Sterven van schaamte:Wetenschapper Johan Braeckman over de blos

In het Gentse museum Dr. Guislain loopt nog tot eind mei de tentoonstelling ‘Schaamte’: een curieuze verzameling voorwerpen, getuigenissen en video’s loodst de bezoeker langs de – volgens Charles Darwin – meest menselijke eigenschap van allemaal.

'We zijn apen die kunnen blozen. Dat maakt ons zo succesvol'

Johan Braeckman (professor wijsbegeerte) «Het is geen evident onderwerp. Over emoties valt veel te vertellen en wat je ook zegt, het is altijd omstreden.Je kunt ze antropologisch benaderen, of vanuit een religieuze context. Je kunt Fjodor Dostojevski herlezen in het licht van schaamte of ernaar op zoek gaan in de kunstgeschiedenis. Maar de bottomline is: biologie. We hebben emoties omdat ze ons helpen, of hielpen, te overleven. De mens is het product van miljoenen jaren evolutie, en zoals bij alle andere organismen bezorgde de natuurlijke selectie ons aanpassingen. Die aanpassingen hebben gemiddeld genomen een voordeel: tanden helpen om voedsel beter te kauwen, maagzuur om het te verteren. Maar adaptaties zijn niet per se anatomisch: onze emoties zijn evengoed adaptaties. Darwin wees er al op: veel emoties hebben een sociale functie. Maar niet alle aanpassingen zijn per se positief: pijn is bijvoorbeeld onprettig, maar wel bijzonder nuttig.»

HUMO Schaamte voel je wanneer je gedrag hebt vertoond dat niet in de lijn der verwachtingen van de anderen ligt.

Braeckman «Elke cultuur en nagenoeg elke – er zijn ongetwijfeld uitzonderingen – mens voelt schaamte. Dat is evident nuttig: het helpt je te conformeren. Het verkleint de kans dat de groep jou niet accepteert en verstoot. Voor jou en mij, in onze tijd, is het niet levensbedreigend als wij uit onze vriendenkring worden gegooid. We kunnen ons bij een andere vriendengroep aansluiten, en we kunnen zelfs solitair leven. We zullen dan eenzaam zijn, maar niet omkomen van de honger, want we hebben geld en er is een supermarkt in de buurt.»

HUMO Voor de jager-verzamelaar was het essentieel om niet verstoten te worden.

Braeckman «Dat was zo gedurende 99 procent van de geschiedenis van de mens. In tegenstelling tot bijvoorbeeld beren, die af en toe samenkomen om te paren en dan weer uit elkaar gaan, is de mens een groepsdier. Wie uit de groep werd gestoten, was ten dode opgeschreven. Weten wat de do’s-and-don’ts zijn en eraan herinnerd worden wanneer je de regels overtreedt, is ongelofelijk belangrijk. Aristoteles maakte er al gewag van, en de mythologie barst van de verhalen over de mens die niet anders kan dan samenleven met anderen. Naaktheid, bijvoorbeeld, wordt al duizenden jaren druk besproken. Adam en Eva waren beschaamd over hun naaktheid. Als wij solitaire wezens waren geweest, zou die schaamte geen enkel nut gehad hebben. Een kind dat van jongs af aan opgroeit op een onbewoond eiland, zou wellicht nóóit beschaamd zijn over zijn naaktheid. Waarschijnlijk zou het zelfs geen schaamte voelen tout court. Het is niet omdat we schaamte kúnnen ervaren, dat we het ook spontaan ontwikkelen. Het is een emotie die getriggerd wordt door de maatschappelijke context. In tegenstelling tot maaltanden, bijvoorbeeld. Als je blijft leven, krijg je kiezen. Bij schaamte is dat niet zo: daar is er een sterke culturele factor.»

HUMO Wat maakt dat we ons over andere dingen schamen dan vroeger, en over andere dingen dan indianen uit Papoea-Nieuw-Guinea.

Braeckman «In de Amazone lopen ze poedelnaakt rond, in Saoedi-Arabië moet een vrouw zich van top tot teen verhullen. De culturele diversiteit is groot, maar dat is het punt niet: het opvallendste is dat schaamte – los van het onderwerp – overal bestaat. In sommige samenlevingen mag je naaktlopen en in een andere is de boerka verplicht, maar in élke maatschappij laat schaamte op de één of andere manier mensen in het gelid lopen. Het vergroot de sociale cohesie.»

HUMO Schaamte is een krachtige emotie. De Nederlandse socioloog Joop Goudsblom schreef: ‘Hij die zich schaamt, wordt teruggeworpen op zichzelf, hij staat er helemaal alleen voor.’

Braeckman «Schaamte móét pijn doen, anders is het niet efficiënt. Het toont aan dat het belangrijk is. Wat onaangenaam is, vestigt de aandacht op wat op dat moment aandacht verdient.»

HUMO Ook interessant: uit Nederlands onderzoek blijkt dat mensen die blozen als minder kwaadwillig worden ingeschat. Ze worden ook weer snel in de armen gesloten.

Braeckman «Darwin schrijft daarover in ‘The Expression of Emotions in Man and Animals’. Het is wat men in de literatuur ‘an honest signal’ noemt. Als ik bloos, kan een ander zien dat ik mij schaam. Ander neveneffect van schaamte: de afgewende blik. De ogen worden neergeslagen, de handen voor het gezicht gehouden. Een voetballer die een open doelkans mist, trekt vaak zijn shirt over het hoofd. Dat zijn spontane, haast automatische reacties die meestal als positief worden ervaren door anderen. Woorden als ‘sorry’ zijn goedkoop: blozen kun je niet faken. Ik gebruik soms de boutade: wij zijn apen die kunnen blozen. Dat sluit aan bij één van de centrale aspecten van ons mens-zijn: wij zijn sociale wezens.»

HUMO Blozen wekt empathie, en empathie is één van de sleutels van het succes van de menselijke soort.

Braeckman «En dus zou je kunnen zeggen dat we zo succesvol zijn doordat we kunnen blozen (lachje). Maar ik hoed me ervoor om er één aspect uit te lichten. Zonder empathie waren we niet geworden wie we zijn, maar zonder taal, kniegewrichten en tanden ook niet. Mensen zijn complexe wezens: je hebt van alles nodig om mens te zijn. Als er iets belangrijks ontbreekt, valt ons dat sterk op. Ik haalde het daarnet al aan: er zijn mensen die geen schaamte ervaren. Het zou me niet verwonderen dat psychopaten naast schuldgevoel en empathie ook schaamte ontberen. Maar je hoeft geen psychopaat te zijn om schaamteloos te zijn.»

HUMO Is er tegenwoordig minder schaamte dan vroeger? We hebben ons ontworsteld aan allerlei religieuze voorschriften: naaktheid en seksualiteit zijn veel minder taboe dan vroeger.

Braeckman «We kunnen dat onmogelijk meten. Het is zelfs moeilijk om zoiets bij jezelf na te gaan: het is een té complexe emotie. We schamen ons misschien minder over onze seksualiteit, maar dat betekent niet dat schaamte in andere domeinen niet toeneemt. We zijn in wezen dezelfde biologische organismen als de oude Grieken: die schaamden zich gewoon over andere dingen dan wij. Spartanen schaamden zich dood als een familielid was weggevlucht van een veldslag. Bij een groep als IS zie je dat ook: daar kunnen mensen zich schamen als hun bommengordel niet is ontploft. De context evolueert en verschuift constant. Zelfs binnen een individueel leven. Als tiener kan men zich schamen voor een gebit dat schots en scheef staat, en daar dertig jaar later geen last van hebben. Of de bron van schaamte terecht is of niet, is een ethische discussie..»

HUMO Kan men zich te veel schamen?

Braeckman «Ja. Elke emotie kan doorschieten. Wie te angstig is, ontwikkelt fobieën. Dan durf je bijvoorbeeld de deur niet meer uit. Het is ook karakterieel: je kunt mensen op een gausscurve plaatsen: je hebt er die bij het minste verteerd worden door schaamte, terwijl anderen nergens over beschaamd zijn. Er zijn mensen die de signalen niet oppikken, of de verkeerde signalen uitsturen.

»De ene vorm van schaamte weegt ook niet even zwaar als de andere. Het zal sterker zijn naarmate het risico op uitstoting hoger is, en in het ergste geval kan schaamte mensen tot de extreemste daden brengen. In een gemeenschap waar de familie-eer erg belangrijk is – denk aan Albanië – is men zelfs bereid om over te gaan tot moord. Als een vader vindt dat zijn dochter de familie tot schande heeft gemaakt, is het mogelijk dat hij haar vermoordt. Niet omdat hij haar niet graag ziet, maar juist ondánks zijn liefde voor haar. Dat kan volkomen fout zijn vanuit moreel oogpunt – wij vinden eremoorden verwerpelijk en krankzinnig – maar de psychologische logica is helder: ‘Ik moet dit doen, of de volledige familie wordt verstoten.’ Nu: dat kan ook een illusie zijn. De gemeenschap kan intussen verder geëvolueerd zijn dan die vader zich realiseert, de gemeenschap zou zelfs opluchting kunnen voelen als hij niets doet. Schaamte, normen en waarden blijven maar bestaan doordat er een soort culturele wapenwedloop plaatsgrijpt. Als je die wedloop wil stoppen, moet één partij eenzijdig uitstappen: ‘Ik vergeef mijn dochter.’ Dan kun je alsnog uit de groep gegooid worden, maar het kan ook dat de omgeving positief reageert. En dan krijg je morele progressie.»

HUMO Tot slot: soms schamen we ons ook voor dingen waar moraal geen rol speelt. Glijd maar eens uit op straat, bijvoorbeeld.

Braeckman «Een kromme neus is ook geen moreel issue, en toch kunnen mensen zich er zo over schamen dat ze een complex ontwikkelen. We begrijpen waar emoties vandaan komen, maar dat wil niet zeggen dat ze op punt staan. Samenleven is een erg ingewikkelde zaak en we hebben nauwelijks rationele controle over onze emoties. Dan komen we weer bij de vraag van daarnet: wanneer is het nuttig om je te schamen? Het antwoord vanuit evolutionair, maar niet vanuit moreel perspectief: wanneer de groep mensen waartoe jij wil behoren, vindt dat het nuttig is om je te schamen. Zo simpel is het. In een groepje tieners is een fout kapsel beschamend, bij bejaarden zijn dat onfatsoenlijke manieren. Als een neonazi de verjaardag van Hitler vergeet, wordt dat in zijn kringen als beschamend beschouwd, maar het zal mij een zorg wezen. Het kan alle kanten uit.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234