Portrait of Slavoj Zizek. Portrait de Slavoj Zizek.Beeld Christophe Beauregard

Boek★★★☆☆

Slavoj Zizek: ‘Pandemie. Hoe corona de wereld verandert’

Een perfecte storm voor Europa

‘Hallo, mijn vriend!’

‘O! hallo, professor! Waarom draagt u een mondkapje? Twee weken geleden legde u aan iedereen uit dat mondkapjes geen bescherming bieden tegen het virus?’

‘Ja, dat weet ik wel, maar weet het virus het ook?’

De linkse denker-provocateur Slavoj Zizek probeert het soms luchtig te houden in zijn essay over de corona-epidemie, maar zijn belangrijkste boodschap bedoelt hij doodernstig, al weet hij zelf ook wel dat ze lacherige reacties zal uitlokken: op corona, weet hij, volgt ófwel een nieuwe barbarij, ófwel een nieuw communisme.

Eerst die barbarij. De waarschijnlijkste uitkomst van de epidemie is dat een nieuw barbaars kapitalisme zal zegevieren, dat veel oude, zwakke mensen zullen worden opgeofferd, dat de werkende bevolking haar levensstandaard zal zien dalen, dat klassenverschillen steeds meer een kwestie van leven of dood zullen worden en dat de digitale bewaking van onze levens een blijver is. Wat Zizek het meest afschrikt, is de ‘barbarij met een menselijk gezicht’. En dan bedoelt hij de evolutie waarbij in het overlevingsgevecht de onvoorwaardelijke hulp voor de oudsten en zwaksten simpelweg wordt opgegeven. De hoeksteen van onze sociale ethiek gaat dan onderuit met veel begeleidende spijtbetuigingen en met de steun van ‘ethische’ experts. Van dat toekomstperspectief kregen we ook in de coronadiscussie bij ons iets te zien.

En dan is er het alternatief, dat simpelweg communisme heet. What’s in a name? Zizek, geboren in Joegoslavië, heeft het oude communisme nog meegemaakt, maar die uitgeleefde variant bedoelt hij niet. Hij blijkt in eerste instantie een internationale coöperatie te bedoelen met het oog op een efficiënte gezondheidszorg. ‘Oorlogscommunisme’ noemt hij het ook wel: hij kan zich voorstellen dat radicale maatregelen nodig zullen zijn, zoals het mobiliseren van mensen die immuun zijn voor het virus om openbare taken te verrichten. Hij gaat er ook van uit dat een omvorming van de economie, landbouw, culturele gewoonten en internationale communicatie nodig is. Of en hoe dat kan, is bij hem snel geregeld: we moeten voorbij de profijtlogica van Wall Street leren denken en ‘gewoon’ een nieuwe manier vinden om alles wat we nodig hebben te produceren en te verdelen.

Je kunt Zizek meteen uitwuiven om zijn simplistische communisme-of-barbarij-dilemma, maar je kunt hem ook bijtreden als hij stelt dat een grote les van de coronacrisis is dat vandaag zowat alles mogelijk is en het ondenkbare op veel manieren denkbaar is geworden: president Trump die zich met de productie in de privésector gaat moeien en geld wil uitdelen, Boris Johnson die socialistische maatregelen treft… ‘In een crisis zijn we allemaal socialisten.’ Dit is een tijdperk van radicale omwentelingen, en het is goed te bedenken – daar citeert Zizek de Franse socioloog Bruno Latour – dat de coronacrisis nog maar een repetitie is voor wat er zit aan te komen, met de planetaire ellende die de opwarming met zich meebrengt.

Met name voor Europa kleurt Zizeks prognose inktzwart: de coronacrisis voltrekt zich er als een perfecte storm. De economie stagneerde er al, het continent is zwaar verslaafd aan import- en exportbewegingen en een nieuwe vluchtelingenstroom zou een megacrisis kunnen uitlokken. Dat zo’n crisis zeer wel mogelijk is, brengt Zizek aan met een aangepaste terminologie: hij signaleert het bestaan van het Poetogan-virus. Zowel Poetin als Erdogan zou een nieuwe crisis in Syrië kunnen uitlokken, met grote winstkansen voor populisten bij ons. Hongarije, aldus Zizek, kan een model worden voor de rest van Europa.

Zizek lezen is niet altijd een plezier. Structuur is niet zijn grootste bekommernis, hij verliest zich weleens in onderonsjes met collega-denkers en Hegel komt zich soms onnodig opdringen. Pogingen om de coronacrisis positief te bekijken kunnen faliekant uitlopen: behalve inbrekers zullen weinig mensen het een bevrijding vinden dat de mondkapjes de ‘sociale druk van herkenning’ wegnemen. Het wensdenken speelt Zizek parten, niet alleen als hij een wereldcommunisme mogelijk acht, maar allicht ook als hij denkt dat de ‘obsceniteit’ van grote cruiseschepen en Disneyland definitief tot het verleden behoort. Zizeks uitnodiging tot radicaal denken kunnen we aanvaarden, maar dat hoeft niet te verlopen volgens de lijnen die hij uitzet.

Hoe corona de wereld verandertBeeld UitgeverIJ
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234