Siciliaanse landbouw: de melkkoe van de maffia

Al jaren wordt de Europese subsidiepot geplunderd door de maffia: met intimidatie en geweld jaagt ze in Sicilië massaal de boeren van hun land, om vervolgens via valse contracten honderden miljoenen Europees landbouwgeld op te strijken.

'De Europese belastingbetaler financiert de cosa nostra'

Sicilië heeft de afgelopen zeven jaar vijf miljard euro aan Europese landbouwsubsidies ontvangen, maar het grootste gedeelte daarvan is niet bij de boeren terechtgekomen. In de bekroonde documentaire ‘Fondi rubati’ (Nederlandse titel: ‘Gestolen fondsen’) vertellen de Italiaanse onderzoeksjournalisten Diego Gandolfo en Alessandro Di Nunzio het verhaal van een plattelandsmaffia die met bruut geweld en intimidatie grote delen van de Siciliaanse landbouwgrond heeft gekoloniseerd en jaarlijks miljoenen euro’s opstrijkt. ‘De Siciliaanse landbouw is op sterven na dood en niemand vraagt zich af waar al het geld is dat onze boeren hebben gekregen.’


Afgehakte schapenkop

Een halfjaar lang doorkruisten Gandolfo en Di Nunzio het Siciliaanse platteland op zoek naar de verhalen van bestolen boeren. Daarbij ontdekten ze dat de boerenmaffia min of meer overal dezelfde methodes van intimidatie gebruikt.

Diego Gandolfo «Het begint met een cazzata, een op het eerste gezicht onnozele grap: ze zetten je omheining open en jagen een koe over je land, die dan je druiven opvreet. Die koe, dat is hun tank, daarmee vuren ze het eerste schot van de oorlog af. Als je het niet begrepen hebt, dan steken ze je bedrijfspanden in brand: silo’s, stallen, kantoren... En als je ten einde raad bent, brengen ze je een persoonlijk bezoekje: ‘Of je verkoopt ons je land, of...’ De meesten gaan uit angst overstag, ook al is de verkoopprijs een tiende van de marktwaarde.»

Iemand die al twee jaar weigert te buigen voor het maffiageweld is de jonge mediagenieke boer Emanuele Feltri, inmiddels een beroemdheid in Italië. In de film zien we hem op zijn kale land in Oost-Sicilië. Hij wijst naar de plekken waar vorig jaar nog zijn citroengaard en zijn olijfbomen stonden. De mafia dei campi, zoals ze de plattelandsmaffia hier noemen, stak ze op klaarlichte dag in brand. Niet lang daarna werd zijn volledige kudde schapen afgeknald. Om de boodschap kracht bij te zetten werd één van de afgehakte schapenkoppen tegen zijn voordeur getimmerd.

Ook de 20-jarige Sebastiano Ciciulla blijft koppig weerstand bieden aan de lokale capo’s. Terwijl hij in de film zijn verhaal vertelt, zien we een onverzorgde dikkerd enkele keren voorbijrijden. Het is de broer van de plaatselijke maffiabaas Antonino Carcione. Als de kalende maffioso tot stilstand komt, wurmt hij zich met zijn corpulente lijf uit de aftandse Fiat Panda terwijl hij met arrogante blik strak in de camera kijkt. Vervolgens loopt hij het graanveld van Sebastiano in waar hij zich ogenschijnlijk bezondigt aan wildplassen, om daarna een laatste dreigende blik in de lens te werpen en te vertrekken.

De eerste keer dat Sebastiano de naam van de lokale maffiafamilie hoorde vallen was toen hij vorig jaar bij het landbouwsecretariaat een aanvraag voor Europese subsidies ging indienen. Tot zijn verbijstering bleken zijn 600 hectaren een nieuwe eigenaar te hebben. Het land was nu van Antonino Carcione, en die had de EU-subsidies al in eigen naam aangevraagd.

Gandolfo «Dat heeft hij geflikt met de hulp van een criminele notaris, die al honderden eigendomsaktes en pachtcontracten heeft vervalst. De notaris is inmiddels de rijkste volksvertegenwoordiger in het Siciliaanse parlement, terwijl Carcione als grootgrondbezitter jaarlijks honderdduizenden euro landbouwsubsidies op zak steekt.»

In navolging van ‘Gestolen fondsen’ is de Italiaanse justitie een onderzoek begonnen tegen de land grabbing in Oost-Sicilië. Carcione en zijn notaris zitten al in de cel en 555 landbouwpercelen werden in beslag genomen. Uit het onderzoek is ook gebleken dat inspecteurs van het Ministerie van Landbouw betrokken zijn bij de fraude. Volgens Gandolfo is het hele Italiaanse controlesysteem voor Europese subsidies zo rot als een mispel.

Gandolfo «De zwakste schakel zijn de lokale landbouwsecretariaten, privéfirma’s die tussen de boer en het geld staan. Zij hebben de sleutels van het systeem in handen. Veel van die secretariaten verlenen diensten aan de misdaad. Als een maffioso wil weten voor welke percelen en terreinen nog geen landbouwsubsidies zijn aangevraagd, dan krijgt hij van hen alle info die hij nodig heeft. Vervolgens probeert hij de eigenaars met dreigementen tot verkopen te dwingen. En anders schakelt hij zijn notaris in, die de percelen met vervalste documenten op zijn naam zet. De maffia heeft zelfs al Europees geld ontvangen voor terreinen die eigendom zijn van de luchthaven van Trapani en van het bisdom van Agrigento.»


De boerenmaffia

Het Parco Naturale dei Nebrodi is het grootste natuurgebied van Sicilië. Deze bergachtige groene long met uitgestrekte beukenbossen, kabbelende rivieren en fonkelende meren ligt ingeklemd tussen de imposante Etna en het Madonie-gebergte. De afgelegen dorpjes in het park zijn onaangeroerd door het toerisme en genieten lokale bekendheid vanwege het vlees van de inheemse suino nero, een zwart zwijn dat de vleesminnende Siciliaan het liefst in de vorm van een salsiccia op zijn bord ziet.

Maar de idylle van rust, authenticiteit en gegrilde worst verbergt een rauwe en gewelddadige werkelijkheid. De directeur van het natuurreservaat, Giuseppe Antoci, staat al meer dan een jaar onder politiebescherming na doodsbedreigingen. Lang voordat de film van Gandolfo uitkwam, weigerde deze kleine Siciliaan al te buigen voor een crimineel syndicaat waar geen journalist of procureur ooit van gehoord had: de mafia dei campi.

Het boerenfiliaal van de Siciliaanse maffia ontstond zo’n twintig jaar geleden in het plaatsje Tortorici (inwoners: 6.000), toen maffiose herders zich buiten hun dorp begaven om aanpalende terreinen te koloniseren. Sindsdien heeft het zich als een inktvlek over Centraal en Oost-Sicilië verspreid. Dankzij de Europese subsidiepot voor landbouw is ze één van de rijkste afdelingen van de cosa nostra geworden.

Giuseppe Antoci «Als één van de Nebrodi-gemeenten een openbare aanbesteding voor haar terreinen uitschrijft, dan is er altijd maar één deelnemer, een vennootschap met daarin een aantal bekende maffiafiguren. Andere kandidaten blijven weg omdat ze geen problemen willen: er zijn in het verleden al doden gevallen. En er werden koeien onthoofd, schapen afgeknald en paarden gestolen.»

HUMO Waarom is dit fenomeen zolang onbekend gebleven?

Antoci «In Italië bestaat zoiets als een antimaffianorm, die zegt dat de eventuele criminele achtergrond van een pachter of aanvrager van landbouwsubsidies pas gecheckt moet worden als de waarde van het contract boven de 150.000 euro per jaar ligt. De maffiosi blijven altijd onder die norm. Dus als ze met hun pachtcontract naar een landbouwsecretariaat lopen om Europese subsidies aan te vragen, dan stelt niemand vragen over hun achtergrond of over de echtheid van hun documenten.

»Inmiddels heb ik er samen met de lokale overheden voor gezorgd dat die norm voor Sicilië naar 0 is gebracht: voortaan wordt iedere aanvraag nagetrokken. Je kunt je voorstellen dat de maffia mijn vel wil.»

HUMO U bent uw vrijheid kwijt.

Antoci «Ja, maar niet voor niets. Die antimaffianorm was een ramp, in de eerste plaats voor de Europese belastingbetaler. Zelfs de 80-jarige broer van Totò Riina, de historische capo dei tutti capi van de cosa nostra, heeft 40.000 euro aan subsidies ontvangen, terwijl hij in de gevangenis zit. En een vriend van Riina’s opvolger Bernardo Provenzano kreeg voor zijn domein meer dan 1 miljoen euro uit Brussel, terwijl onze Justitie wist dat zijn landgoed lange tijd de favoriete ontmoetingsplek was van de hoogste maffiabazen. Het is een enorme business, veel groter dan de drugshandel.»

'Diego Gandolfo en Alessandro Di Nunzio vertellen in 'Gestolen fondsen' het verhaal van een plattelandsmaffia die jaarlijks miljoenen euro's Europese landbouw­subsidies opstrijkt.'


Onaanvaardbaar

‘Ik zie alle ingrediënten van een gigantisch schandaal,’ zegt Europarlementslid Bart Staes (Groen) nadat hij de film van Gandolfo gezien heeft. De Vlaamse politicus, die twee jaar geleden het enige Belgische lid was van de Europese antimaffiacommissie, is vastberaden om het probleem in het Europees Parlement op de agenda te zetten.

Bart Staes «De Italiaanse staat moet hier echt op worden aangepakt. Het kan niet dat de Europese belastingbetaler de Italiaanse maffia financiert.»

HUMO Volgens de makers van de film was Phil Hogan, de bevoegde Eurocommissaris, niet erg onder de indruk van hun verhaal: ‘Niet mijn verantwoordelijkheid.’

Staes «Het toekennen en uitbetalen van de subsidies ligt inderdaad bij de lidstaten, maar de Europese Commissie is allesbehalve machteloos. Ze kan het geld dat naar de misdaad is gevloeid terugvorderen van Italië. En indien nodig moeten de subsidiegelden aan Italië worden geschorst totdat ze daar hun zaakjes op orde hebben.

»Er zijn precedenten, hè: Griekenland moet een half miljard euro onterecht uitgekeerde landbouwsubsidies terugbetalen. Tien jaar geleden hadden onderzoeksjournalisten daar ook fraude ontdekt: er werd Europees geld opgestreken voor olijfboomgaarden die niet bestonden. Maar in het geval van Sicilië lijkt het over veel meer geld te gaan.»

HUMO Kan de EU een eigen onderzoek instellen?

Staes «Ja, via de Europese antifraudedienst Olaf. De maffia is een probleem voor heel Europa, en de bestrijding ervan moet in Europees verband worden georganiseerd.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234