Zaïre Krieger Beeld BELGAIMAGE
Zaïre KriegerBeeld BELGAIMAGE

Interview

Spokenwordartiest Zaïre Krieger vertaalde inauguratiegedicht Amanda Gorman: ‘Ik zat regelmatig te huilen’

De veelbesproken Nederlandse vertaling van Amanda Gormans gedicht The Hill We Climb verschijnt dinsdag 7 september. Spokenwordartiest Zaïre Krieger (25) tekende voor de opdracht. ‘Iedereen deed er een plasje over.’

Toen het nieuws bekend werd, nam ze even pauze. Even naar Parijs, voor een dag of drie, om op adem te komen voor ze zou gaan beginnen aan de vertaling van ‘The Hill We Climb’ van Amanda Gorman (23). Het gewicht van het gedicht, door Gorman voorgedragen bij de inauguratie van president Biden in januari, lag inmiddels vól op haar schouders. ‘Ik moest alle heisa naast me neer zien te leggen’, vertelt Zaïre Krieger (25) op een Rotterdams terras. ‘Iedereen leek wel een mening te hebben.’

Een mening had ze zelf ook, toen bekend werd dat uitgeverij Meulenhoff Marieke Lucas Rijneveld als vertaalster had gevraagd, overigens met instemming van Gorman zelf. In Nederland brak felle kritiek los, want waarom was de keuze op een witte schrijfster gevallen, terwijl de tekst van de Afro-Amerikaanse spokenwordartiest Gorman nota bene ging over diepgeworteld racisme?

Een gemiste kans, vond Krieger ook, die als spokenwordartiest zelf veel over thema’s als feminisme en discriminatie schrijft. ‘Tig vrouwelijke spokenwordartiesten van kleur hadden dit beter kunnen doen’, liet ze op Twitter weten. Ze deed zelfs enkele suggesties.

Rijneveld trok zich al snel terug, geschrokken van de rel. Vier maanden later kondigde uitgeverij Meulenhoff aan dat Krieger haar opvolgster was. ‘De uitgeverij, en eigenlijk iedereen in Nederland, had nog een berg te beklimmen als het ging om diversiteit waarderen, plaatsmaken en het doorzien van blinde vlekken’, stelde Krieger bij de bekendmaking.

‘Met de mensen van de uitgeverij heb ik veel gesprekken gevoerd, ook emotionele’, vertelt ze nu. ‘Ik heb regelmatig huilend zitten vertalen. Dit is zo’n eervolle opdracht! Het ­hele proces was zó imponerend.’

Wie is Zaïre Krieger?

Zaïre Krieger (Amsterdam, 1995) is dichter en spoken word-artiest. Ze rondde het gymnasium af en studeert internationaal recht aan de universiteit van Tilburg. Krieger was vorig jaar zomer een van de organisatoren van de Black Lives Matter-demonstratie in Rotterdam. Ze vertaalt ook de eerste dichtbundel van Gorman.

- De Nederlandse vertaling lag al onder de loep voor u eraan begon. Welke invloed had dat op u als vertaler?

ZAÏRE KRIEGER «Er waren veel meelezers. Sensitivity readers, een corrector natuurlijk, vrienden die ik gevraagd had mee te lezen, Amanda’s Amerikaanse management. Iedereen deed er een plasje over, en om de paar dagen had ik wel een redacteur aan de lijn met wie ik overlegde. Ik kreeg dan opmerkingen terug, en vervolgens moest ik daarmee aan de slag. De eindversie moest na al die rondes uiteindelijk ook naar Amerika worden gestuurd. Er gingen heel veel rondes overheen. Dat maakte het zwaar. Toen in Amerika groen licht werd gegeven, was ik dolblij. Het was al met al een speciaal, en ook wel een beetje bizar proces.»

- Wat vonden de sensitivity readers van uw werk?

KRIEGER «Van hen kreeg ik drie keer rapporten opgestuurd. Zij schreven telkens twee pagina’s vol over mijn stuk. Soms vonden ze de toon van bepaalde dingen minder. Of ze stelden dat een woord toch beter anders kon. Het woord ‘slave’ was zo’n woord. Dat is in de Nederlandse vertaling ‘tot slaaf gemaakten’ geworden. Daar waren de sensitivity readers het met elkaar over eens. Iedereen had dus een mening. Ik kreeg zelfs mails van random mensen die ik niet kende, maar die wel aan mijn persoonlijke e-mailadres waren gekomen, en die me suggesties stuurden voor mogelijke vertalingen van zinnen.’ Krieger lacht: ‘Ik dacht vaak alleen maar: jongens, het is al naar de drukker.»

- U begon met het vertalen van de titel. ‘The Hill We Climb’ werd ‘De berg die wij beklimmen’.

KRIEGER «Dat ging dus gelijk al fout, met die zin. Ik dacht: o nee, help, wat doe je met zo’n regel? ‘De berg die wij beklimmen’ was mijn eerste ingeving. Maar ik heb ook gespeeld met andere versies. ‘De obstakels die we trotseren’ bijvoorbeeld, en ‘de heuvel die we trotseren’. Net als ‘de berg die we bestijgen’.»

Maar ‘obstakels trotseren’ is alsof je ergens tegen vecht, en dat is niet helemaal wat Amanda zegt. En in ‘bestijgen’ zit wel erg veel actie. ‘De berg die wij beklimmen’ is daarom de best mogelijke vertaling. En zo ging het constant. Hoe benader je de perfecte vertaling?

KRIEGER «Ik heb een groot deel van de tekst vertaald op het kantoor van Meulenhoff in Amsterdam. De uitgeverij gaf me de sleutel, ik was er helemaal alleen, op momenten dat het kantoor verder leeg was. Meulenhoff zit in een enorme toren, in een soort rond kantoor. Ik heb er, met prachtig uitzicht over Amsterdam, eindeloos geijsbeerd.»

- ‘When day comes, we step out of the shade’, dichtte Gorman. In uw vertaling is schaduw ‘nacht’ geworden. Waarom?

KRIEGER «Ik heb het Nederlandse woord schaduw geprobeerd, maar ritmisch werkt dat niet. Ik ben natuurlijk spokenwordartiest en let daar meer op dan een normale vertaler. Shade heeft in het Amerikaans bovendien meerdere betekenissen. Het betekent: stap uit je comfortzone, en kom uit het donker. Maar er staat in dit gedicht ook: throwing shade. Dat is een moderne popcultuur-referentie, het betekent iets als zijdelingse belediging. Verder is het overigens een heel klassiek gedicht, en dat is deze vertaling ook. Amanda heeft een vrij klassieke stijl. Daar ben ik bij in de buurt gebleven.»

- U vertaalde ‘Americans’ onder meer als ‘landgenoten’, om ook Nederlandse lezers aan te spreken. Welke keuzes maakte u nog meer?

KRIEGER «Ik probeerde haar bedoeling en de letterlijke vertaling zo dicht mogelijk bij elkaar te brengen. ‘We lay down our arms, so that we can reach our arms out to one another’, dicht Amanda. Zo’n zin vertaal je niet letterlijk. Soms dacht ik wel: hoe kan ik iets poëtischer maken in het Nederlands? Na lang nadenken werd het: ‘Onze handen gebald als vuisten gaan open om een hand te reiken’.

»Alle zinnen sprak ik vele malen uit voor ze definitief werden. Ik schrijf en vertaal alles hardop. Het ritme van een tekst is voor spokenwordartiesten cruciaal. Gelukkig zijn de muren van mijn huis lekker dik’, zegt Krieger lachend, die met huisgenoten in Rotterdam-Oost woont, ver buiten het centrum.»

- Zou Marieke Lucas Rijneveld niet op dezelfde vondsten zijn uitgekomen, denkt u?

KRIEGER (aarzelt) «Weet ik niet. I don’t know. En ik heb er ook niet over ­nagedacht. Dat moet je aan haar ­vragen.»

- Net als Gorman bent u een jonge vrouw van kleur én spokenwordartiest. Welke eigenschap maakte u geschikter om deze tekst te vertalen?

KRIEGER «Ja dat klopt. Dat sommige mensen schreven dat ik dit niet zou kunnen, vond ik daarna heftig om te lezen. ‘Ze is gekozen omdat ze zwart is’, kreeg ik toegestuurd. En: ‘Wie is zij? Ze is zo jong, ze heeft het cv er niet voor.’ Ik kreeg laatst ook een mail onder ogen waarin stond: ‘Waarom kruip jij in de slachtofferrol? Als zwarte mensen niets zeggen gaat het wel over.’ Zoiets kan zeker pijn doen. Net als de berichten die ik op Twitter soms ontvang.

»Maar ik heb nooit aangifte gedaan. Het zou een verloren zaak zijn. Ik heb rechten gestudeerd, ik weet hoe lang zulke rechtszaken kunnen duren. Het is me de energie niet waard. Maar ik wens dit niemand toe, en tegen mijn moeder zeg ik nooit expliciet dat ik weer iets ontvangen heb. Ze weet het wel, denk ik, dat dit gebeurt, maar als ze de details zou horen, zou ze heel bezorgd raken.»

- Gormans gedicht gaat over hoop. Deelt u haar kijk op de wereld?

KRIEGER «Nou, als ik om me heen kijk, zie ik veel ellende. Pandemieën, klimaatproblemen. De situatie in de wereld is soms wel echt somber. Overstromingen in Limburg, de situatie in Afghanistan... Amanda schrijft: ‘There is always light, if only we’re brave enough to see it’. Want er is altijd licht, als we de moed hebben het te zien, in mijn vertaling.

»Deze boodschap hoor ik graag, maar mijn eigen kijk op het leven is vaak anders. Ik verloor de afgelopen tijd mensen in mijn nabije omgeving, een oom en een neef. We zitten al zeven maanden zonder regering, mensen kunnen geen huis meer krijgen. Het is super easy om moedeloos te raken in dit leven.

»Het enige wat we kunnen doen is de straat op gaan, en de mensen toespreken met hoop. Amanda’s gedicht zegt: we zullen moeten vechten. Het mooie aan haar woorden is dat ze hoop geven, maar dat ze tegelijkertijd ook realistisch zijn. Guys, we’re gonna have to wait and see. Dit is geen feestje. Dit is de berg die we beklimmen. Dat vind ik het fijne: haar gedicht is zo eerlijk.»

- Had u gedurende het vertaalproces contact met Gorman zelf?

KRIEGER «Nee. Er was geen ‘ik en Amanda’. Ik weet wel dat ze misschien naar Europa komt, dus ik hoop haar te kunnen spreken. Want ik wil heel graag weten wat zij denkt, en wie zij is. We hebben natuurlijk ook een gedeelde achtergrond. Ook ik groeide op bij een single mom, net als zij.»

Krieger rondde de vertaling alweer enige tijd geleden af. Nu voelt ze de spanning toenemen. Hoe reageren lezers? Heeft ze het goed gedaan? ‘Ik ben een klein beetje nerveus. Mensen hebben meningen... Mijn moeder vindt het pas écht eng. Ze wil me beschermen tegen de grote, enge media. Ze is angstig, bezorgd en supertrots tegelijk. Mijn vader is net zo betrokken.

KRIEGER «Ik probeer hun angsten en bezorgdheid een beetje naast me neer te leggen. Dit is toch mijn reis.

‘Maar ik moet mezelf de komende tijd echt gaan bewaken. Ik zet Twitter af en toe uit, lees sommige berichten niet en ik ga zo veel mogelijk bij mensen willen zijn die me al kenden voor Amanda Gorman op mijn pad kwam. Die mensen kan ik vertrouwen.»

Fragment uit het gedicht The Hill We Climb:

We, the successors of a country and a time

Where a skinny Black girl,

Descended from slaves and raised by a

single mother,

Can dream of becoming president,

Only to find herself reciting for one.

Vertaling:

Wij, lotgenoten in een land en een tijd

Waar een dun Zwart meisje,

Afstammend van tot slaaf gemaakten en

opgevoed door een alleenstaande moeder,

Ervan kan dromen president te worden,

Om er uiteindelijk voor één te mogen

voordragen.

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234