null Beeld

Succesauteur Paolo Giordano: 'Ik schrijf gewoon over mijn angsten van het moment'

Er blinkt een fonkelnieuwe trouwring aan de linkerhand van Paolo Giordano (32), de schrijver van ‘De eenzaamheid van de priemgetallen’ is priemgetal af. Erg voorzienig verhaalt hij in zijn nieuwe novelle, ‘Het zwart en het zilver’, een crisette in een huwelijk. Nora en haar echtgenoot worden bevangen door twijfel aan zichzelf en elkaar, wanneer Signora A. — gouvernante, huishoudster en bewaarengel, handzaam verenigd in één multitaskend besje — door kanker uit hun leven weggeplukt wordt.

Giordano, nog altijd maar 32, huurt een maand een appartement bezuiden de Jardin du Luxembourg, met zijn gezin. Hij hoopte tussen het leven als God in Parijs door wat te werken, maar het weer was er niet naar. Ook vandaag luncht hij in hemdsmouwen op een terras, in de luwte van een achterafstraatje. Ik schuif aan, de schrijver vergast me op een salade niçoise, met kaasplankje en tekst en uitleg over ‘Het zwart en het zilver’ toe. De korte roman verhaalt een crisette in een huwelijk. Nora en haar echtgenoot worden bevangen door twijfel aan zichzelf en elkaar, wanneer Signora A. – gouvernante, huishoudster en bewaarengel, handzaam verenigd in één multitaskend besje – door kanker uit hun leven weggeplukt wordt.

Paolo Giordano «Een verhaal uit het leven gegrepen, helaas. Bijna drie jaar lang deed mijn gezin, drie dagen per week, een beroep op een hulp voor huishoudelijk werk. Gaandeweg werd ze een baken van rust in lastige tijden. Mijn vriendin en ik waren gaan samenwonen en dat was in het begin wat zoeken. Bovendien was ik aan het worstelen met een nieuwe job. We moesten, kortom, voor allerlei problemen een oplossing vinden en zij was daarbij van grote hulp. Telkens als we kwaad of zenuwachtig over het één of ander rondliepen, was zij de redder in nood – soms gewoon door een onnozele opmerking. Ze gaf ons moed, maakte ons sterker, gaf ons een veilig gevoel. Toen ze kanker kreeg en ineens uit huis verdween, bleven wij ontheemd achter. Het hakte erin iemand te verliezen op wie we erg leunden – niet alleen als huishoudelijke hulp, maar ook als morele steun en zelfs gewoon als aanwezigheid in huis. We voelden ons eenzaam en verlaten.

»Het goede nieuws is: mijn vriendin en ik zijn twee maanden geleden getrouwd, we hebben dat verlies dus overleefd. Tot nog toe (lacht niet). In de liefde geldt altijd: tot nog toe.»

HUMO Bij je debuut had je Michel Houellebecq en Michael Cunningham bij de hand, bij de opvolger ‘Het menselijk lichaam’ Norman Mailer. En dit keer?

Giordano «Kort voor de dood van onze hulp kocht ik op de luchthaven ‘De keizer aller ziektes’, een boek van Siddharta Mukherjee over kanker. Toen ik dat las, kiemde het idee om iets over haar en haar ziekte te schrijven, over de lege ruimte die ze achtergelaten had. Maar ik had enige afstand nodig; pas een jaar na haar dood ben ik aan dit boek begonnen.

»Het leek me logisch om het beroemde korte verhaal van Flaubert over een dienstbode, ‘Een eenvoudig hart’, nauwkeurig te bestuderen. En verder was ‘Alleman’ van Philip Roth een voorbeeld: ook het verhaal van een aflopend leven, waarin wordt teruggeblikt op wat geweest is. Ik heb diezelfde compactheid nagestreefd; ‘Het zwart en het zilver’ is zelfs nog iets dunner dan ‘Alleman’.»

HUMO ’t Is een moeilijk onderwerp, de therapeut in het boek stelt even cru als juist: ‘Allemaal hetzelfde, die kankerverhalen.’

Giordano «In het begin zag ik het boek als een kroniek; ik zou de verschillende fases van het ziekteproces beschrijven. Ik vond vooral opmerkelijk hoe de kanker die vrouw volledig overnam, en wel meteen. Zij, die altijd als een steen geweest was, werd vrijwel onmiddellijk extreem poreus en breekbaar. De kanker sloopte eerst haar persoonlijkheid en dan pas haar lichaam, zodat ze voor ons eigenlijk al kort na de diagnose helemaal weg was.

»Natuurlijk besefte ik dat alle kankerverhalen gelijkaardig zijn, maar ik vertrouwde erop dat mijn verhaal gaandeweg iets unieks zou krijgen. En dat gebeurde ook: al schrijvende kwam ik erachter dat ik meer dan door de ziekte en haar impact geïntrigeerd was door de spiegel die de zieke Signora A. dat jonge koppel voorhield. Door de reactie van iemand op iets heftigs als zo’n ziekte, leer je hem of haar pas écht kennen. In dergelijke omstandigheden gebeurt het zelfs dat mensen contact met hun naasten verliezen en in de eenzaamheid belanden.»

Schaamteloos en naakt

HUMO In al je boeken is de mens fundamenteel eenzaam.

Giordano (knikt) «Ik ben heel gevoelig voor de manieren waarop mensen verbondenheid kunnen verliezen. In dit boek gaat het over eenzaamheid in de tweede graad: die subtiele variant van eenzaamheid die we enkel als koppel of gezin kunnen ervaren.»

HUMO Je definieert het gezin als ‘een samentrekkende nevel van egocentrisme die op imploderen staat’.

Giordano «Dat klinkt bruut, omdat ons ideaal van een gezin openheid veronderstelt, het tegendeel van egocentrisme. Maar wie kinderen krijgt, moet zich onvermijdelijk ook op zichzelf terugplooien. Nee, een jong gezin is enkel in reclamespots het toppunt van liefde.

»Ik wilde nu eens geen verhaal vertellen over het romantische ideaal van de prille liefde. Meestal is in een roman een personage op zoek naar liefde en eindigt het verhaal als die liefde ook gevonden wordt. Dat had ik intussen wel gehad, in mijn boek gaat het over de gevestigde liefde. Het begint bij het gelukkige einde van veel andere liefdesverhalen: de liefde is er al op de eerste bladzijde en is het begin van allerlei problemen.

»Meestal wordt liefde gedefinieerd als iets wat tussen twee mensen speelt. Maar dat is volgens mij niet het einde van het verhaal. Als twee mensen verliefd op elkaar worden, zijn ze een poos met z’n tweetjes gelukkig. Maar naarmate er tijd verstrijkt, hebben ze méér nodig. Dan is er volgens mij een derde partij nodig; iemand die hun liefde erkent en naar waarde schat. Zonder getuige riskeert de liefde te worden aangezien voor een misverstand.»

HUMO Wat vond je vrouw van ‘Het zwart en het zilver’?

Giordano «Ze heeft het manuscript pas in een laat stadium mogen lezen (lachje). Bij mijn vorige roman, ‘Het menselijk lichaam’, las ze systematisch mee terwijl ik aan het schrijven was en daar kwam nogal wat geruzie van. Daarom heb ik het manuscript dit keer langer voor haar verborgen gehouden, zo van: ‘Ik ben nog bezig, ik herwerk het nog een beetje, ik zit één en ander nog te overpeinzen.’ Ze heeft mee model gestaan voor Nora, maar ze valt er niet mee samen. Zelfs al schurkt dit boek dichter tegen mijn eigen leven aan, uiteindelijk heeft het er even veel of even weinig mee te maken als mijn andere romans.

»Mijn vrouw heeft behoorlijk wat plezier aan dit boek beleefd, leek me. Zo van: ‘Denk je echt dat het zo zit?’ (lacht)»

HUMO Er staat nogal wat scepticisme over het huwelijk in het boek; zo benadrukt Nora’s vader het belang van gescheiden rekeningen, ‘want liefde is liefde, maar geld is geld’.

Giordano «Ik heb het simpelweg zo ervaren. Mensen hebben de neiging om cynisch te reageren op definitieve keuzes in de liefde. Men wordt gauw heel defensief. Dat vond ik interessant genoeg om toe te voegen aan mijn portret van deze gevestigde liefde.

»Ik veronderstel dat het voor mijn vrouw best netelig was om het allemaal te lezen. Maar ze heeft ons huwelijk toch niet afgeblazen (lachje). ’t Is wellicht nog neteliger om van niets te weten en van alles te moeten veronderstellen.»

HUMO Je vrouw wist waar ze aan begon. In je vorige Humo-interview zei je: ‘Mijn schrijversreflex zegt me dat ik vooral over beschamende zaken wil schrijven.’

Giordano «Dat is nog altijd zo. Niet alleen is gêne één van de meest authentieke emoties, bovendien vind ik schaamtevolle personages meestal ook het meest ontroerend. In mijn eigen leven zijn de meest beschamende momenten me ook het best bijgebleven. Absoluut. Ook omdat het uiteindelijk momenten van groei waren; ik heb veel geleerd met het schaamrood op de wangen. Daarom denk ik dat een schrijver schaamteloos en naakt moet zijn.»HUMO Wat vind je in ‘Het zwart en het zilver’ de meest beschamende passage?

Giordano «Er is volgens mij een cruciaal verband tussen ziekte en schaamte, alsof wie ziek is zich daar toch ook ergens voor moet schamen. Heel vreemd vind ik dat: waarom voelen we schaamte en schuld over iets waar we niets aan kunnen doen?

»Ook bij mijn rigoureuze beschrijving van de gevestigde liefde raak ik af en toe aan schaamtegevoelens. Over dat soort liefde wordt immers niet gepraat. Omdat het niet het ideaal is dat Hollywood propageert, is die liefde vaak met schaamte omgeven.

»Nog meer schaamte: het moment waarop de man zich met zijn kind over diens huiswerk buigt en beseft dat zijn zoontje geen wiskundegenie is. Via je kinderen opent zich een totaal nieuwe wereld van schaamte. Die kan je zelfs wreder en harder op de nek vallen dan wat je zelf overkomen is; ouder zijn betekent ook dat je je voortdurend blootstelt aan het risico vernederd te worden.»

HUMO Hebben jullie kinderen?

Giordano «Ik heb er zelf geen, maar mijn vrouw heeft er twee. Voor wie graag observeert, zoals ik, is dat ronduit fijn: ik ben erg close en intiem met die kinderen, maar omdat ze niet van mij zijn, blijft er uiteindelijk ook altijd een afstand. ’t Is zoals schrijven: ik ben empathisch, maar niet volledig betrokken.»

HUMO Ik tipte dat je deze zin het meest schaamtevol zou noemen: ‘Als ik het naakte, zachte lijfje van mijn zoon tegen me aan drukte, reageerde mijn lichaam ongewild met seksuele opwinding.’

Giordano «Dat is typisch een zin die je schrijft zonder dat je het goed en wel beseft en waarvan je je achteraf afvraagt of je ’m wel moet publiceren. Dat vergt moed, ’t is veel makkelijker zoiets te schrappen. Maar wat ik daar beschrijf komt nu eenmaal voor, en dan is het geweldige van literatuur dat het dat soort ervaringen ter sprake kan brengen. Literatuur is er om gesloten dozen vol collectieve schaamte onvervaard te openen. Wat is anders het punt van lezen?»

Angst als motor

HUMO Nog zo’n ongemakkelijke waarheid: ‘Liefde kan altijd in haar tegendeel omslaan.’

Giordano (lachje) «Het is niet anders: je weet het nooit, zelfs niet na twintig jaar. Mijn vrouw en ik proberen de risico’s in te perken door veel te discussiëren, wat wellicht de beste methode is om een relatie sterk te houden – ’t is zoals bij de Anonieme Alcoholisten: je moet vertellen wat er gaande is, je moet ervaringen delen. Er is natuurlijk ook seks, maar dat helpt niet op langere termijn. Als problemen echt ingewikkeld worden, moet je ze verbaal te lijf gaan.

»We zijn aldoor op zoek naar stabiliteit, maar het mooie en spannende is dat die nu net in de liefde onmogelijk is. Dat fascineert me evenzeer als het me beangstigt. Ik ben een angsthaas, ik reageer gecrispeerd op veranderingen. Angst is dan ook een sterke motor voor mijn werk. Een schrijver moet aan de slag met wat hij nog niet uitgeklaard heeft, en niet met datgene waarmee hij in het reine is. Ik probeer altijd een dialoog aan te gaan met mijn diepste angsten van het moment. Er zijn er altijd zat, ik hoef enkel maar te kiezen (lacht).»

HUMO Dit boek gaat over de angst je leven in de handen van een partner te leggen.

Giordano «Ik ben ervan overtuigd dat liefde irrationeel is, maar niet op de simplistische manier van ‘ik ben verliefd, dus ik zweef’. Nee, het irrationele is een vaste component van de liefde, altijd en overal; in een relatie moet je constant de dialoog aangaan met de irrationele kanten van de ander, die op haar beurt jouw irrationele kanten weerspiegelt. ’t Is geen eenvoudige optelsom. Niet toevallig zijn de man en de vrouw in ‘Het zwart en het zilver’ elkaars tegengestelden: hij is een rationele wetenschapper, zij een intuïtieve creatieveling. Omdat ze de liefde niet laten betijen zoals ze is, raken ze gefrustreerd.»

HUMO Zijn het twee polen van jezelf, tegelijk schrijver en wetenschapper?

Giordano (knikt) «Toen ik aan mijn debuut begon, werkte ik als natuurkundige aan de universiteit en was mijn extreem rationele, statistische, wetenschappelijke kant veel dominanter. Maar al schrijvende wekte ik door de jaren heen mijn andere kant opnieuw tot leven: een kant die minder uit is op de waarheid uit data, maar meer op betekenis. Dat gebeurde niet alleen onder invloed van het schrijven, maar ook onder invloed van de vrouw met wie ik nu getrouwd ben. Zij is het merendeel van de tijd compleet irrationeel. Dat is wellicht wat ik het meest in haar bemin én haat. Maar het helpt me ongelofelijk om meer mezelf te worden. Dat is volgens mij één van de grootste krachten van de liefde, daarom is dit boek ook aan mijn vrouw opgedragen.»

HUMO Ben je dan nu niet langer geschikt voor de wetenschap?

Giordano «Ik ben minder nauwkeurig in alles wat ik doe en zeg (lacht). Het precieze, het exacte heb ik gaandeweg verloren.»Om overtuigend met getallen en data aan de slag te kunnen gaan, moet je ook echt in de wetenschap geloven. Dat doe ik nog wel, maar het is voor mij nu nog louter een mogelijke manier om naar de wereld te kijken. Toen ik hardcore wetenschapper was, ging ik ervan uit dat de fysica de enige waarheidsgetrouwe manier was om naar de wereld te kijken. Ik heb lang gedacht: ik blijf naast schrijver ook wetenschapper, want dat is mijn job. Maar geleidelijk aan is voor mij schrijven de enig mogelijke sleutel tot de wereld geworden. Vier jaar geleden, zodra mijn doctoraat af was, ben ik bij de universiteit vertrokken.»

HUMO Is je visie op de liefde dan ook veranderd? Egitto in ‘Het menselijk lichaam’ zag emoties nog als puur biochemische processen.

Giordano «De visie van een wetenschapper. Mijn vader zag het als gynaecoloog ook zo, maar ik ben nooit zo extreem geweest. En naarmate ik van de wetenschap weggetrokken werd, is mijn visie helemaal veranderd.

»De laatste jaren heb ik ook ontdekt dat ik meer opensta voor bijgeloof, of in elk geval toch poëtischer omga met toeval en zo. In de roman is sprake van een paradijsvogel die ongeluk zou brengen en de dood zou aankondigen. Als iemand me dat verhaal tien jaar terug verteld zou hebben, zou het me niks gedaan hebben en zou ik het met een eenvoudig ‘So what?’ weggezet hebben. Maar nu sta ik meer open voor dat soort dingen. Als ik kon kiezen, zou ik veel meer willen geloven dan ik nu doe. Niks hebben wat je aardt, is een gemis – vooral als je een crisis doormaakt of problemen hebt. Toen ik erg jong was, heb ik een katholieke periode doorgemaakt. Vervolgens viel ik van mijn geloof, maar dat heeft me niet de opluchting gebracht die ik gehoopt had.»

HUMO Je blijft wel zoeken naar een wetenschappelijke formule voor de liefde: in je debuut waren er de priemgetallen, in dit boek ga je aan de slag met de theorie van de lichaamssappen.

Giordano «In dit boek grijp ik niet meer naar exacte wiskunde, maar naar chemie. Dat is een stap terug qua wetenschappelijkheid. Chemie is uiteindelijk empirisch: je mixt allerlei en vindt proefondervindelijk uit wat dat geeft, een explosie of iets fraais.

»Mijn ambitie om de liefde in een coherent wetenschappelijk kader te vangen heb ik opgegeven. Die theorie over de lichaamssappen komt uit de antieke geneeskunde. De idee is dat we niet gelukkig of ongelukkig worden door wat ons overkomt, maar afhankelijk zijn van het levenssap dat in ons stroomt: dat van melancholici is zwart, dat van uitbundige mensen zilverkleurig. Ik vond het zeer prettig dat allemaal uit te zoeken en te toetsen aan recente inzichten van de psychologie.»

Hemel en hel

HUMO Zo is ‘Het zwart en het zilver’ inhoudelijk de opvolger van ‘De eenzaamheid van de priemgetallen’. ‘Het menselijk lichaam’ is vooral je verwerking van de heisa rond je debuut.

Giordano (knikt) «Dat boek speelt in Afghanistan, maar gaat evenveel over mij als over die soldaten. Ten tijde van ‘Het menselijk lichaam’ was oorlog voor mij de sleutel tot de werkelijkheid. Ik voelde me alsof ik in een oorlog verwikkeld was met veel anderen, met het gedoe rond mezelf en – uiteindelijk – wellicht ook met mezelf. ’t Was een tijd van grote en snelle veranderingen, door het succes van ‘De eenzaamheid van de priemgetallen’. De heisa rond mijn debuut was zeer ingrijpend, ’t was als in het openbaar opgroeien.»

HUMO ‘Als je opgroeit, heb je minder echte vrienden,’ luidt het in ‘Het menselijk lichaam’.

Giordano (lachje) «Het wordt moeilijker, zonder enige twijfel. Maar je kan best gelukkig zijn met je nieuwe leven als volwassene, al verlang je van tijd tot tijd even terug naar je tienerjaren. Nu goed, de mijne waren niet de best denkbare: ik zat op een rijkeluisschool in Turijn en voelde me daar niet bepaald oké. Ik zou niet naar die tijd terug willen, maar toch denk ik er tegenwoordig met een zeker heimwee aan terug. Alles was toen veel beweeglijker en energieker.

»Nostalgie is voor een schrijver zeer inspirerend. Daarom hou ik er ook van dat dingen voorbij zijn, dan kan ik me overgeven aan het terugverlangen.»

HUMO Heb je heimwee naar de piek van het succes van ‘De eenzaamheid van de priemgetallen’?

Giordano «Ik voelde me toen helemaal niet euforisch, alles bij elkaar was het gewoon geen prettige tijd. ‘De eenzaamheid van de priemgetallen’ heeft drie jaar van mijn leven gestolen: de internationale tournee, het filmscript, de promo voor de film… Dat is niet niks. Maar ik besefte toen al dat het iets eenmaligs zou zijn, toch zeker op die manier: je kunt geen twee keer maagd zijn in je leven. Maar als ik het over zou kunnen doen, zou ik het anders aanpakken en anders beleven. Het leek toen wel of ik voortdurend examen moest afleggen. Elke dag was er wel iets nieuws en telkens opnieuw moest ik bewijzen dat ik goed genoeg was, dat ik alle succes en heisa waard was.»

HUMO Vind je het vervelend dat je nieuwe boek nooit drie miljoen kopers zal hebben?

Giordano «Ik begreep vrij snel dat wat ‘De eenzaamheid van de priemgetallen’ overkomen is, het gevolg was van een combinatie van allerlei factoren. ’t Was allemaal niet louter aan mijn talent te danken, ’t ging heus niet enkel om mij. Er was nogal wat gelukkig toeval in het geding, waardoor het de juiste roman op het juiste moment was. Het toeval kun je sowieso niet manipuleren, dus is het verstandigste om te proberen gelukkig te zijn met wat ik doe: het gaat me om het schrijven, niet om de reacties en de verkoop.

»Daarom heb ik me ook nooit euforisch gevoeld; ik heb nooit gedacht dat ik een genie was. Het overheersende gevoel was, helaas: ‘Mijn God, wat ga ik nu doen?’»

HUMO Gewoon nietsdoen was zelfs een optie, met die miljoenen op de bank.

Giordano «En wat zou ik dan heelder dagen doen? We hebben de neiging het idee van vervulling te romantiseren. Dat is ook wat ons aan de gang houdt. We gaan maar door om ooit, met een brede grijns en vervuld van de gedachte dat we het echt gemaakt hebben, in onze zetel te kunnen blijven liggen, terwijl de rest van de wereld nog druk bezig is met dromen najagen. Maar dat moment komt dus nooit echt.

»Wat me na al die jaren het gelukkigst stemt, is dat het me allemaal overkomen is toen ik nog jong was. Het had onvermijdelijk kwalijke neveneffecten, want voor veel van wat me overkomen is, was ik nog helemaal niet klaar. Maar het heeft me wel ongelofelijke mogelijkheden geschonken: van schrijven je beroep kunnen maken is tegenwoordig een groot privilege. Dat besef koester ik en dwingt me om zo goed mogelijk te schrijven – al hoef ik niet per se achter de schrijftafel te kruipen als de terrassen in Parijs zonnig zijn (lacht).»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234