur van 38 graden Celsius gemeten; zo heet werd het voor zover bekend nog nooit boven de noordpoolcirkel.

Sterker nog, normaal gesproken staat Verchojansk, een plaatsje van nog geen 1.500 inwoners dat vroeger door de tsaren als strafkolonie werd gebruikt, bekend om de extreme kou. Het kwik blijft er in januari doorgaans steken op gemiddeld min 42 graden. En naast het hitterecord heeft Verchojansk ook het kouderecord op het noordelijk halfrond in handen. In februari 1892 werd er in het Siberische stadje een temperatuur van min 67,8 graden gemeten. Daarmee komt het verschil tussen de warmste en koudste dag ooit op bijna 106 graden Celsius uit.

Stuk voor stuk gegevens waar het Guinness Book of Records en andere recordfetisjisten hun vingers bij aflikken. Maar ook wetenschappers wijzen op de zeldzaamheid van de situatie. Want, zo vertelt Michiel van den Broeke, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht en expert op het gebied van polaire meteorologie, ‘met name als er naar een langere tijdsschaal wordt gekeken, zien we hoe uitzonderlijk dit is’.

Van den Broeke doelt voornamelijk op het afgelopen voorjaar. In maart, april en mei kwam de temperatuur in dit deel van het Arctisch gebied tien graden boven het gemiddelde uit. ‘Er was sprake van een warme winter en een extreem warm voorjaar. Zonder klimaatopwarming komen dit soort uitschieters maar één keer in de 100.000 jaar voor. Het is dus zeer uitzonderlijk, maar past tegelijkertijd in het beeld van de snelle opwarming van de aarde.’

Ook een groep van internationale wetenschappers komt in een afgelopen woensdag gepubliceerd rapport tot de conclusie dat de hitte in Siberië ‘vrijwel onmogelijk’ was geweest zonder door de mens veroorzaakte klimaatverandering. Zo waren de afgelopen vijf jaar de warmste jaren ooit in het gebied en is 2020 goed op weg om wederom alle warmterecords in Siberië te verbreken.

Volgens Van den Broeke is de hitte in Siberië dan ook een bijzonder schrijnend voorbeeld van hoe het mondiale klimaatprobleem regionaal ernstige gevolgen kan hebben. ‘Terwijl klimaatverandering op sommige andere plaatsen op de aarde tot nu toe minder effecten heeft, leidt het in een regio als Siberië tot extreme toestanden.’

Wegzakkende gebouwen

Die extreme toestanden hangen samen met de smeltende permafrost in het gebied. Deze eeuwig bevroren ondergrond is van levensbelang voor de regio, zijn inwoners en het klimaat. Door de oplopende temperaturen in het Arctisch gebied smelt steeds meer van dit eeuwige ijs steeds sneller. Met als gevolg dat langzaam maar zeker de grond onder de voeten van de lokale bevolking letterlijk begint weg te zakken.

‘Siberië bevindt zich in het grootste aaneengesloten permafrostgebied ter wereld,’ vertelt Van den Broeke. ‘Hier bij ons slaan we heipalen de grond in om bij een stabiele bodemlaag te komen, daar maken ze gebruik van de permafrost om hun infrastructuur op te bouwen en stabiel te houden. Nu die ondergrond langzaam wegsmelt, gaat de betrouwbaarheid van funderingen hard achteruit. Dat heeft enorme economische gevolgen.’

Voorbeelden zijn er te over. Regelmatig verzakken in Siberië wegen, gebouwen, gasleidingen of zelfs halve dorpen doordat de bodem instabiel is. Onlangs nog bleek wat voor desastreuze gevolgen het smelten van permafrost kan hebben toen vlakbij de stad Norilsk 20.000 ton dieselolie vanuit een tank de nabijgelegen rivieren en Arctische Zee instroomde. De olietank verzakte vermoedelijk doordat de permafrost waar deze op stond was gaan smelten.

Maar ook op kleinere schaal zijn er voorbeelden van hoe klimaatverandering in Siberië voor problemen zorgt. Zoals in het dorp Nelemnoje dat eind 2017 geheel afgesloten werd van de rest van de wereld omdat de rivieren en meren rondom het plaatsje niet helemaal dichtvroren. Inwoners die de bevroren waterwegen normaal gesproken voor transport gebruiken, zagen zich genoodzaakt om gebruik te maken van een helikopter van de regering om boodschappen te doen.

Daarnaast komen er door hevige regenval steeds heftigere overstromingen voor in het noorden van Rusland. Rivieren treden vaker en heviger buiten hun oevers en spoelen de toch al gebrekkige infrastructuur met zich mee. Scholen, elektriciteitsmasten en toegangswegen vallen daardoor veelvuldig in het water. Ook boeren in het gebied voelen de gevolgen van het snel veranderende klimaat. Het oppervlakte aan vruchtbare grond om gewassen op te verbouwen is in de loop der jaren sterk teruggelopen. 

Naast de directe, veelal economische, gevolgen voor de grofweg vijfenhalf miljoen inwoners van het permafrostgebied in Noord-Rusland, heeft de smeltende ondergrond ook grote gevolgen voor het wereldwijde klimaat. Van den Broeke: ‘In de permafrostgebieden ligt veel koolstof opgeslagen in de grond dat mogelijk vrij kan komen als broeikasgassen, zoals methaan en koolstofdioxide. Als het ijs steeds dieper ontdooit, wordt het bodemleven namelijk actiever, doordat planten en dieren die al duizenden jaren bevroren zijn, beginnen te ontbinden. Daardoor kunnen die gassen vrijkomen. Naar de effecten daarvan wordt nu veel onderzoek gedaan, maar het heeft mogelijk grote gevolgen voor de verdere opwarming van de aarde.’

Die opwarming raakt het Arctisch gebied op zijn beurt weer onevenredig hard. Volgens onderzoek van de Washington Post is Jakoetië, een regio van ruim drie miljoen vierkante kilometer in Oost-Siberië, sinds het pre-industriële tijdperk met meer dan drie graden Celsius opgewarmd. Ruim twee keer zoveel als de kritieke limiet van anderhalve graad voor de mondiaal gemiddelde opwarming die wetenschappers aanhouden om het klimaatprobleem nog enigszins binnen de perken te houden. Door die snellere temperatuurstijging smelt de permafrost in het poolgebied bovendien weer harder, waardoor de mondiale opwarming in een vicieuze cirkel belandt.

Klimaatvluchtelingen

De gevolgen van de klimaatverandering boven de poolcirkel zorgen ook voor een leegloop van de regio. In het hoge noorden van Rusland komt sinds enkele jaren een stroom van klimaatvluchtelingen op gang. ‘De lokale bevolking is wel wat gewend qua verzakkingen, overstromingen, enzovoorts,’ vertelt Van den Broeke. ‘Maar daar komen ook steeds meer bosbranden bovenop die steeds vroeger in het jaar beginnen, de luchtkwaliteit aantasten, en grote delen van Siberië in de as leggen.’ Alleen dit jaar al ging er volgens de Russische tak van Greenpeace 9,26 miljoen hectare bos in vlammen op in Siberië, een oppervlakte zo groot als Portugal.

Alles bij elkaar maakt het dat steeds meer mensen huis en haard achterlaten en naar de stad trekken. Alleen al de bevolking van de Siberische stad Jakoetsk groeide de afgelopen tien jaar met 20 procent tot bijna 300.000 inwoners. Grotendeels gaat het om mensen die vanaf het nabijgelegen platteland naar de stad trokken. Hoeveel mensen er de komende jaren nog meer op de vlucht zullen slaan vanwege de smeltende grond onder hun voeten, is ongewis. Maar een ding staat volgens Van den Broeke hoe dan ook buiten kijf. ‘Dit probleem kan niet regionaal of lokaal worden opgelost. De klimaatcrisis vraagt om een wereldwijde aanpak.’

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234