null Beeld

'Soumission': het Grote Michel Houellebecq-interview

Op het moment dat Michel Houellebecq, l’écrivain qu’on aime haïr, een boek over de oprukkende islamisering van het Westen te promoten heeft, wordt in hartje Parijs een voltallige redactie uitgemoord door extremistische moslims.

Vier jaar na de voltreffer ‘De kaart en het gebied’, waarvoor hij de Prix Goncourt op zak stak, één van de grootste Franse literaire prijzen, mag Michel Houellebecq in Frankrijk andermaal opdraven als zondebok, en eens te meer wordt een boek van hem hopeloos verkeerd gelezen. Extreemrechts haast zich ‘Soumission’ in te halen als vruchtbare grond voor zijn eigen islamofobie, terwijl de linkerzijde de schrijver ervan beschuldigt de mensen aan te zetten tot haat. Beide kampen hadden hun standpunt naar goede gewoonte al ingenomen voor het boek verschenen was, de actualiteit zorgde alleen voor flink wat olie op het vuur.

Alleen de literaire critici zien het anders. Bij hen klinkt het dat ‘Soumission’ niet islamofoob is, en hoegenaamd ook niet de verdediging van de godsdienst op zich neemt. Wel zijn ze het er allemaal over eens dat de nieuwe Houellebecq opnieuw geen gemakkelijke of zelfs aangename zit is. Zoals we dat van hem gewend zijn sinds hij in 1994 debuteerde met ‘De wereld als markt en strijd’, is de schrijver een meedogenloze, maar secure chroniqueur van zijn tijd. In ‘Soumission’ houdt hij de maatschappij geen spiegel voor, zijn wapen is het vergrootglas. Door middel van een grimmige fabel – in 2022 is in Frankrijk een gematigde islamitische partij aan de macht – stelt hij ons die vraag die al veel schrijvers vóór hem hun lezers zo graag stelden: ‘Wat als?’

null Beeld

Wat als onze maatschappij zoals wij ze kennen, binnenkort verdwijnt? Houellebecq stelt de broosheid van de Franse democratie vast in een tijd die wordt gekenmerkt door de grote terugkeer van de godsdienst. Niet leuk om te horen, zoveel is zeker, maar is de vaststelling wel zo nieuw? Nee, en toch wordt de schrijver ervoor aan de schandpaal genageld, en Marine Le Pen níét – die laatste is toch een veel grotere bedreiging voor de democratie?

We mogen niet vergeten dat ‘Soumission’ in de eerste plaats een roman is, en dus fictie – interessante fictie, die ons grondig moet doen nadenken over de tijd waarin we leven. Het beste wat we kunnen doen vooraleer we ons oordeel vellen, is luisteren naar de persoon die de roman geschreven heeft. Om te horen wat hij ermee bedoelt, wat zijn eigen standpunt is ten opzichte van zijn verhaal, en wat volgens hem de rol is van de schrijver in deze woelige tijden.

Michel Houellebecq «‘Soumission’ is allesbehalve islamofoob, en racistisch nog veel minder. Ik hoop dat we het daar alvast snel over eens kunnen worden. Wat erger is, is dat de mensen blijkbaar niet meer in staat zijn het begrip ‘roman’ te duiden. Toen Joseph Conrad aan het begin van de vorige eeuw ‘The Secret Agent’ en ‘Under Western Eyes’ publiceerde, trok hij genadeloos ten strijde tegen wat voor hem de grootste politieke problemen van zijn tijd waren: de anarchistische aanslagen in Europa en de opkomst van de Russische revolutionairen. Men heeft hem toen na verloop van tijd ook verweten een reactionair te zijn, maar de kritiek op zijn ideeën bleef altijd ondergeschikt aan het oordeel over de literaire waarde van zijn boeken. Ik stel vast dat ik minder geluk heb dan Conrad.»

- U wist natuurlijk voor u eraan begon dat de islam, terecht of niet, een gevoelig onderwerp is voor een boek.

Houellebecq «Dat interesseert me niet zo. Als ik schrijf, houd ik mezelf altijd voor dat ik niet lang meer te leven heb. Ik leef altijd in de gelukkige illusie dat ik er niet meer zal zijn op het moment dat mijn boek verschijnt.»

- Hoe moeten we ‘Soumission’ volgens u dan wel lezen?

Houellebecq «Als het werk van een verdrietige historicus. Ik heb liever niet dat men het lezen van mijn werk beschouwt als een aangenaam tijdverdrijf. Maatschappijen komen en gaan: dat is een relativistische boodschap die in mijn ogen verdomd deprimerend is.»

- Waarom de islam?

Houellebecq «De islam heeft tegenwoordig de wind mee, tenminste in Europa. Ik heb bovendien het idee – dat komt in mijn romans vaak terug – dat de enige maatschappijen die een kans maken om te overleven, stuk voor stuk gestoeld zijn op een geloofsovertuiging.»

- Nochtans lijken de personages in ‘Soumission’ zich maar weinig om spiritualiteit te bekommeren.

Houellebecq «Niemand maakt zich echt druk om een overtuiging. Ik heb tijdens het schrijven veel politieke programma’s bekeken op tv, en zo heb ik de politiek leren zien als een puur machtsspelletje.»

- Zodra de islam in uw boek aan de macht is, lijkt die een antwoord te hebben op alle problemen: de misdaad, de economie...

Houellebecq «Vooral de misdaad: de islam heeft de macht om in de banlieues orde op zaken te stellen. Maar het belangrijkste is het geopolitieke project van ‘mijn’ president, Mohammed Ben Abbes: de droom het Romeinse Rijk te doen herleven, en Europa uit te breiden met de landen die zich aan de overkant van de Middellandse Zee bevinden.»

null Beeld

- Lijkt het u aannemelijk dat de islam hier aan de macht komt?

Houellebecq «Ja, omdat de zuivere gelovigen aan een comeback bezig zijn – als de islam zich een beetje gedraagt, kan ze daarvan profiteren en uitgroeien tot een bindmiddel. Daarnaast is het ook zo dat de moslims momenteel politiek helemaal niet vertegenwoordigd worden: tussen de linkerzijde die homo’s met elkaar laat trouwen en de rechterzijde die het schijt heeft aan Arabieren, schiet er voor moslimkiezers eigenlijk niet veel meer over. Ze hebben er dus alle belang bij hun eigen partij op te richten – ziedaar mijn goede raad.

»Wat de religieuzen interesseert, is de opvoeding van hun kinderen, het doorgeven van de leer, de plaats van de vrouw. Economie, of wie nu juist de minister van Financiën is, dat houdt hen niet bezig. Maar op het moment dat de liberale maatschappij aan de familie raakt, en dus aan de demografie, zal ze zichzelf opblazen. Want op het einde van de rit is het nooit de ideologie die wint, maar wel de biologie. Wie zich het meest voortplant, zal het vaakst zijn waarden doorgeven. Daarom zal het patriarchaat altijd zegevieren: het zijn de mannen die de kinderen maken. Je kunt dat nu wel betreuren, maar toch is het zo.

»Bij de katholieken is het overigens net hetzelfde: we dachten dat ze uitgestorven waren, maar niets is minder waar. Ze waren zich in alle stilte aan het voortplanten.»


Kleine smeerlapjes

- U hebt de islam ooit de meest idiote van alle godsdiensten genoemd. Staat u nog altijd achter die uitspraak?

Houellebecq «Nee. Een mens heeft het recht om van mening te veranderen.»

- Wat de mensen misschien wel het meest tegen de borst zal stuiten, is het gevoel van welbehagen dat door ‘Soumission’ waart. Schuilt er geluk in de onderwerping?

Houellebecq «Ik ben gefascineerd door ‘L’Histoire d’O’ van Dominique Aury. Het is te zeggen: ik heb het onlangs gelezen, en ik vond wat erin beschreven werd maar niks. Ik hou niet van dat soort fantasieën, ik raak ervan gedegouteerd, maar tegelijk wordt het hele boek van het begin tot het eind gedragen door een bepaalde passie, een heel meeslepende eenvoud. Een wonderlijke tekst. Ik kijk ernaar als naar een godsdienst: ik kan er niet mee instemmen, maar ik word wel gegrepen door een bepaalde kracht.»

- Eén van de problemen die men met het boek kan hebben, is dat men nooit lijkt te weten of uw personages aan het woord zijn, of uzelf.

Houellebecq «Als het gaat over een boek, zoals de passage over ‘L’Histoire d’O’, dan kun je met enige zekerheid zeggen dat ikzelf aan het woord ben. Voor de rest zijn het de personages die hun eigen gedachten verwoorden.»

- Drukken zij dan niet uit wat ú denkt?

Houellebecq «O, maar ik denk heus niet zo veel, hoor.»

- Ik geloof u niet.

Houellebecq «Dat zou je nochtans wel moeten doen. Geef eens een voorbeeld?»

- De passage waarin over Christus wordt verteld dat zijn daden niet van grote scherpzinnigheid getuigen. Zijn uitspraak ‘Hij die zonder zonde is, werpe de eerste steen’, in het geval van de overspelige vrouw, zou geen vijf minuten stand hebben gehouden als er een 7-jarige tussen het volk had gestaan.

Houellebecq «Dat is niet meer dan een nuchtere vaststelling, een uiting van realisme. Een kind is wreed, het bezit geen greintje humanisme. Ikzelf zou alleszins nooit op een kind vertrouwen – het zijn kleine smeerlapjes.»

- Wat het humanisme betreft: daarover zegt uw verteller, François, dat hij ervan moet kotsen.

Houellebecq «Precies omdat het hem niet verder helpt. Maar nog eens: wat ik over het humanisme denk, heeft geen enkel belang.»

- Ook de verlichting krijgt ervan langs.

Houellebecq «Ik hou niet van de verlichting – niet van de schrijvers uit die tijd, en niet van de Franse Revolutie. Ik verafschuw de verbetenheid waarmee de revolutionairen de oude geloofsovertuigingen wilden vernietigen. Godsdienstoorlogen zijn altijd al de meest gewelddadige oorlogen geweest, en dat was die revolutie volgens mij ook: een aanval van de atheïsten op de christenen.

»Nee, een revolutionair ben ik nooit geweest. Mijn lichtbaken blijft Pascal

- Boek na boek stelt u ook de vrijheid ter discussie, die bij uw personages tot niets anders dan ongeluk lijkt te leiden.

Houellebecq «Dat is geen slechte interpretatie. Maar nog eens: ik denk niks.»

- Als u niet denkt, vóélt u dan wel? Hebt u liever dat men zegt dat u schrijft over uw negatieve gevoelens over dit tijdvak, dan over wat u ervan denkt?

Houellebecq «Voelen is alleszins een betere term, in mijn geval. En wat ik voel, hangt af van wat ik meemaak in mijn eigen leven – ook al is dat heel anders dan dat van mijn personages.

»Ik ben echt heel ernstig als ik zeg dat ik probeer niet te denken. Ik verdedig geen stellingen, ik plaats romanpersonages in een bepaalde situatie. Ik vind alles uit, zowel de verhalen als de figuren die erin rondlopen. En wat ik denk, is nooit het onderwerp van mijn boeken. Ik ben geen ideoloog.»

- Het is dus hoegenaamd verkeerd om uw boeken te omschrijven als tendensromans?

Houellebecq «Laten we het omdraaien: ik ben een enorme fan van Dostojevski, die tendensromans wilde schrijven, maar daarin hopeloos faalde. Zijn doel was om Rusland te waarschuwen voor het rode gevaar van de revolutionairen, om de tsaar en de orthodoxie in ere te houden. Maar hij was een veel te goede schrijver om in zijn opzet te slagen: hij kon zichzelf er niet van weerhouden om revolutionairen neer te zetten die in al hun naïviteit je hart veroveren, of pompeuze, belachelijke machthebbers. Conrad pakte het anders aan: hij houdt zich zo ver mogelijk van al die menselijke agitatie, waar hij niets dan misprijzen voor heeft; hij behandelt zijn personages als hypocrieten. Waar het hem in de eerste plaats om te doen is, is het schrijven van heel mooie zinnen. Dat is óók belangrijk, maar het is niet essentieel. Wat wel essentieel is, is dat het geheel er stáát, en bij Conrad en Dostojevski is dat twee keer het geval.

»Kijk, ik wil gelezen worden zoals ikzelf de schrijvers gelezen heb van wie ik hou: als iemand die op een gegeven moment boeken heeft geschreven over het tijdvak waarin hij leefde. Ik heb geen enkele ambitie om de loop der dingen te veranderen, maar ik moet er wel rekening mee houden. En de terugkeer van de religie is iets waar ik niet omheen kan: het is een heel belangrijk fenomeen, al weet ik hoegenaamd niet waarom.

»En voorts baseer ik mij op het geloof dat ik de dingen beter waarneem dan om het even wie.»


Koken en neuken

- Waar komt het typische Houellebecq-personage toch vandaan? Altijd alleen, ongelukkig, altijd problemen met de vrouwen...

Houellebecq «Ik heb voor m’n verhalen een figuur nodig die zich met mate kan vinden in de waarden en normen van de wereld om zich heen, en die ook met mate succesvol is. Hij neemt deel aan het verkeer, maar hij is slechts half en half overtuigd: dat is altijd mijn centrale positie in een roman. En daar weef ik dan een slinger van vrouwelijke personages omheen.»

- En toch wordt alles gezien vanuit een exclusief mannelijk standpunt. Ook hier heeft François een redelijk simpele visie op vrouwen: ze zijn alleen goed om te koken en te neuken; recht op een eigen leven hebben ze niet. Dat is toch behoorlijk misogyn.

Houellebecq «Misogynie wil zeggen dat je vrouwen inferieur acht. Dat is niet wat François denkt. Hij is wel een macho, maar dan van het weke soort. Hij is zich bewust van het rollenspel dat we allemaal spelen, en hij heeft voor zichzelf uitgemaakt dat hij het maar beter op de klassieke manier kan spelen. Daarna komt er een langzame kentering in zijn denken.»

- Hoe schrijft u?

Houellebecq «Nog eens: als ik bepaalde scènes opschrijf, stel ik de dingen voor zoals ik ze heb gezien. Ik probeer niemand te overtuigen, en ik neem niet deel aan het debat. Ik wil alleen maar bepaalde manieren van kijken weergeven, manieren die allemaal bestaan in de maatschappij waarin ik leef. Men moet de wereld durven te zien zoals ze is, ook als dat bepaalde mensen tegen de borst stuit. Als de schrijvers dat niet meer doen, wie dan wel? Alle anderen hebben hun ideologische posities ingenomen, en die zijn onwrikbaarder dan ooit.»

- Maar u denkt dus niet dat een schrijver zichzelf in z’n boeken neerzet?

Houellebecq «Op mijn leeftijd zeker niet meer. Hoe ouder je wordt en hoe meer je al geschreven hebt, hoe minder interessant dat wordt. Wat mij als schrijver passioneert, is de veranderingen vastleggen in de wereld rondom mij, niet die in mezelf. Dat is mijn thema, en mijn grote ongeluk, want het is door dat thema dat ik een contemporain capital geworden ben, zoals Emmanuel Carrère (andere Franse schrijver, red.) het verwoordde.»

- En daar hebt u geen zin in?

Houellebecq «Of ik daar zin in heb of niet, doet er niet zo toe, het zijn de anderen die daarover beslissen.

»Ik zou graag blijven schrijven zonder promotie te voeren. Schrijven, daar hou ik van, maar over mijn boeken praten vermoeit me hoe langer hoe meer. In het begin van mijn carrière was ik er trots op dat ik een ster was, daarna werd ik me bewust van de gevaren die daaraan verbonden zijn. Eén daarvan is dat meer en meer mensen ervan overtuigd zijn dat ze mijn boeken gelezen hebben, zonder dat ze dat echt gedaan hebben. Dat is knap lastig. Maar een ster zijn of niet: je hebt dat niet te kiezen. Als ik vandaag zou verkondigen dat ik er geen meer wil zijn, zou dat niks veranderen.»

- Bent u zich bewust van wat u symboliseert?

Houellebecq «Je moet je twee zaken afvragen. Het eerste is: waarom is de maatschappij zo onrustig? En het tweede: waarom wordt al die onrust precies bij mij gekristalliseerd? Misschien omdat ik de ideale figuur voor onrust ben?»

- Waarom is men bang van u?

Houellebecq «We hoeven daar niet om te liegen: mijn boeken zijn goed, dat speelt ook een rol. Als ze niet zo goed waren, zou het een stuk makkelijker zijn om ze onder de mat te vegen.»

-

Bent u een atheïst?

undefined

Houellebecq «Nee, een agnost. Ik heb er genoeg van dat mensen rond mij sterven. Ik kan er niet meer tegen, ik aanvaard het niet. Ik ben oud, ik heb behoefte aan stabiliteit, en dat houdt in dat de mensen rondom mij dezelfde moeten blijven.

»Bovendien: mijn kennis over de wereld laat me niet toe te concluderen dat de schepping louter het product van toeval is.»

- Als de islam echt aan de macht zou komen in Frankrijk, wat zou u dan doen?

Houellebecq «Dat is nog niet voor meteen. En tegen dat het zover is, ben ik dood.»

- Wat heeft twintig jaar schrijverschap u geleerd?

Houellebecq «Mijn smaak is geëvolueerd. Ik probeer tegenwoordig harmonieuzer te schrijven. Ik ben verschoven van Dostojevski naar Conrad: ik geef voorrang aan de soepelheid, ik ben een stuk minder hysterisch geworden.

»Ik heb ook geleerd dat ik nooit mag stoppen met schrijven, want herbeginnen is het moeilijkst. En bovendien mag je als schrijver vooral geen problemen hebben – noch financieel, noch emotioneel. Je mag lijden voor je aan je boek begint, maar niet tijdens het schrijven zelf.

»En ten slotte: je moet hard zijn voor jezelf en je werk.»

- Wat denkt u over de verantwoordelijkheid van de schrijver?

Houellebecq «Ronduit absurd. Kan iemand mij de titel geven van één roman die de loop van de geschiedenis heeft gewijzigd? Nee, want zo’n roman bestaat simpelweg niet. Dé roman, dat is iets anders.

»De lezer is minder dom dan men altijd denkt: hij weet heel goed het onderscheid te maken tussen fictie en een politiek programma. Ik heb vertrouwen in mijn publiek. Mijn werk bestaat erin geloofwaardige fictie te creëren, die de mensen vooruithelpt in het leven. Een andere verantwoordelijkheid heb ik niet, en ik heb geen zin om na te denken over de reacties op mijn boeken op het moment dat ze uitkomen. Dat is ook te kortbij. Het klinkt pretentieus, maar ik werk voor de lange afstand.»

© Les Inrockuptibles

Vertaling en bewerking Nicolas Quaghebeur


Bekijk een interview met Houellebecq over 'Soumission':

undefined

undefined

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234