'Studenten staan vandaag onder veel meer druk dan vroeger’

examensstress

Student in Stress: hoe veel ouders hun eigen angsten doorgeven

De druk om te slagen aan de universiteit is nog nooit zo groot geweest: maar liefst een kwart van de studenten kampt met verregaande faalangst.

Het goede nieuws: we wéten dat meer studenten met faalangst kampen, doordat ze sneller hulp zoeken. Vroeger moesten de docenten of begeleiders hen richting psychologisch advies slepen, nu laten ze zelf sneller een ballonnetje op. En zowel aan de Gentse universiteit als aan die van Antwerpen schieten de inschrijvingen voor faalangsttrainingen de hoogte in. Ook in Leuven zoeken steeds meer studenten hulp.

SARAH VERMEERSCH (psychologe afdeling Studieadvies UGent) «We hebben het aantal trainingen de laatste vier jaar verviervoudigd, en ze zijn opnieuw volgeboekt. Niet alleen die voor faalangst, maar ook die rond slaapproblemen – nog zo’n stressfenomeen. Daarnaast hebben we een ‘Verder met angst’-training ontwikkeld, waarin we onzekere studenten leren om flexibeler in het leven te staan.»

DANIËL BOEYKENS (studieadvies en studentenbegeleiding Universiteit Antwerpen) «Er zijn meer kandidaten dan plaatsen voor onze studietrainingen. Faalangstcursussen en trainingen om met uitstelgedrag te leren omgaan zijn het populairst. Sinds een paar jaar hebben we ook een training ‘Met de eindmeet in zicht’, voor studenten die er maar niet in slagen om hun studie af te ronden. Ook die wint aan populariteit.»

HUMO Faalangst is een ruim begrip. Ik sliep vroeger ook weleens slecht voor een mondeling examen.

ANNE NEYSKENS (hoofd studentengezondheidscentrum KU Leuven) «Hier gaat het niet over een korte opstoot van stress voor een moeilijk examen, wel over een bijna existentiële angst. Slagen in een studierichting staat voor veel studenten gelijk aan slagen als persoon: ‘Ik slaag, dus ik ben.’ Helaas geldt het omgekeerde ook: jongeren die gezakt zijn, hebben soms het gevoel dat ze hun bestaansrecht kwijt zijn.»

VERMEERSCH «Studenten laten hun identiteit vandaag nog meer bepalen door hun prestaties. Dat is eigen aan deze tijd: er wordt veel verwacht van jonge mensen, terwijl ze voortdurend om de oren worden geslagen met succesverhalen van anderen. In onze faalangsttrainingen zien we geregeld hoe diepgeworteld dat perfectionisme is. In de ergste gevallen kan het leiden tot stemmingsklachten en zelfs uitputting.»

PAUL VAN ROYEN (decaan faculteit geneeskunde Universiteit Antwerpen en huisarts) «De voorwaarden om af te studeren in een universitaire richting zijn er niet makkelijker op geworden. Een goede zaak, maar het vergt veel meer van onze studenten. En ze moeten al aan een bepaald beeld voldoen: ze moeten een sociaal leven uitbouwen, op intellectueel niveau meekunnen, de verwachtingen van hun ouders inlossen... De moderne studenten lijken op het eerste gezicht veel vrijer dan die van pakweg veertig jaar geleden, maar de norm waaraan ze moeten voldoen, is vandaag minder zichtbaar. Dat betekent zeker niet dat die er niet meer is.»


De foute keuze

Aan alle drie de universiteiten wordt de hervorming van het onderwijssysteem aangeduid als een bron van stress. In 2004 schakelden universiteiten en hogescholen over op een bachelor-masterstructuur, en in 2008 werd het zogenaamde leerkrediet ingevoerd. Dat was bedoeld om studenten die eeuwig in het systeem bleven hangen eruit te filteren, maar heeft enkele kwalijke neveneffecten.

NEYSKENS «Het studietraject is veel ingewikkelder geworden. Vroeger zat je in het eerste, het tweede of het derde bachelorjaar. Nu heb je een hele hoop studenten die tussen die jaren in zweven: ze volgen een pakket uit het derde jaar, maar ze slepen ook nog vakken uit het tweede en zelfs het eerste jaar mee. Gevolg: 22 procent van de studenten heeft na zes jaar bacheloropleiding nog steeds geen diploma.»

VAN ROYEN «Een aantal studenten rijdt zich onherroepelijk vast in het systeem. Ik zie zelfs in de faculteit geneeskunde geregeld studenten die na vier of vijf jaar opleiding serieus in de problemen zitten. Ze zijn in de eerste jaren flexibel omgegaan met het puntensysteem, maar moeten daarna opeens keihard beginnen te werken. De druk wordt te groot en na bijna vijf jaar opleiding balanceren ze op het randje van het studiepuntenbankroet. Wij kunnen dan wel ingrijpen, maar eigenlijk zouden die studenten op dat moment hun studie moeten stopzetten.»

NEYSKENS «Het leerkredietsysteem leert studenten eigenlijk dat uitstellen wérkt.»

HUMO Zorgt die flexibiliteit ook voor meer mentale druk?

VERMEERSCH «Ja, want door de keuzevrijheid stijgt ook de keuzestress. Dat merken we geregeld op onze dienst: sommige studenten zijn doodsbang om de verkeerde keuze te maken en ze kunnen de impact van hun keuze daardoor niet meer rationeel beoordelen.»

BOEYKENS «Iedereen heeft een minimum aan structuur nodig, ook jongeren – al geven ze dat misschien niet graag toe (lachje). Structuur zorgt voor veiligheid. Maar in een studiesysteem dat zo flexibel is, heb je veel minder structuur en dus ook minder veiligheid.»

NEYSKENS «Het is ook een huzarenstukje om daarin je weg te vinden, dat lukt soms niet zonder begeleiding. Veel studenten die met concentratiestoornissen bij ons komen aankloppen, kampen eigenlijk met keuzestress. In plaats van te blokken zitten ze voortdurend te piekeren: ‘Had ik dit jaar niet beter een ander vakkenpakket gekozen?’ Vroeger hoefde een student daar niet wakker van te liggen.»

HUMO Hoe staan jullie die studenten bij?

VERMEERSCH «Als je hen zou laten beslissen, zouden ze hun studiekeuze het liefst aan ons, de begeleiders, overlaten (lacht). Wij beslissen natuurlijk niet, maar we helpen hun wel de dingen van een afstand te bekijken, zodat ze toch de knoop kunnen doorhakken.»

VAN ROYEN «Op langere termijn moeten we onze universitaire opleidingen opnieuw strikter afbakenen – daar zijn we nu al mee bezig. Ondertussen begeleiden we studenten die in de problemen komen via de zogenaamde studievoortgangscommissie. Die stuurt studenten bij die krampachtig aan een opleiding blijven vasthouden waarin ze volgens ons niet zullen slagen. Eigenlijk moeten we daarbij de rol van de ouders overnemen, want die hebben vaak maar één doel voor ogen: dat hun kind zo snel mogelijk aan een diploma raakt.»


‘Kusjes, mama’

De ouders spelen niet zelden een dubieuze rol in het al dan niet slagen van hun studerende kroost. Ouders hebben via smartphone en pc nauwer contact met de student op kot dan vroeger – ‘Alles oké daar? xxx, mama’ – en de student zelf voelt minder de neiging om zich los te maken van het thuisfront. Vroeger lieten de studenten vaak een hele week niets van hen horen.

NEYSKENS «We leven in onzekere tijden: een universitair diploma betekent niet automatisch dat je een job zult vinden. Veel angsten die studenten hebben, worden ook onbewust doorgegeven door de ouders.»

VERMEERSCH «Jongeren spiegelen zich vaak aan hun vader en moeder: als die hoge eisen aan zichzelf stellen, is de kans groter dat zij dat ook doen. Zelfs ouders die expliciet beweren dat het ‘niet uitmaakt’ of hun zoon of dochter ‘loodgieter of ingenieur wordt’, leggen onbewust veel druk op hun kinderen door de impliciete beoordeling in die uitdrukking.»

HUMO Durven studenten tegenwoordig met hun ouders te praten over hun mentale problemen?

NEYSKENS «Dat verloopt nog steeds moeizaam: zes op de tien studenten doen dat liever niet. Bij de generatie van de ouders heerst vaak ook onbegrip voor mentale problemen. Dan komt de vader bijvoorbeeld zuchtend thuis vertellen dat zijn secretaresse thuiszit ‘omdat ze zogezegd depressief is’. Jongeren die zelf niet goed in hun vel zitten, zullen in zo’n klimaat niet makkelijk over hun eigen problemen praten. Ze wenden zich sneller tot vrienden. Veel ouders geven ook aan dat ze niet weten hoe ze kunnen omgaan met emotionele problemen bij hun kinderen.»

VAN ROYEN «In onze huisartsenpraktijk merken we nochtans dat ouders vandaag sneller signalen oppikken als het niet zo goed gaat met de student op kot. Toen ik dertig jaar geleden als arts begon en er waren problemen met een student, waren het de kotgenoten die ons opbelden. Nu krijgen we in meer dan de helft van de gevallen de ouders aan de lijn: ‘Ons Lien is ziek en moet morgen een examen afleggen. Kunnen jullie eens langsgaan?’ Vaak heeft dat ziek zijn een mentale oorzaak: studenten raken tijdens de examenperiode verzwakt door stress en vermoeidheid, bijvoorbeeld. Vroeger verliep zo’n medisch contact bij hoge uitzondering via de ouders, nu is het de norm geworden.»

HUMO Is de grens tussen bezorgdheid en bemoeizucht soms niet flinterdun?

VAN ROYEN «Ja, we zien tegenwoordig ouders die daar echt te ver in gaan.»

BOEYKENS «Vaak begint die overbezorgdheid al wanneer de student zich gaat inschrijven. Veelzeggend zijn de infodagen die we jaarlijks in maart organiseren. Vroeger kwamen geïnteresseerde jongeren daar alleen naartoe, zonder hun ouders.»

VAN ROYEN «Nu stellen de ouders tijdens de infosessies de vragen (lacht).»

BOEYKENS «Die overdreven bezorgdheid zie je de hele studie door. Net als het fenomeen van de helikopterouders, die persoonlijk naar de universiteit komen om over de examens van hun kinderen te discussiëren.»

'Vroeger zat je op kot in een huis met anderen. Nu zoeken studenten een studio: zo leg je geen contacten, hè’

HUMO Hebben jullie de indruk dat studenten door die bemoeizucht minder zelfstandig worden?

NEYSKENS «In een tijd waarin er veel meer mag en kan, is het lastiger om je af te zetten tegen je ouders en je eigen identiteit te vormen. Vroeger kreeg je van thuis een duidelijke set regels mee, waar je dan tegen kon rebelleren en zo je identiteit kon ontwikkelen. Dat hoefde niet eens over ingrijpende dingen te gaan: je kleurde je haar in een felle kleur en maakte daar ruzie over met je ouders, maar in de kernwaarden bleef je wel met elkaar verbonden. Vandaag krijgen jongeren normen en waarden veel minder mee en moeten ze die dan zelf uitvinden.»

VAN ROYEN «Toen ik student was, in de nasleep van mei ’68, was ons doel glashelder: we zagen onze ouders graag, maar wij gingen het met onze generatie helemaal anders aanpakken (lacht). Hoe vaak heb ik niet in een betoging mee gestapt: tegen de kruisraketten, tegen de verlenging van het studietraject in de faculteit geneeskunde... Ik heb de indruk dat het bij moderne studenten aan dat soort engagement ontbreekt.

»Ik ben ervan overtuigd dat de komst van het internet daarmee te maken heeft. Jongeren worden vandaag online overspoeld met allerlei info, waardoor het moeilijk is geworden om je engagement op één specifiek thema te focussen. Als jongeren al verontwaardigd reageren, is het meestal via de sociale media, waar die kritiek snel weer verdampt.

»Ook binnen de muren van de universiteit zie ik dat soort groepsengagement veel minder. Nochtans is dat belangrijk: het geeft studenten niet alleen een identiteit, maar ook een gevoel van verbondenheid. Tegenwoordig komen steeds meer jongeren uit een gebroken gezinssituatie en moeten ze die verbondenheid daar missen.»

BOEYKENS «In onze studentenpraktijk krijgen we vaker studenten over de vloer die een steunende ouder – vaak de vaderfiguur – missen.»

VAN ROYEN «Daar zitten soms bijzonder schrijnende gevallen tussen: jongeren die het helemaal in hun eentje moeten zien te rooien. Steeds meer studenten komen uit conflictsituaties en maken zich van de weeromstuit helemaal los van thuis. Vroeger hielden ouders die conflicten voor zich tot de kinderen het huis uit waren, nu niet meer.»


Eigen keuken, eigen bad

HUMO Voelen zulke ontwortelde studenten niet meer financiële druk dan diegenen die wel door hun ouders gesponsord worden?

Van Royen «Ja. Het studentenleven is tegenwoordig sowieso veel duurder. Vroeger ging je een paar pinten drinken op een fuif, en dat was het. Tegenwoordig moet je een mooie smartphone hebben, cocktails drinken, een piekfijn kot hebben... Ook in de aula zie je de norm opschuiven: elk jaar zijn er meer studenten die een dure Apple-laptop openklappen. Als je thuis nauwelijks gesteund wordt, loop je het risico om uit de boot te vallen en geïsoleerd te raken.»

HUMO Heeft de moderne student daar meer last van dan vroeger: eenzaamheid, gebrek aan verbondenheid?

BOEYKENS «Dat onvervulde verlangen naar verbondenheid zie ik bij veel studenten die bij ons aankloppen.»

NEYSKENS «Wie vroeger op kot zat, móést wel naar buiten om contacten te leggen. Vandaag zijn we allemaal gelinkt met elkaar via de sociale media, maar dat geeft je niet diezelfde ervaring van verbondenheid.»

VAN ROYEN «Via de sociale media krijgen ze ook alleen maar goed nieuws te zien. Studenten die zich geïsoleerd en down voelen, hebben daardoor nog méér het gevoel dat ze alleen staan met hun problemen.»

HUMO Hebben studenten minder vrienden?

VAN ROYEN «Het aantal vrienden op wie je echt kunt rekenen, verandert volgens mij niet. Wat ik wel merk, is dat de huisvesting een invloed heeft op de verbondenheid onder studenten. Vroeger zat je op kot in een huis en moest je de badkamer en de keuken met anderen delen. Op die manier kon je niet anders dan contact hebben met medestudenten. Tegenwoordig gaan steeds meer jongeren op zoek naar een studio, daarin vaak gesteund door hun ouders: een eigen mini-appartementje met keuken en badkamer. In mijn tijd bestond dat nauwelijks.»

HUMO Zouden jullie, al die veranderingen in acht genomen, vandaag nog graag student zijn?

VAN ROYEN «Zeker, de kwaliteit van onze universitaire opleidingen is er alleen maar op vooruitgegaan. En de studieperiode blijft een geweldige tijd om je te ontplooien. Maar ik ben ook de eerste om toe te geven dat studenten vandaag veel meer onder druk staan.»

BOEYKENS «Misschien kunnen we als maatschappij een deel van die druk wegnemen door het beeld van de studententijd als ‘beste tijd van je leven’ bij te stellen. Want net dat komt voor veel studenten als een teleurstelling, als ze dat ideaalbeeld niet kunnen waarmaken.»

NEYSKENS «Laten we vooral ook niet vergeten dat de meerderheid van de studenten door de universitaire studie fietst: 25 procent ondervindt slechts lichte mentale problemen, en 60 procent heeft zelfs helemaal geen psychische klachten. Bovendien stellen we vast dat een hogere opleiding jongeren beschermt tegen zelfdoding. In de leeftijdscategorie van 18 tot 24 jaar zijn de zelfdodingcijfers hoger dan in andere leeftijdscategorieën, maar bij studerende jongeren zijn ze net láger. (Glimlacht) Een hogere studie kan dus levens redden.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234