null Beeld

Team Kremlin (2): de gasconnectie van Poetin

Het Rusland van president Poetin mag zich officieel de machtigste sportnatie van de wereld noemen. Die status heeft het land niet verworven met grote sportieve prestaties en emmers vol gouden medailles, maar met Russische olie- en gasdollars. Daarmee kopen de voormalige KGB’ers in het Kremlin zich de nodige invloed bij elkaar in internationale sportfederaties als de FIFA en de UCI, en spelen ze de baas bij tal van Europese sportclubs.

In juni 2013 stuurde een bezorgde Pat McQuaid, de toenmalige voorzitter van de internationale wielerunie UCI, een e-mail naar de voorzitters van alle nationale wielerbonden: hij had vernomen dat Brian Cookson kandidaat was om hem op te volgen en zei te vrezen dat de Brit een pion was in een groter spel: een complot van de Russen om via de oligarch Igor Makarov de macht te grijpen in het internationale wielrennen. In zijn bericht vroeg de Ier zich onder meer af wat ‘de donatie van bijna 1 miljoen euro van Makarovs bedrijf Itera aan de Europese wielerfederatie UEC’ te betekenen had.

In oktober, na de overwinning van Cookson, kwam McQuaid in Humo terug op dat ‘miljoen van Makarov’: het geld was volgens hem verdeeld over de kleinere Europese wielerfederaties, zoals die van Letland en Litouwen, om stemmen te kopen voor Cookson. Ook Bessel Kok, de Nederlands-Belgische zakenman die vier jaar geleden voorzitter werd van de raad van bestuur van wielerploeg OmegaPharma-Quick•Step, zei tegen Humo: ‘De Russen pompen miljoenen in de wielersport. Ze hebben zelfs geld in de verkiezing van de nieuwe UCI-voorzitter gestopt.’

De vermeende omkoping werd nooit bewezen, maar binnen de wielerwereld gelooft men het zo ook wel. Want Makarov, de steenrijke gasmagnaat die zijn eigen ProTour-ploeg Katusha oprichtte en bestuurder werd bij de Russische wielerbond en de UCI, is in de eerste plaats een pion van het Kremlin. Hij behoort samen met Roman Abramovitsj, de baas van de Engelse voetbalclub Chelsea FC, tot de bekendste oligarchen die onder president Vladimir Poetin hun op frauduleuze wijze verkregen belangen in de Russische energiesector opnieuw hebben moeten verkopen aan staatsmonopolies. Met het geld uit de energiesector en de wapenindustrie heeft het Kremlin niet alleen grote delen van de Russische sport overgenomen, maar worden ook internationale koepelorganisaties geïnfiltreerd en buitenlandse sportclubs gecontroleerd.


De bodycheck van Gazprom

In geen enkele sport is de Russische staatsbemoeienis zo groot als in het ijshockey. De sport werd tijdens de Koude Oorlog op verpletterende wijze gedomineerd door de Sovjet-Unie. Maar eind jaren 80, toen Michail Gorbatsjov en zijn perestrojka de Sovjetburgers meer bewegingsvrijheid gunden, trokken de beste Russische ijshockeyers massaal naar de lonkende Noord-Amerikaanse National Hockey League. Sovjet-Russische sterspelers als Pavel Bure, Vjatsjeslav Fetisov en Sergei Fjodorov werden met open armen ontvangen bij de rijke NHL, waar ze miljoenen dollars per jaar gingen verdienen. Als gevolg bloedde de al zieltogende Russische competitie nagenoeg dood.

In 2008 besloot Vladimir Poetin, zelf een fanatiek ijshockeyer die in zijn schaarse vrije tijd graag het ijs betreedt met zijn premier Dmitri Medvedev en de Wit-Russische autocraat Aleksandr Loekasjenko, dat het Russische ijshockey door de staat moest worden overgenomen. Hij gaf zijn vriend en Gazprom-vicevoorzitter Aleksandr Medvedev het groene licht om een nieuwe Russische competitie op te zetten naar het voorbeeld van de NHL. Met die Kontinental Hockey League (KHL) wilde Poetin niet alleen het Euraziatische ijshockey gaan domineren, maar ook zo veel mogelijk Russische sterspelers uit Noord-Amerika teruglokken. Met enveloppes vol harde olie- en gasdollars, dat spreekt.

De keuze voor Medvedev was niet toevallig. De voormalige KGB’er is twaalf jaar lang de directeur-generaal geweest van GazpromExport, dat zich de grootste gasexporteur ter wereld mag noemen en 75 procent van de inkomsten van de gasgigant genereert. Het afgelopen decennium was Medvedev daarmee de architect van alle gascontracten met de landen van de EU, die voor 30 procent van haar gasbehoefte afhankelijk is van de Russen. In 2009 nam het blad Time Medvedev als enige Rus op in zijn lijstje met meest invloedrijke mensen ter wereld.

In een paar jaar tijd stampte Medvedev een gloednieuwe competitie uit de grond, waarbij hij van Poetin de geldkraan van Gazprom volledig mocht opendraaien. Met bijna ongelimiteerde fondsen werden Russische teams aan het nodige overzeese talent geholpen en konden zelfs buitenlandse clubs als de Finse landskampioen Jokerit Helsinki naar de Russische competitie worden gelokt.


De KGB in de UCI

Makarov is echter vooral bekend als de oligarch die in 2008 met Russisch gasgeld in de wielersport stapte. Hij nam toen de in Italië gevestigde profploeg Tinkoff Credit Systems over van de Russische miljardair en bierbrouwer Oleg Tinkov en maakte er de ProTour-ploeg Team Katusha van. Daarna haalde hij een bestuurspost in de UCI binnen.

Katusha is echter veel minder Makarovs speeltje dan men op het eerste gezicht zou denken. De wielerploeg is in de eerste plaats een politiek project van een staatsfonds dat zich Russian Global Cycling Project (RGCP) noemt. Volgens Katusha’s website wordt RGCP gefinancierd door de drie hoofdsponsors van het Katusha-team: Makarovs Itera, het door Aleksei Miller bestuurde Gazprom en Rostech, de staatsholding die nagenoeg de volledige Russische defensie- en wapenindustrie controleert en geleid wordt door Poetins voormalige KGB-collega Sergei Tsjemezov. Wat níét op de website staat, is dat Itera al sinds vorig jaar niet meer van Makarov is, maar van de door de staat gecontroleerde oliegigant Rosneft, waar Igor Setsjin de plak zwaait. De drijvende kracht achter Katusha is dus een trio van voormalige KGB’ers: Setsjin, Tsjemezov en Miller. Makarov is hun zetbaas binnen de Europese en internationale wielerorganen. Als McQuaid en Kok gelijk hebben over ‘het miljoen van Makarov’, wil dat dus zeggen dat de keuze voor Cookson als nieuwe UCI-voorzitter in het Kremlin is gemaakt. Poetin heeft het met andere woorden voor het zeggen in de UCI.


Wapenhandel in de koers

Als Makarov de Russische belangen in de Europese en internationale wielerorganen behartigt, dan kijkt het Kremlin nauwlettend mee over zijn schouder. Het is zijn oude vriend Sergej Tsjemezov die als voorzitter van de raad van toezicht van de Russische Wielerbond Makarov bijstuurt waar nodig. Maar Tsjemezovs ware loyaliteit ligt bij Vladimir Poetin. Hun vriendschap gaat terug tot midden jaren 80, toen beide heren tijdens de Koude Oorlog als spion werkzaam waren in het herenhuis van de KGB aan de Angelikastraße in het Oost-Duitse Dresden. Poetin, die zich tijdens zijn rechtenstudie in 1975 in Leningrad had laten rekruteren door de geheime dienst, werd tien jaar later op zijn eerste buitenlandse missie naar de DDR gestuurd, waar hij zich bezighield met economische en industriële spionage. Het klinkt spannender dan het was. Volgens de in 2004 verschenen memoires van hun toenmalige collega, KGB-majoor Vladimir Usoltsev, was het spionnenbestaan in Dresden een wereld vol nutteloos en tijdverdrijvend werk, partijlezingen en menselijke intriges. Het onafscheidelijke duo Poetin en Tsjemezov, die samen een Lada deelden, probeerde de verveling vooral te bestrijden door Radeberger te drinken, het lokale bier van Dresden dat ze in 50-litervaten op de kop tikten bij een lokaal café.

Terug in Rusland ging Poetin voor de burgemeester van Sint-Petersburg werken, samen met de huidige minister van Sport en lid van het uitvoerend comité van de FIFA Vitali Moetko, ex-president en huidig premier Dmitri Medvedev en de CEO van Gazprom Aleksei Miller. Tsjemezov trok echter naar Moskou, waar hij al snel de drijvende kracht werd achter Sovintersport, het staatsagentschap dat een nieuwe bron van buitenlandse valuta had aangeboord: het exporteren van profsporters uit de Sovjet-Unie. De Siberiër specialiseerde zich in het verpatsen van boksers, ijshockeyers en wielrenners aan het Westen. Zo verkocht hij de Oekraïense voetballer Aleksandr Zavarov aan Juventus Turijn, de beroemde ijshockeyer Vjatsjeslav Fetisov aan de New Jersey Devils en de Moldavisch-Oekraïens-Belgische wielrenner en latere Katusha-manager Andrei Tsjmil aan de Alfa Lum-ploeg uit San Marino. Tsjmil maakte deel uit van een packagedeal waar nog veertien andere renners in zaten, onder wie latere vedetten als Pjotr Oegroemov, Djamolidin Abdoesjaparov, Viktor Klimov, Dimitri Konisjev en Vladimir Poelnikov.

Toen Sovintersport midden jaren 90 stilviel, haalde Poetin zijn vroegere collega naar Moskou, waar hij hem een job gaf op zijn nieuwe werkplek: de presidentiële administratie van Jeltsin. Toen hij zelf president werd, benoemde Poetin Tsjemezov tot baas van Rosoboroneksport, het staatsbedrijf met een quasi-monopolie op de export van wapensystemen, militaire helikopters, vliegtuigen en ruimtevaarttechnologie. Het was Tsjemezov die als Poetins wapenhandelaar de contracten sloot met vijanden van de VS zoals Iran, Venezuela en Syrië. In 2007 werd Rosoboroneksport ondergebracht in Rostech, de kolossale defensieholding die 663 bedrijven uit de wapenindustrie groepeert – Tsjemezov werd er directeur-generaal. Sindsdien sponsort Rostech, al dan niet via dochterbedrijven, verschillende sportclubs, zoals de F1-renstal Caterham, waar de Russische coureur Vitali Petrov rijdt, de voetbalclub CSKA Moskou en... wielerploeg Katusha.


Abramovitsj plooit

Gazprom is echter met grote afstand de belangrijkste Russische sponsor van buitenlandse sportclubs en -bonden. Twee jaar geleden verbond het Russische gasbedrijf zijn naam aan de UEFA Champions League en de UEFA Supercup. Het bedrijf werd toen één van de zes officiële sponsors van de twee toernooien, naast bekende merken als Heineken, Mastercard en Sony. In september van vorig jaar heeft Gazprom zich ook ingekocht als officiële partner van de FIFA en werd het de hoofdsponsor van het WK van 2018 in Rusland.

Het door de staat gecontroleerde gasbedrijf steekt jaarlijks ook tientallen miljoenen in de Russische voetbalbond en is sinds 2005 100 procent eigenaar en shirtsponsor van de Russische eersteklasser Zenit Sint-Petersburg. Onze Axel Witsel en de Braziliaan Hulk werden midden 2012 met gasgeld naar Zenit gehaald.

In 2007 waagde Gazprom zich over de grens toen het voor 25 miljoen euro per jaar hoofdsponsor van de Duitse club FC Schalke 04 werd. De sponsordeal was mee bemiddeld door de voormalige Duitse kanselier en Poetin-vriend Gerhard Schröder. Tegen het einde van zijn kanseliersmandaat zorgde die ervoor dat Duitsland de contracten tekende voor de ruim 1.200 kilometer lange Nord Stream-pijpleiding, die gas van Gazprom via de Oostzee aan Duitsland moest leveren. Na zijn kanselierschap werd Schröder hoofd van de toezichtsraad van Nord Stream AG, een redelijk schaamteloos staaltje van belangenvermenging.

Na Schalke 04 volgde in 2010 de noodlijdende Servische club Rode Ster Belgrado, dat een sponsorcheque kreeg van 4,5 miljoen per jaar. Maar hiermee stopt de Russische bemoeienis met het Europese voetbal niet: het Kremlin oefent ook indirect zijn invloed uit, via oligarchen als Roman Abramovitsj, die in 2003 de hand wist te leggen op de Engelse Premier League-club Chelsea FC. Net als Makarov heeft de Joods-Russische miljardair een aantal toegevingen moeten doen aan Poetin in ruil voor blijvende warme relaties met het machtscentrum in Moskou. Die concessies hadden alles te maken met zijn olie- en gasbelangen. Midden jaren 90 kocht Abramovitsj samen met collega-oligarch Boris Berezovski het winstgevende energiebedrijf Sibneft van de Russische staat voor 100 miljoen dollar. Abramovitsj slaagde er later in om met driekwart van de aandelen het bedrijf volledig onder controle te krijgen, waardoor hij de baas werd van één van Ruslands grootste energiemaatschappijen. Plannen om Sibneft te laten fuseren met de firma Joekos van de dissidente oligarch Michail Chodorkovski, waardoor de grootste oliemaatschappij van Rusland zou ontstaan, werden gedwarsboomd toen Chodorkovski in 2003 werd gearresteerd en in 2005 werd veroordeeld wegens grootschalige fraude. In datzelfde jaar nam Ruslands grootste oliemaatschappij Rosneft, dat later ook Itera zou opslokken, het grootste deel van Joekos over.

Abramovitsj kreeg de keuze: plooien voor Poetin en Sibneft voor een mooie prijs aan Gazprom Neft verkopen of hetzelfde lot als Chodorkovski ondergaan. Abramovitsj deed uiteindelijk zijn meerderheidsbelang in Sibneft van de hand voor meer dan 10 miljard euro, honderd keer meer dan hij en Berezovski er amper tien jaar eerder in hadden gestoken. Poetin toonde zijn dankbaarheid aan de Chelsea-baas door hem in 2005 te herbenoemen als gouverneur van de verpauperde autonome regio Tsjoekotka in het Russische Verre Oosten, zodat Abramovitsj een deel van zijn zakenbelangen naar de fiscaal zeer interessante uithoek van het onmetelijke Rusland kon overplanten.

Sindsdien is de relatie tussen Poetin en Abramovitsj er één van vader en zoon, en van geven en nemen. Zo sponsort Abramovitsj op vraag van Poetin het Russische nationale voetbalelftal en heeft hij ook al publiekelijk moeten beloven om de organisatie van het WK in 2018 rijkelijk te spekken. In ruil werd Gazprom de officiële gas- en energieleverancier van voetbalclub Chelsea.


Nederlands filiaal

De innige verstrengeling tussen Abramovitsj en de cenakels in het Kremlin heeft geleid tot een informeel Russisch netwerk binnen het Europese voetbal, waarvan de implicaties nog duidelijk moeten worden. De vrees bestaat dat een machtig staatsbedrijf als Gazprom in het voetbal op dezelfde manier zijn invloed zal kunnen uitoefenen als het nu doet in de Europese energiesector, via de aandelen die het bezit van Europese energiebedrijven.

Naast Chelsea, Schalke 04, Rode Ster en natuurlijk Zenit, behoort ook de Nederlandse eredivisieclub SBV Vitesse Arnhem tot het Gazprom-netwerk, al bevinden de fysieke tentakels zich vooralsnog onder de radar. Wegens de UEFA-regels die zeggen dat twee clubs van dezelfde eigenaar niet in dezelfde competitie mogen spelen, is Abramovitsj nooit direct in Vitesse gestapt. Maar hij gebruikt Vitesse wel al jaren als satellietclub: talentvolle jonge Chelsea-aanwinsten worden er gestald om speelervaring op te doen in de relatief rustige Nederlandse eredivisie.

En een mogelijke toekomstige schakel in het netwerk van Gazprom is de Engelse eersteklasser Arsenal F.C., die al voor 30 procent in handen is van Abramovitsj’ vriend en Ruslands rijkste man Alisjer Oesmanov, die van 2000 tot 2014 directeur-generaal was van Ruslands grootste investeringsmaatschappij Gazprom Invest. Deze Oezbeeks-Russische staalmagnaat, die als voorzitter van de wereldschermbond FIE tot twee keer toe het WK Schermen voor Poetin naar Rusland haalde en met zijn eigen bedrijf Metalloinvest de voorbije jaren de officiële sponsor was Dynamo Moskou én van Zenit Sint-Petersburg, maakt er geen geheim van dat hij op termijn de volledige controle over Arsenal ambieert.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234