Studeren: je doet het verkeerd. Gelukkig zijn hier Humo's Gouden Studietips

Slecht nieuws voor studenten: ze studeren op een verkeerde manier, waardoor de leerstof amper blijft hangen. Het goede nieuws is dat er veel betere studiemethodes bestaan én dat twee deskundigen ze voor Humo hebben samengevat.

'Sommigen worden euforisch van rilatine en gaan dingen doen die niet bepaald gezond zijn'

Onderstrepen, herlezen of de samenvatting van iemand anders uit het hoofd leren: het zijn studietechnieken die zorgen voor een vals gevoel van zekerheid. Er zijn betere manieren om te studeren, zeggen Paul A. Kirschner, professor onderwijspsychologie van de Nederlandse Open Universiteit, en de Vlaamse onderzoeker Tim Surma.

HUMO Het is tijdverlies om tekstboeken te lijf te gaan met markeerstiften in alle kleuren van de regenboog?

TIM SURMA «De meeste studenten beginnen meteen, bij de eerste lezing, drie vierde van de tekst te onderstrepen. Dat gaat makkelijk en snel, maar het helpt je weinig vooruit. Uit studies blijkt dat onderstrepen een minder doeltreffende techniek is, ongeacht het onderwerp of de lengte van de tekst. In sommige gevallen werkt het zelfs contraproductief: door te onderstrepen leg je de nadruk op kleine deeltjes informatie en heb je geen overzicht. Je blijft aan de oppervlakte. Het is beter om na het lezen van een hoofdstuk actief na te denken over de belangrijkste begrippen of passages, en daarna te beginnen onderstrepen.»

HUMO Wat zijn andere foute studietechnieken?

SURMA «Je tijd verkeerd besteden. Een marathonloper begint ook niet drie dagen voor de wedstrijd te trainen. Een student die drie dagen vóór het examen een volledige cursus in zijn hoofd zit te stampen, is die info de dag na het examen vergeten. Dat is een probleem als je na een vak als statistiek 1 ook moet slagen voor statistiek 2 en 3.

»Herlezen is een andere weinig efficiënte techniek. Volgens een Amerikaans onderzoek herleest 84 procent van de universiteitsstudenten boeken tijdens de blok. De voordelen op korte termijn lijken aantrekkelijk: herlezen vraagt geen training, je hebt een gevoel van herkenning en het neemt redelijk weinig tijd in beslag. Maar herlezen is ook een passieve techniek. Pas door leerstof actief op te halen zul je je die op een later tijdstip makkelijker herinneren. Middelbare scholieren hebben dan weer de neiging om cursussen over te schrijven. Ze hebben het gevoel uren gewerkt te hebben, maar de hersenen hebben er weinig van opgepikt.»

HUMO Is de samenvatting van een bolleboos gebruiken een goed idee?

SURMA «Samenvattingen van iemand anders instuderen mag je absoluut niet doen. Zelf een samenvatting maken verplicht je om na te denken over de hoofd- en de bijzaken, en zo krijg je een beter zicht op het grotere geheel.»

PAUL A. KIRSCHNER «De meeste leerlingen en studenten hebben nooit geleerd om een goede samenvatting te schrijven. Ze schrijven fragmenten letterlijk over of ze kunnen de bijzaken niet van de hoofdzaken onderscheiden. Dat is ook één van de redenen waarom zoveel kinderen geen mooie opstellen schrijven. Ze hebben nooit geleerd om hun gedachten op een rij te zetten en te ordenen in clusters of alinea’s. Hoe je een samenvatting schrijft, zou je al in het lager onderwijs moeten leren, en daarna zou dat in alle vakken moeten terugkomen, je hele schoolcarrière lang.»

HUMO Is er een verschil tussen een samenvatting met de hand schrijven of op je laptop typen?

KIRSCHNER «Het is beter om het met de hand te doen. Als je een samenvatting op de computer maakt, zul je sneller hele zinnen uit je cursus knippen en plakken. Dat vraagt weinig denkwerk. Maar als je met pen en papier aan de slag gaat, moet je zinnen herformuleren. Je verwerkt de info in je eigen woorden en je bent op dat moment al aan het studeren. Dat heb je niet als je razendsnel en blind zit te typen. De tekst staat dan wel op papier, maar je hersenen hebben die onvoldoende verwerkt.»

HUMO Waarom zijn die populaire studietechnieken niet efficiënt?

SURMA «Ze zorgen voor een vals gevoel van herkenning en scheppen de illusie van competentie. Informatie zelf reproduceren is een ander paar mouwen. Maar aangezien herkenning je een comfortabel gevoel geeft, houden we vast aan die technieken. We worden niet graag geconfronteerd met de beperkingen van ons geheugen.

»We hebben ook de neiging om ons geheugen te overschatten: ‘Wat ik me nu herinner, weet ik over vijf dagen vast ook nog.’ Als je een hele avond economische termen in je hoofd zit te proppen, ga je ervan uit dat die voor eeuwig in je geheugen gegrift staan. Maar het vergeetproces begint zodra we stoppen met leren.

»Blokken in één geconcentreerde periode is sowieso minder efficiënt dan gespreid over het hele schooljaar of academiejaar leren. Net zoals drie keer in één week studeren op een onderwerp beter is dan één keer drie uur studeren. Dat betekent niet dat je meer moet oefenen, wel dat je beter drie keer twee oefeningen maakt dan één keer zes oefeningen.

»Las ook ruime pauzes in tussen je studeersessies. Als je 12 tot 24 uur laat tussen twee sessies, onthoud je de leerstof gedurende één week. Wil je iets vijf jaar onthouden? Laat dan zes tot twaalf maanden tussen twee studeersessies.»

HUMO U pleit ook voor afwisseling.

SURMA «Zeker. Door soortgelijke onderwerpen af te wisselen bereik je meer. De techniek voelt moeilijker aan dan dagen aan één stuk hetzelfde studeren, maar het effect op lange termijn is groot. Als je bijvoorbeeld steeds dezelfde soort oefeningen na elkaar maakt, moet je na verloop van tijd niet meer nadenken over hoe je die moet oplossen. Wanneer je afwisselt, is dat wel het geval.

»Gooi daarom je studeerschema om. Boeken bieden dikwijls oefeningen aan per thema. Meng die bij de herhaling voor je examen zelf door elkaar. Het betekent niet dat je extra oefeningen moet maken, alleen de volgorde moet anders. Dat werkt wel alleen maar als de leerinhouden op elkaar lijken. Als er weinig overeenkomsten zijn tussen de vakken, of wanneer de chronologie belangrijk is, heeft het weinig zin.»


De ik-Quiz

HUMO Moet er een vak ‘leren leren’ ingevoerd worden op school?

SURMA «De meeste middelbare scholen hebben wel zoiets, maar leerlingen staan dan één uurtje per maand of per semester stil bij de manier waarop ze studeren. Menige leerkracht zal bevestigen dat een apart vak over studeren niets oplevert. Studeertips moeten ingebed zijn in alle vakken. Je moet een leerstrategie tijdens bijvoorbeeld de les geschiedenis uitleggen en die meteen testen. Je kunt als leerkracht een stukje tekst lezen en meteen erna wie-wat-waarom-vragen stellen. Zo kun je leerlingen in 20 seconden duidelijk maken waarom het nuttig is om stil te staan bij wat je gelezen hebt en jezelf via die vragen te dwingen info uit de tekst te halen. Minimale moeite, maximaal resultaat.

»Door jezelf vragen te stellen verwerk je leerstof op een actieve manier. Wie-wat-waarom-vragen proberen beantwoorden vergemakkelijkt het leren. Het is intensiever dan alleen maar de tekst doorlezen: dat is die gewenste extra moeilijkheid die ervoor zorgt dat de leerstof langer bijblijft. Je kunt het in de vorm van een quiz doen, met geheugenkaartjes of kernwoorden. Pas de techniek ook toe als je samenvattingen maakt: vat de leerstof samen zonder naar je bronnen te kijken. Let wel op dat je eigen uitleg klopt.»

HUMO Vanaf welke leeftijd moet een kind studietechnieken aanleren?

SURMA «Hoe jonger, hoe beter. Ik ben nu 37 jaar, maar tot twee jaar geleden heb ik op de verkeerde manier gestudeerd. Ik dacht dat ik het best kon leren aan de hand van filmpjes. Zo heb ik uren verspeeld met op YouTube video’s op te zoeken over statistiek, terwijl er veel betere manieren zijn. Hoe sneller je dat doorhebt, hoe beter. Kinderen zouden in de lagere school al moeten leren werken met geheugenkaartjes met vragen en antwoorden. Die dienen niet alleen om jezelf te controleren, maar vooral om makkelijker bij te leren. Ik sta zelf ook voor de klas en ik houd voortdurend kleine quizjes. Vooral voor parate kennis maken die een wezenlijk verschil.

»Door die studietechnieken steeds opnieuw te hanteren, worden ze een gewoonte en kan een leerling beter inschatten of hij echt iets heeft bijgeleerd. Want veel leerlingen die door het middelbaar raken door achteloos zinnen in hun cursussen te onderstrepen, lopen in het hoger onderwijs tegen de lamp.»

HUMO Kan iedereen zijn geheugen trainen met studietechnieken?

SURMA «Elke persoon heeft uiteraard zijn limieten. Maar met de juiste technieken kun je veel meer dan je zou vermoeden. Er bestaat niet één studietechniek die voor iedereen werkt. De studenten moeten de methode zoeken die voor hen het best werkt. En de leerkracht moet hen helpen bij die keuze.»

HUMO Hoe weten leerkrachten hoe het moet? Leren ze dat in de lerarenopleiding?

KIRSCHNER «Nee, helemaal niet. Leerkrachten en docenten zijn niet vertrouwd met de beste leertechnieken. Ze hebben zelf zestien jaar onderwijs gevolgd en hebben in hun tijd geleerd om netjes met kleuren te markeren, hoofdstukken te herlezen of hun aantekeningen na te lezen. Die technieken geven ze generaties lang door: ‘Ik heb het vroeger zo gedaan en ik ben geslaagd. Dus het zal wel goed zijn.’ Wie weet hoever ze het hadden geschopt als ze wél de juiste leertechnieken hadden gehanteerd.»

SURMA «Voor mijn doctoraatsstudie heb ik samen met drie collega’s 44 lerarenopleidingen in België onder de loep genomen. Doeltreffende studietechnieken worden nauwelijks vermeld in tekstboeken of cursussen. De afgelopen decennia is er nochtans veel onderzoek gedaan naar hoe onze hersenen info verwerken.»

HUMO Hebt u de instellingen van die lerarenopleidingen geconfronteerd met uw bevindingen?

SURMA «Ja, en ze reageerden positief. Met een aantal docenten heb ik persoonlijk contact gehad en zij willen die technieken in hun lessen integreren. Ook uitgeverijen van schoolboeken gaan er nu mee aan de slag.»

HUMO Er wordt in het onderwijs wél veel gecommuniceerd over leerstijlen. Wat zijn dat?

KIRSCHNER «Er zijn drie types studenten: het eerste type prikkel je het best visueel, dus met beelden, als je wilt dat ze iets in zich opnemen. Het tweede type prikkel je beter met geluid, en het derde type leert het best door te bewegen. Jongeren moeten een enquête invullen om hun leerprofiel te bepalen. Zoals dat gaat met voorkeuren, kiezen ze vaak voor de makkelijkste of bekendste weg. Maar als je in je comfortzone blijft hangen, is het moeilijker om het beste uit jezelf te halen. Iemand die van orde houdt, is net gebaat bij een wat rommelige aanpak, zodat hij een beroep moet doen op het vermogen om te ordenen. Het hele systeem van leerstijlen heeft wat weg van astrologie: ‘Ik ben een Leeuw, dus een leider, en ik gedraag me daarnaar.’»

HUMO Waarom worden scholieren en studenten dan om de oren geslagen met leerstijlen?

KIRSCHNER «Omdat er een hele industrie achter zit. Trainers in leerstijlen komen naar scholen en promoten die technieken in de klas, maar ook bij de ouders. En aangezien scholen, docenten en ouders niet gewapend zijn om daartegenin te gaan, blijven die praktijken bestaan. Docenten geloven trouwens óók dat die leerstijlen hun nut hebben. En voor ouders is het een mooie vluchtroute: ‘U bent een verbale leerkracht, maar mijn kind denkt in beelden. Vandaar de slechte punten.’»

HUMO Veel studenten eten of bewegen terwijl ze studeren. Helpt dat?

KIRSCHNER «Beweging stimuleert de bloedsomloop, waardoor er meer zuurstof naar de hersenen gaat en die beter zullen functioneren. Als je moe of suf aan je bureau zit, ga je beter even fietsen, wandelen of de trap op en af lopen. Overmatige spanning kun je met beweging bestrijden, maar gezonde spanning, waarbij je lichaam adrenaline produceert en je alert bent, is wél goed.

»Ook met voeding kun je je hersenen stimuleren. Voel je je wat slapjes, eet dan koolhydraten. Je lichaam zet die om in glucose, en dat is de ideale brandstof voor je hersenen. Vermijd wel snelle suikers zoals snoepjes of chips, en kies fruit, aardappelen of pasta. Eiwitten zijn niet per se nodig: die zijn vooral belangrijk als je spieren wilt kweken. Bij een dipje eet je dus beter een trosje druiven dan een stuk vlees.»

HUMO Studenten die de ramadan volgen, kunnen niet continu hongertjes stillen.

KIRSCHNER «Vasten tijdens de blokperiode is problematisch, want dan ondermijn je je leerprestaties. Als je pas mag eten na zonsondergang en op tijd wakker moet worden om te kunnen eten vóór zonsopgang, heb je onvoldoende nachtrust gehad en heb je overdag last van een lage suikerspiegel. Dan is het moeilijk om je te concentreren voor het examen, en om daarna weer aan je bureau te gaan zitten.»

HUMO Sociale media zijn een constante beproeving. Moet een student vandaag meer doorzettingsvermogen hebben dan twintig jaar geleden?

SURMA «Vroeger waren er knikkers en voetbal, nu zijn er Instagram en Facebook. Het verschil is dat de sociale media veel opdringeriger zijn dan een potje voetbal. Wie denkt dat hij kan multitasken, heeft het bij het verkeerde eind: je kunt geen twee cognitief belastende taken tegelijkertijd uitvoeren. Als twee mensen wandelen en de ene vertelt een moeilijk verhaal, zullen ze automatisch even stilstaan, omdat de hersenen anders niet alle info opnemen. Het geluid van een berichtje op je smartphone haalt je uit je concentratie. Leg je smartphone dus in een andere kamer en zet ook het geluid af. Ga alleen op sociale media tijdens de pauzes.»

HUMO Kunnen ouders iets doen om het studieleed van hun oogappel te verzachten?

KIRSCHNER «Als ze in het hoger onderwijs zitten, is het te laat. Dan kan je de frustraties van je kroost hoogstens temperen met lekker en gezond eten. Op de basisschool zijn kinderen veel ontvankelijker voor advies van ouders en kunnen ze makkelijker nieuwe gewoonten aanleren. Gespreid leren is het antwoord op veel vragen. Neem elke avond een halfuur lang samen met hen de leerstof door in plaats van om de andere avond twee uur aan een stuk. Die wijze raad zullen ze op hun 14de niet meer aannemen, niet van hun ouders en ook niet van de leerkracht.»


Doping voor de geest

In een ultieme poging om hun geheugencapaciteit en concentratievermogen te vergroten, nemen veel studenten hun toevlucht tot synthetische oppeppers zoals rilatine, dat wordt gebruikt om patiënten met ADHD te behandelen. ‘Dat is zinloos,’ zegt professor Evert Thiery, neuropsychiater aan de Universiteit Gent.

HUMO Rilatine geeft je geheugen geen boost?

Evert Thiery «In geen geval. Dat medicijn zorgt ervoor dat je aandachtsspanne groter wordt, maar het heeft geen invloed op je geheugen. Iemand met een geheugenstoornis zal die pil nooit voorgeschreven krijgen.

»Rilatine werkt in op de dopamine in je brein. Dat is een stof die de communicatie tussen de cellen in je hersenen vergemakkelijkt. Als je een tekort hebt aan dopamine, zoals bij mensen met ADHD, compenseert rilatine dat. Als je geen tekort hebt en de pil slikt zonder medische redenen, neem je drugs.»

HUMO Maar je wordt aandachtiger, dat kan toch niet nefast zijn?

Thiery «Je krijg er inderdaad een boost van, net zoals van koffie. Je bent wat oplettender, je kunt langer studeren en je opgeslagen kennis komt misschien sneller naar boven. Maar de ervaring leert dat zo’n chemische hulp averechts kan werken. Je krijgt een vals gevoel van euforie, je forceert je studietijd en de verleiding is groot om zoveel mogelijk informatie op te nemen in zo weinig mogelijk tijd. Verschillende studies hebben aangetoond dat pillen slikken met dat doel geen effect heeft. De juiste leertechnieken hanteren is veel belangrijker.»

HUMO Kan rilatine slikken zonder medische reden ook schadelijk zijn?

Thiery «Onrechtstreeks kan het gevaarlijk zijn omdat je je grenzen verlegt. Sommigen worden er euforisch van en gaan dingen doen die niet bepaald gezond zijn. Ze denken dat ze geen slaap nodig hebben, stappen de volgende ochtend op de fiets en belanden onderweg naar het examen door onoplettendheid onder een auto.»

HUMO Rilatine kun je enkel op voorschrift verkrijgen. Hoe raken studenten er dan zo makkelijk aan?

Thiery «Dat gaat via via. Het 7-jarige broertje van een vriend heeft ADHD, er blijft een doosje op de keukentafel rondslingeren en dat wordt dan tegen woekerprijzen doorverkocht. En sommige dokters zijn, euh, nogal vriendelijk in hun voorschrijfgedrag.»

HUMO Er bestaan ook concentratiepillen die natuurlijke stoffen bevatten.

Thiery «Daar is weinig wetenschappelijk onderzoek naar verricht, maar als een student daarmee geholpen is, waarom niet? Een placebo-effect zonder medisch gevaar kan geen kwaad.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234