Smartphonevrije scholen in Silicon Valley. "Onze technologie tast de hersenen van onze kinderen aan"

De miljonairs van Silicon Valley bestoken de wereld met smartphones, sociale media en verslavende apps, maar hun eigen kinderen proberen ze er met alle macht tegen te beschermen. Ze sturen hen naar dure privéscholen waar een absoluut schermverbod geldt. ‘Ze hopen dat hun kinderen zo in zekere zin gevaccineerd worden,’ zegt schooldirecteur Craig Appel, ‘want technologie kan de werking van hun hersenen aantasten.’

'Mijn kinderen mogen niet naar een gsm staren. Onze uitvindingen doen de samen leving uit elkaar vallen'

In een gebouw op een heuvel in San Francisco krijgen 27 9-jarigen naald en draad in de handen gestopt: vandaag is het naailes. In een klas aan de andere kant van de gang karnt een groepje 8-jarigen boter, en op de gelijkvloerse verdieping zijn 4-jarigen bezig met allerhande klusjes. Ze vegen de vloer, doen de vaat en drogen fruit. Het lijkt een werkkamp voor kinderen in de rijkste stad van de Verenigde Staten, maar het is een school. Niet zomaar een school: bij de ouders, allemaal hoogopgeleide IT’ers van Silicon Valley, is de San Francisco Waldorf School erg populair. De belangrijkste reden: er geldt een absoluut schermverbod. Het schoolleven verloopt er van ’s ochtends tot ’s avonds analoog, het lijkt wel een sprong terug in de tijd: bord en krijtjes, pen en papier, maar dan met een vleugje new age. In het epicentrum van de technologische industrie hebben de CEO’s die de wereld overspoelen met smartphones, sociale media en verslavende apps, er graag 40.000 dollar per jaar voor over om hun eigen kinderen daartegen te beschermen.

Designer Janice Lucena en haar echtgenoot John, een software-ingenieur bij Google, hebben hun 6-jarige tweeling als baby naar de crèche van de school gestuurd. Lucena is enorm tevreden over de schermvrije opvoeding.

Janice Lucena «In San Francisco is technologie alomtegenwoordig. Je kunt er niet aan ontsnappen. We voelden van het begin af dat het geen goed idee zou zijn om onze kinderen zo vroeg met zoveel technologie in aanraking te brengen. Ik wil dat ze eerst leren leven zonder technologie. Dat ze leren spelen, rondlopen, bladeren van de grond rapen en vuil worden, in plaats van binnen naar een schermpje te zitten staren.»

Het mag ironisch klinken, maar de stijgende populariteit van technologievrije scholen in Silicon Valley is geen verrassing. Apple vierde onlangs de elfde verjaardag van zijn iPhone. De introductie daarvan was een kantelpunt in onze samenleving. Steve Jobs leidde ons daarmee het tijdperk van de smartphone binnen. Vandaag lopen naar schatting drie miljard mensen met een piepkleine supercomputer in hun broekzak rond. Een minicomputer die hen in door dopamine uitgeputte zombies heeft veranderd, zoals Michael Acton Smith, de ontwerper van de meditatie-app Calm, het samenvat.

Aanvankelijk maakten weinig mensen zich zorgen over de tijd die ze voor hun schermpje doorbrachten, behalve dan diegenen die de revolutie hadden ontketend. Toen de Waldorf School in 1984 openging in Silicon Valley, stuurde Steve Jobs er meteen zijn dochtertje naartoe. In datzelfde jaar lanceerde Apple zijn beroemde reclamespotje voor de Macintosh-computer, waarin grijze, hologige mensen in een orwelliaanse wereld met open mond staren naar een reusachtig scherm dat propaganda spuwt. De schermen zijn 34 jaar later veel kleiner, maar ze zijn overal, en de hightech-elite krijgt het benauwd als ze bedenkt welke nefaste invloed ze op hun kroost kunnen hebben. En de elite van morgen zit vandaag op de Waldorf School. Ze kunnen er terecht vanaf 3 maanden tot 18 jaar in een gebouwencomplex op een boogscheut van Billionaires Row, de wijk waar superrijken zoals Jony Ive van Apple in obsceen dure landhuizen wonen, met een prachtig uitzicht over San Francisco Bay. Wanneer de school uit is, glijdt een file van Tesla’s, BMW’s en Range Rovers voorbij de poort en pikken de ouders hun kinderen op nadat die een dagje met houten speelgoed hebben gespeeld of in de groentetuin hebben gewerkt.

De school benadrukt dat ze vorig jaar alleen al meer dan 3 miljoen dollar steun heeft gegeven aan families die het schoolgeld niet konden betalen – dat bedraagt 19.000 dollar voor een kind in de crèche en ruim 40.000 dollar voor een 14-jarige aan de high school, die zich aan de andere kant van de stad bevindt. Daarnaast is er nog de Waldorf School of the Peninsula, waar kinderen een aangepast lesprogramma volgen naargelang het bedrag dat hun ouders kunnen ophoesten. Het leerprogramma van de Waldorf School is te vergelijken met dat van een steinerschool – de eerste Waldorf School werd trouwens in 1919 in Duitsland opgericht door de pedagoog en filosoof Rudolf Steiner. Maar voor de meeste ouders geeft de technologievrije schoolomgeving de doorslag. ‘Ze hopen dat hun kinderen zo in zekere zin gevaccineerd worden,’ zegt schooldirecteur Craig Appel, ‘want technologie kan de werking van hun hersenen aantasten.’

Steeds meer wetenschappelijk onderzoek lijkt dat te bevestigen. Kinderen en jongeren hebben almaar meer last van angstaanvallen, depressie en eenzaamheid, en dat wordt in verband gebracht met de tijd die ze voor een schermpje doorbrengen. Voor sommige Waldorf-ouders tonen de studies aan wat ze zelf al lang weten: de moderne technologie is ontworpen om de gebruiker verslaafd te maken. Ironisch genoeg zijn het dezelfde ouders die overdag briljante codes schrijven die hun medemensen voortdurend doen swipen.

Kindermeisjes die in de betere kringen in Silicon Valley aan de slag willen, moeten een contract ondertekenen waarin is gestipuleerd dat ze geen smartphone mogen gebruiken in het bijzijn van de kinderen. Ze mogen alleen telefoontjes beantwoorden bij dringende familiale gevallen en andere minutieus opgesomde uitzonderingen.

Chamath Palihapitiya werkt voor Facebook sinds de beginjaren en werd in één klap honderden miljoenen dollars rijker toen het bedrijf naar de beurs ging. Zijn drie kinderen tussen de 6 en de 10 jaar oud mogen geen smartphone aanraken. In een zeldzaam interview gaf hij vorig jaar toe dat ze nooit voor een schermpje zitten. En hij voegde eraan toe: ‘De tools die wij hebben ontworpen, zijn bezig de samenleving uit elkaar te doen vallen.’

Toen Facebook eind vorig jaar de Messenger Kids-app lanceerde, waarmee het op kinderen vanaf 6 jaar mikt, vroegen meer dan honderd psychologen en actiegroepen het bedrijf om de app in te trekken. ‘Het is al moeilijk genoeg om kinderen op te voeden in deze digitale tijden,’ schreven ze in een open brief. ‘We vragen dat jullie je enorme invloed niet gebruiken om dat nog moeilijker te maken.’

De brief was helemaal in de geest van Rudolf Steiner, de Oostenrijkse hippie avant la lettre, wetenschapper en mysticus. Rond de vorige eeuwwisseling raakte Steiner geïnteresseerd in spiritualiteit en hij richtte een beweging op die zich toelegde op de studie van het occulte. Het tijdschrift The Atlantic noemde hem een ‘hippie met een filosofie die een mengelmoes is van elementen uit het christendom en heidendom, de theosofie en diverse theorieën uit de ontwikkelingspsychologie’. Volgens Steiners antroposofie, zoals zijn leer heet, kunnen alle levende wezens contact leggen met de spirituele wereld, als ze erin slagen hun geestelijke vermogen op de juiste manier te ontwikkelen.

In 1919 vroeg de eigenaar van de sigarettenfabriek Waldorf-Astoria in Stuttgart aan Steiner om een school op te richten voor de kinderen van de arbeiders, om er zijn theorie aan de praktijk te toetsen. Vandaag zijn er meer dan 1.100 Waldorf- en steinerscholen in meer dan tachtig landen.

'De CEO's die de wereld overspoelen met smartphones, sociale media en apps, hebben er 40.000 dollar per jaar voor over om hun eigen kinderen daartegen te beschermen ''

Typisch voor de Waldorf School is dat de nadruk op manuele vaardigheden ligt, zoals houtbewerking of breien. In San Francisco springen 4- en 5-jarigen rond in een cirkelvormig lokaal met een koepel en een groot dakraam. Ze klappen in de handen en glijden over de vloer. Ze leven zich helemaal in in een verhaal dat de juf net heeft verteld, waarna ze even een harp en een xylofoon bespeelde. Het is een les in euritmie, bewegingskunst volgens de leer van Steiner, waarbij de kinderen spraak, muziek en bewegingen op elkaar afstemmen.

In de onderwijsmethode staan onafhankelijkheid, creativiteit en zelfexpressie centraal. Ouderejaars brengen veel tijd buiten de schoolmuren door en krijgen respect voor de natuur bijgebracht. Al het lesmateriaal en het speelgoed zijn gemaakt van hout en andere natuurlijke grondstoffen. De leerlingen krijgen geen punten, er zijn geen klassieke toetsen of examens, en de leerkrachten volgen zeven jaar lang dezelfde leerlingen. Steiner was er immers van overtuigd dat de mens om de zeven jaar een soort geestelijke wedergeboorte beleeft.

De meeste ouders weten weinig of niets over Steiner of zijn opvoedingsfilosofie. Ze voelen zich vooral aangetrokken door de schoolomgeving, die hen doet denken aan vroeger, toen alles veel eenvoudiger was en het enige scherm waar ze aan gekluisterd konden zijn, de gigantische ouderwetse beeldbuis in de woonkamer was.

Craig Appel «Ouders zien onze school als een plaats waar kinderen kunnen zijn zoals zij zelf waren in hun jeugd. Ze kunnen hun creativiteit botvieren en zoveel ravotten als ze willen, en misschien is het zelfs een tikje gevaarlijk. En dat is oké. Ze komen pas met technologie in aanraking wanneer ze er klaar voor zijn.»

Wie een dag in de Waldorf School doorbrengt, merkt meteen nog andere verschillen op. Kleuters noemen de juf bij de voornaam en mogen in de klas doen wat in hen opkomt. ‘Allison!’ roept een energieke 4-jarige naar de juf. ‘Ik ben klaar met vingerbreien!’ Er zijn nergens schoolboeken te bespeuren. Kinderen stellen hun eigen cursus samen aan de hand van wat ze tijdens het schooljaar opsteken. Waar mogelijk krijgen ze theorie aangeleerd via praktische oefeningen. De 13- en 14-jarigen leren bijvoorbeeld meetkunde door figuren in elkaar te knutselen met reepjes gekleurd papier, in plaats van ingewikkelde berekeningen te maken.

Eén van de ouders vertelt tijdens de middagpauze opgewonden hoe haar 13-jarige zoon dagenlang in een tipi heeft geslapen die hij zelf in elkaar heeft gestoken tijdens een schooluitstap. ‘Hij beleefde een fantastische tijd.’


GSM vanaf 12 jaar

De ouders zijn niet verplicht om thuis eenzelfde schermverbod te handhaven, maar velen doen het toch. ‘Toen we de kleuterschool binnenstapten, voelde het net als thuis aan,’ zegt Ghita Harris-Newton, die bij een bedrijf voor digitale advertenties werkt. Zij en haar man, een werknemer bij Twitch, de streamingdienst voor videogames, hebben drie kinderen die naar de Waldorf School gaan. Eén van de pluspunten was dat ze daar gelijkgestemde ouders vonden.

'Technologie vinden we prima, maar je moet die introduceren in de juiste ontwikkelingsfase van het kind. Dus liever niet vóór het 12 of 13 jaar oud is.'

Ghita Harris-Newton «We hadden vooraf al uitgemaakt dat onze kinderen geen smartphone zouden krijgen vóór hun 14de, en in de Waldorf-gemeenschap voelden we ons van meet af aan gesteund. In een andere school zou zoiets niet mogelijk zijn.»

In de Waldorf School of the Peninsula, 50 kilometer ten zuiden van San Francisco, zit Monica Laurent aan een houten picknicktafeltje op de campus. Driekwart van de leerlingen komt uit een hightechmilieu. Dat verbaast de leerkracht niet. De school ligt niet ver van het ruimteschipachtige hoofdkwartier van Apple en Googleplex, de hoofdzetel van Google. Maar dat de Waldorf School tégen technologie zou zijn, ontkent Laurent in alle toonaarden.

Monica Laurent «Technologie vinden we prima, maar je moet die introduceren in de juiste ontwikkelingsfase van het kind. Dus liever niet vóór het 12 of 13 jaar oud is. Vanaf die leeftijd beseft het dat het een hulpmiddel is, niet iets wat bezit van jou mag nemen.»

In de praktijk betekent het dat smartphones, tablets, laptops en andere elektronische toestellen verboden zijn voor kinderen van 0 tot 11 jaar. De 11- tot 14-jarigen mogen hun smartphone meebrengen naar school, maar die moet uitgeschakeld zijn tijdens de lesuren. De 14- tot 18-jarigen mogen ze wel gebruiken, als ze erop letten dat ze zich niet fysiek afzonderen. Die aanpak slaat wereldwijd aan. Afgelopen zomer heeft de Franse overheid het gebruik van smartphones op school verboden voor kinderen jonger dan 15 jaar, in een poging om iets te doen aan de ‘schermverslaving van de jeugd’.

‘Tieners slapen veel minder, ze hebben minder fysiek contact met hun vrienden en ze vertonen meer neiging tot depressie, eenzaamheid, zelfverminking en zelfdoding,’ zegt Jean Twenge, een professor psychologie die tieners heeft onderzocht voor haar boek ‘iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy – and Completely Unprepared for Adulthood’.

Jean Twenge «We hebben nooit eerder zulke veranderingen in de mentale gezondheid van de jeugd vastgesteld. Ze voltrekken zich op grote schaal en in relatief korte tijd. Het ging de verkeerde richting uit vanaf 2012, toen de markt voor smartphones verzadigd raakte.»

Aan de Waldorf School zijn ze zich ervan bewust dat die vorm van onthouding maar tijdelijk is. Vorig schooljaar hebben ze een cursus digitale geletterdheid georganiseerd voor de 18-jarigen, die na de zomer naar de universiteit zouden gaan. Alison Davis heeft het lesmateriaal samengesteld.

Alison Davis «De cursus draait om een aantal kernvragen: wie word ik door de keuzes die ik maak? Wie wil ik zijn in deze omgeving? Wie ben ik als ik zus of zo handel?»

De leerlingen moesten hun smartphonegebruik analyseren en ze mochten op basis daarvan het schoolreglement herschrijven. Er gebeurde niets revolutionairs.

'Door hun schermverslaving slapen tieners veel minder, ze hebben minder fysiek contact met hun vrienden en ze vertonen meer neiging tot depressie, eenzaamheid, zelfverminking en zelfdoding.'

Davis «Ze hechtten veel belang aan fysiek contact met de medeleerlingen – de face-to-facecultuur, zoals ze het zelf noemden.»

De leerlingen hadden ook straffen bepaald, zoals de inbeslagname van de smartphone als iemand de regels overtreedt.


Dwergen en geesten

Het mag niet verwonderen dat de Waldorf School zo’n succes is in Silicon Valley. De hightechwereld draait om disruptie, de verstoring van de gevestigde orde. Hele industrieën worden geautomatiseerd en arbeiders worden vervangen door onverslijtbare machines van koolstofvezel. Tegen die achtergrond voelen ouders zich aangetrokken tot een lesprogramma waarin pragmatisme en problemen oplossen centraal staan, zegt Pierre Laurent, computerwetenschapper en lid van de beheerraad van de school.

Pierre Laurent «Veel ouders hebben een job die niet eens bestond toen ze zelf op school zaten. Wij zijn ervan overtuigd dat we onze kinderen het best op de toekomst kunnen voorbereiden door hun creativiteit, doorzettingsvermogen en analytisch denken bij te brengen. Je hebt vandaag achthonderd computertalen, maar wat je iemand in het eerste leerjaar leert, bestaat misschien niet meer als hij in het laatste jaar van de high school zit.»

Louis Hyman, historicus aan de Cornell University, is het daarmee eens.

Louis Hyman «Eén job voor je hele leven, dat is verleden tijd. We evolueren naar een tijdperk waarin je de ene na de andere tijdelijke baan zult hebben, of soms zelfs géén job. Het inkomen van meer dan de helft van de gezinnen in de VS varieert tot 30 procent van maand tot maand. En 40 procent van de mensen heeft geen 400 dollar achter de hand voor noodgevallen.»

Ondertussen rukt het robotleger van Silicon Valley steeds verder op. Toekomstige generaties moeten weerbaar gemaakt worden als ze overeind willen blijven in die brave new world. En dus moet het onderwijssysteem compleet herdacht worden.

Hyman «We hebben onze leerlingen honderd jaar lang geleerd stil te zitten, te gehoorzamen en te luisteren naar de leerkracht, zoals ze nadien ook naar hun baas moesten luisteren. Dat werkt niet in de nieuwe economie. We hebben nood aan een diepgaande culturele omslag, die veel ingrijpender moet zijn dan de digitale revolutie. Studenten willen weten wat ze moeten leren om makkelijk een goede job te vinden. Ik zeg hun: ‘Je moet vooral leren hóé je moet leren.’ Maar dat haten ze (lacht).»

De Waldorf School en alles waar ze voor staat, heeft ook tegenstanders, die zich vooral op internetfora laten horen. ‘Ik heb net een steinerschool bezocht en ik vond het maar niks,’ heeft een moeder gepost op Mumsnet. ‘De kinderen liepen de hele dag buiten in de vrieskou.’

‘Er steekt een hele filosofie achter over reïncarnatie en zo, en je moet er wel in meegaan. Ik heb zo mijn mening over die euritmie en dat gedoe met aardgeesten,’ schreef een andere moeder. Aan de Waldorf School maken aardgeesten, en andere sprookjeswezens deel uit van het curriculum.

Laurent «Ze worden gebruikt om iets complexere begrippen bevattelijk te maken voor kleine kinderen. Kinderen geloven nu eenmaal in magie, zoals in de Kerstman of in Sinterklaas.»

De filosofie van Steiner valt niet bij iedereen in de smaak, maar dat de elite van Silicon Valley grof geld wil betalen om hun kinderen in een andere werkelijkheid te laten opgroeien dan de wereld die ze zelf ingrijpend beïnvloeden, ruikt naar privileges. Hoe het onderwijs de jeugd moet voorbereiden op de wereld van morgen is één ding, maar nog belangrijker is de vraag wie er toegang toe zal krijgen.

© The Sunday Times

Vertaling en bewerking: Lieven Germonprez

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234