'Songs of Experience': U2-frontman Bono over liefde, geld en dood

Er zijn maar twee zekerheden in het leven, zei de Amerikaanse Founding Father Benjamin Franklin ooit: de dood en belastingen. Op ‘Songs of Experience’, de nieuwe, veertiende plaat van U2, heeft Bono het vaak over het eerste, maar hieronder gaat de zanger in op alle controverse rond het tweede. ‘Ik denk dat je zowel activist als investeerder kunt zijn.’

'Ik ben geconfronteerd met mijn sterfelijkheid: misschien ben ik toch niet onverwoestbaar'

De laatste tijd maakt Bono zich zorgen over hoe hij herinnerd zal worden als hij sterft. ‘Het verlies van David Bowie heeft me diep aangegrepen,’ zegt hij. ‘En dat van Leonard Cohen ook, al kende ik hem niet zo goed als David.’ Beide muzikanten kregen een roerend afscheid en de hommages waren voor 99 procent positief. Dat zal niet het geval zijn bij Bono.

Dit gesprek vond vorige maand plaats in São Paulo in Brazilië, op het terras van een hotel, de dag nadat Bono voor een uitverkochte zaal had gestaan met een show uit ‘The Joshua Tree’-tournee. Een vrouw in het publiek viel flauw. Fotomodellen poseerden voor selfies. Owen Wilson was er en zong mee met ‘With or Without You’. Vier mannen staken hun vuisten in de lucht telkens als U2 een hit speelde – heel vaak dus. Toen ik het over hen had tegen Bono, vroeg hij of ik Javier Bardem had gezien, ‘een kampioen in luchtdrummen’. Zo verloopt een gesprek met Bono, met namedropping over ‘de Macca’ of zijn ‘vrij goede vriendin’ Lena Dunham. Zijn adresboekje zit vol, en zijn hoofd soms ook: hij antwoordt wel, maar het duurt een eeuwigheid. Van top tot teen in het zwart gekleed en met getinte brillenglazen is het alsof hij geconserveerd is, niet als de jonge punker van 37 jaar geleden, maar als de welwillende rockgod van de jaren 90.

Twee weken na mijn ontmoeting ontploft de Paradise Papers-bom. Bono wordt genoemd in het schandaal omdat hij via een firma in Malta heeft geïnvesteerd in een Litouws winkelcentrum. De posterboy van de moraliserende superrijken wordt beschuldigd van belastingontwijking. Zijn woordvoerster benadrukt dat er niets verkeerds is gebeurd, maar Bono komt op zijn minst hypocriet over. Ik stuur hem een e-mail om te vragen hoe de onthullingen zijn aangekomen. ‘Ik geloof helemaal in transparantie en ik heb er geen belang bij om mijn investeringen verborgen te houden in Litouwen, Malta of ergens anders,’ antwoordt hij. ‘Die investering was in 2006 en mijn naam was zichtbaar voor de autoriteiten.’ Hij voegt eraan toe dat hij in 2013 mee campagne heeft gevoerd om de pers toegang te geven tot informatie over wie wat bezit en waar. ‘Ik wou toen en ik wil vandaag nog steeds geen handlanger zijn van een systeem dat door zijn ondoordringbaarheid aan elke controle ontsnapt. Ik denk dat je zowel investeerder als activist kunt zijn – er is niets verkeerd met het steentje in je eigen schoen te zijn.’

Het is een poging om zijn gezicht te redden, maar ook de reden waarom Bono’s nalatenschap verre van veilig is. Wie geen fan is, beschouwt hem als een hypocriete, hoogdravende verkoper van gebakken lucht, zelfs al doet hij ook veel goede dingen – met Product Red heeft hij bijvoorbeeld al meer dan 465 miljoen dollar opgehaald voor de strijd tegen aids in Afrika. Ik heb al meer dan genoeg mensen ontmoet die al zijn werk opzij willen schuiven, louter om die keer dat ze ongevraagd een U2-plaat in hun iTunes-bibliotheek kregen. ‘In het verleden heb ik vaak gedaan alsof het mij niet kwetste,’ zegt hij als ik hem vraag naar de perceptie rond hem en zijn groep, ‘maar dat was niet helemaal waar. Maar ik denk wel dat er nu niemand nog wakker van ligt.’

Toen U2 in september 2014 bij verrassing de plaat ‘Songs of Innocence’ uitbracht en met de hulp van Apple bij alle iTunes-gebruikers dropte, beëindigde de groep de grootste creatieve droogte uit haar carrière. Sinds ‘No Line on the Horizon’ uit 2009 waren vijf jaar verstreken, langer dan ooit tevoren bij U2. Achter de coulissen vertelde Bono me toen dat het oponthoud kwam doordat de band aan twee platen tegelijk aan het werken was: ‘Songs of Innocence’ en ‘Songs of Experience’. Het idee was om op tournee te vertrekken met ‘Songs of Innocence’ en onderweg ‘Songs of Experience’ op te nemen en af te werken – vergelijkbaar met hoe de band gewerkt had met de release van ‘Achtung Baby’ en opvolger ‘Zooropa’ begin jaren 90. Een nieuwe plaat en een nieuwe tournee in 2016: het plan lag klaar, wat kon er nog fout gaan voor de grootste rockgroep in de wereld?

- Wat is er fout gegaan?

Bono «Dat de plaat uiteindelijk toch niet vorig jaar is uitgekomen, was om persoonlijke én politieke redenen. We waren helemaal klaar voor de release, maar in juni had je het brexit-referendum in Groot-Brittannië en in november de verkiezing van Donald Trump in de Verenigde Staten. De wereld veranderde op een dramatische manier – in een jaar tijd stond alles op zijn kop. Maar de songs die we hadden, weerspiegelden dat niet. We waren ineens niet meer zeker dat ‘Songs of Experience’ niet gedateerd was, we wilden wat tijd om alles nog eens te overlopen. Toen iemand ons erop wees dat in 2017 ‘The Joshua Tree’ zijn dertigste verjaardag vierde, was de beslissing snel genomen: we hebben ‘Songs of Experience’ op pauze gezet en in plaats daarvan zijn we op tournee gegaan met die oude plaat.»

- Dus moest je weer de baan op met liedjes die je halverwege de jaren 80 hebt geschreven.

Bono «Klopt, maar weet je wat het vreemde is? De songs die we dertig jaar geleden hadden geschreven voor ‘The Joshua Tree’, bleken beter te passen bij vandaag dan de nummers die we op de plank hadden liggen. ‘The Joshua Tree’ is opgenomen in de periode dat Ronald Reagan en Margaret Thatcher aan de macht waren, ze gingen dus ook over tijden van politieke spanning. Regels als ‘Desert sky, dream beneath the desert sky / the rivers run but soon run dry / We need new dreams tonight’, uit ‘In God’s Country’, vatten toch ook samen hoe de samenleving zich vandaag voelt? We hebben nog steeds nieuwe dromen nodig, zowel bij links als bij rechts. Die ‘The Joshua Tree’-tournee heeft ons geholpen om opnieuw naar ‘Songs of Experience’ te kijken, en uit te zoeken hoe we die plaat relevant konden maken. Als de wereld verandert, dan verander je mee.»

- Tijdens ‘The Joshua Tree’-optredens verwees je op het podium al naar Trump en ook op ‘Songs of Experience’ steek je je onvrede niet weg. Bijvoorbeeld in ‘The Blackout’, met lyrics als ‘Democracy is flat on its back’, gevolgd door ‘Is this an extinction event’.

Bono «Ik heb goede vrienden in de Republikeinse partij, en ik geloof dat er een vijandige overname is gebeurd door Trump. Het zal in tranen eindigen en veel mensen zullen zich schamen dat het Witte Huis ooit het decor is geweest voor een soort worstelmatch.

»Er zijn een hoop dingen die me van streek maken. Veel van de doelen waar we jarenlang hard voor gevochten hebben, dreigen nu in de verdrukking te komen. Zoals de strijd tegen aids in de derde wereld. De Amerikanen hebben daarin vooropgelopen, en er was steun over de partijgrenzen heen. Bush heeft een aantal programma’s opgestart, Obama heeft die voortgezet en uitgebreid – tijdens zijn presidentschap is er 60 miljard dollar naar aidsbestrijding gegaan. Achttien miljoen mensen hebben hun leven daaraan te danken. Dus het idee dat iemand als Trump dat teniet zou kunnen doen…»

- Je leeft een deel van de tijd in New York. Heb je het land zien veranderen in 2016?

Bono «Mensen doen alsof iets is heengegaan. Er is rouw om de dood van de onschuld. Terwijl ik denk: ‘Goed! Nu kunnen we beginnen.’ Want we dachten dat alles eerlijker zou worden. Vrouwenrechten. Homorechten. Alles was vooruit aan het gaan. En toen hield het op. Mensen geloofden dat we vanzelf in de goede richting zouden blijven evolueren, maar daar is geen bewijs voor.»

'De vijandige overname door Trump zal in tranen eindigen en veel mensen zullen zich schamen dat het Witte Huis ooit het decor is geweest voor een soort worstelmatch'


Niet neerkijken

In februari, tijdens zijn nevenjob als filantroop, kreeg Bono wel kritiek toen er een foto verscheen waarop hij samen met vicepresident Mike Pence te zien was. Het hielp niet dat hij Pence loofde als een politicus ‘die dingen gedaan krijgt’, zelfs al blijft Bono volhouden dat hij het gewoon had over hoe Pence die dag zelf alles had geregeld, en niet over de verwezenlijkingen van Trumps regering. Hoe dan ook, het was een vreemde ontmoeting. Pence was de drijvende kracht achter de strengere regels voor ngo’s, die nu pas Amerikaans geld kunnen krijgen als ze beloven geen abortussen uit te voeren of abortus te promoten in de derde wereld. Het is een maatregel die vooral die arme vrouwen treft die Bono met zijn Poverty Is Sexist-campagne probeert te helpen. Waarom hem dan ontmoeten?

Bono «Omdat ik geloof dat ik met Mike Pence kan samenwerken. Ik denk dat je ervoor kunt zorgen dat hij begaan is met, bijvoorbeeld, het milieu of arme mensen. Progressieve mensen moeten ook voorzichtig zijn met dat vreselijke neerkijken op mensen met conservatieve ideeën.»

Als ik vraag wat hij denkt over de rol van Aung San Suu Kyi, voor wie U2 de song ‘Walk On’ heeft geschreven, in de crisis rond de Rohingya-bevolking in Myanmar, houdt hij de boot af: ‘Tot ik met haar gesproken heb, wil ik daar niet te veel over kwijt.’ Hij hoopte haar te kunnen bellen en me iets te laten weten, maar ze wilde hem niet spreken, waarna de groep in een statement haar teleurstelling uitte. Als hij over haar praat, of over Amerika of over hoe zijn hoop na de Arabische Lente omsloeg, is het echter duidelijk dat veel zaken waarvoor hij gevochten heeft in elkaar storten. Hij citeert activist Wael Ghonim: ‘The power of the people is so much stronger than the people in power.’ ‘Prachtig,’ zegt hij, en zijn stem trilt. ‘Uiteindelijk bleek het niet waar.’


Het einde is nabij

Een subtiele groep is U2 nooit geweest. De grandeur van eighties-hits als ‘I Will Follow’ blijft overeind, maar hun muzikale kracht is verminderd na ‘Achtung Baby’ (1992), met zijn donkere sfeer en experimentele geluid. Toen het breed uitwaaierende ‘How to Dismantle an Atomic Bomb’ in 2004 uitkwam, was het viertal uit Dublin de grootste groep ter wereld, maar hun muziek was episch vulmiddel geworden. ‘Songs of Experience’ is echter een terugkeer naar vroeger en bevat de meest eenvoudige en directe muziek die ze in jaren gemaakt hebben. Het geluid is opgewekt, maar Bono zelf klinkt vaak verloren. Ook al vond het interview plaats vóór de Paradise Papers, toch was hij al onrustig. Dat verraste me niet. Je hoort het ook op ‘Songs of Experience’: de teksten zijn donker en zitten vol met verwijzingen naar de dood. Op één moment zingt hij: ‘The end is here’.

- ‘Je moet schrijven alsof je dood bent,’ heeft de Ierse dichter Brendan Kennelly je ooit gezegd. Blijkbaar heb je dat advies ter harte genomen.

Bono «Ja, de nieuwe songs kun je het best zien als brieven aan mijn familie, mijn vrienden, de mensen die naar onze optredens komen. In dat opzicht is het meer een persoonlijke dan een politieke plaat.»

- Je hebt onlangs serieuze gezondheidsproblemen gekregen: heeft dat ermee te maken?

Bono «Zeker. Ik ben een paar keer bijna knock-out geslagen. Ik wil niet dieper ingaan op de omstandigheden, omdat ik er geen soapverhaal van wil maken. Maar het waren momenten waarop ik met mijn sterfelijkheid werd geconfronteerd. Waarop ik dacht: oké, misschien ben ik toch niet onverwoestbaar. En dan ga je automatisch ook nadenken over wat er belangrijk is in je leven, en vraag je je af wat je wilt zeggen tegen de mensen van wie je houdt. Veel songs op de plaat zijn liefdesbrieven aan mijn vrouw, mijn kinderen, mijn vrienden, aan onze fans ook.»

'Na een nachtmerrie waarin ik mijn gezin verliet, werd ik in tranen wakker. Waarop mijn vrouw: 'Ocharme toch, en je ging weg?' Er wordt nogal de spot met mij gedreven thuis.'

- De boodschap aan je vrouw Ali Hewson werd ook de eerste single: ‘You’re the Best Thing About Me’.

Bono «Het idee voor dat nummer kwam tijdens een avondje uit in Dublin, samen met een bevriende journalist. We waren aan het praten en op een bepaald moment zei hij: ‘Bono, the best thing about you is Ali.’»

- De song eindigt wel met ‘Why am I walking away?’ Dat zal voor veel gespeculeer zorgen.

Bono «Daar ben ik op voorbereid. Maar ik wou Ali geen oneer aandoen met een clichématige, sentimentele song, dus heb ik er één geschreven over een midlifecrisis. Het is een portret van een idioot. Toen ik de song afwerkte, had ik een nachtmerrie, waarin ik mijn gezin verliet. Ik werd in tranen wakker en ging naar de keuken, waar Ali zat. Zij zei: ‘Ocharme toch, arme jongen, en je ging weg?’ Er wordt nogal de spot met mij gedreven thuis.»

– Je bent nu al bijna veertig jaar op tournee met U2. Wordt het makkelijker of moeilijker?

Bono «Moeilijker, en ik zal je zeggen waarom. In de begindagen kon ik overal in slaap vallen, op om het even welke sofa. In U2 zitten was voor mij een surrogaat voor de familie die ik nooit had gehad, en overal waar we kwamen, voelde het als thuis aan. Pas na het laatste optreden van de ‘Songs of Innocence and Experience’-tournee in Parijs, toen ik laat in de avond terugkeerde naar Dublin, besefte ik: ‘Eigenlijk heb ik al een thuis!’»


Dochters op de bres

Bono, moet ik toegeven, is erg innemend als hij over zijn thuis praat, misschien omdat niemand zijn hoogdravendheid zo goed kan doorprikken als zijn geliefden. In zijn dochters Eve en Jordan stelt hij ook zijn hoop voor de toekomst. ‘Get out of the fucking way,’ gromt hij goedkeurend over het eengemaakte vrouwelijke front dat zich de laatste maanden heeft gevormd.

Bono «Het zijn de vrouwen die het protest in handen nemen en actievoeren tegen wat er gebeurt. De vrouwenbeweging moet erkend en geloofd worden voor die leidersrol. Ik zie mijn eigen dochter met gebalde vuisten en Pussy Power-hoed bij een betoging en ik ben zo trots. Dat is de belangrijkste verandering, de vloed die alle boten – en vrouwen – zal omhoogtillen.»

Een symbool voor die veranderende wereld: in het ooit zo streng katholieke Ierland vindt er volgend jaar een referendum plaats over de legalisering van abortus.

Bono «Mijn dochters zijn nu al aan het lobbyen. Maar ik ben hoopvol: vrouwen zeggen wat ze met hun lichamen mogen of moeten doen is ontoelaatbaar, en ik denk dat de mensen in Ierland dat ook beseffen.»

- Zul je meer op de voorgrond treden naarmate de stemming dichterbij komt?

Bono «Ik weet het niet. Misschien zullen ze mijn inbreng niet willen. ‘Niet nodig, Bono, we hebben al iemand!’ (lacht)»

Het terras raakt gevuld met mensen die hem de hand komen schudden. Iemand probeert Bono een mand te geven, gevuld met melkproducten gemaakt door onderdrukte Braziliaanse vrouwen, een fan dringt aan tot Bono een blik werpt op de U2-tatoeage op zijn arm. Deze mensen zullen huilen als hij sterft, maar wat zal zijn grotere erfenis zijn? Als de rockster die arena’s vol liet lopen en de zieken en armen van deze wereld hielp, of als ‘die hypocriet’ die mensen zei hoe ze zich moesten gedragen? Een gespleten man voor gespleten tijden.

© The Sunday Times/IFA

Vertaling en bewerking: Stefaan Werbrouck

‘Songs of Experience’ van U2 komt op 1 december uit bij Universal.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234