Gaia Vince: “Neem de tijd om te rouwen over de wereld die we kwijt zijn, maar niet te lang. We hebben werk te doen” Beeld RV
Gaia Vince: “Neem de tijd om te rouwen over de wereld die we kwijt zijn, maar niet te lang. We hebben werk te doen”Beeld RV

wetenschapsjournalistGaia Vince

‘Tegen 2050 zullen 1,5 miljard mensen op de vlucht gaan voor extreem weer. Dat is onze overlevingsstrategie’

‘Bouw nieuwe steden in het noorden en stimuleer geplande migratie.’ Dat bepleit wetenschapsjournalist Gaia Vince in haar boek Nomad Century. ‘Tegen 2050 gaan 1,5 miljard mensen op de vlucht voor extreem weer, maar we kunnen dat in ons voordeel doen uitdraaien.’

Barbara Debusschere

“Laat er geen twijfel over bestaan, onze soort verkeert in een noodsituatie”, zegt Gaia Vince. “Maar we kunnen het managen. We kunnen het overleven.”

In haar nieuwe boek doet de Britse auteur en wetenschapsjournalist het ook. Ze serveert de lastig te verteren stand van zaken over de klimaatverandering, maar komt vervolgens, ongebruikelijk, met een radicaal optimistische boodschap.

Het is waarschijnlijk dat we de wereld tegen 2100 drie à vier graden warmer hebben gemaakt dan het pre-industriële gemiddelde. “Dat is een nachtmerrie met overstroomde steden, ondraaglijke hittegolven, landen die onbewoonbaar zijn en wijdverspreide honger en conflict”, lezen we in Nomad Century: How Climate Migration will Reshape our World.

Honderden miljoenen mensen uit de hete zones zullen naar meer bewoonbare landen en streken gedreven worden, zoals Rusland, Schotland, Canada, Scandinavië en de Alpen en Canada. Nu al zijn drie keer meer mensen op de vlucht voor extreem weer dan voor conflict. Tegen 2050 verwachten de VN dat dat aantal aanzwelt tot anderhalf miljard.

“Neem de tijd om te rouwen over de wereld die we kwijt zijn, maar niet te lang. We hebben werk te doen”, zo stelt Vince. Want de vraag is “of we die omwenteling in goede banen zullen leiden door ons kalm voor te bereiden, of zullen wachten tot honger en conflicten uitbreken”.

Nomad Century is een blauwdruk voor de eerste optie. Vince schetst in detail een wereld waarin mensen dankzij technologie en slimme sociale ingrepen leven in een nieuw tijdperk. Het klimaat dat homo sapiens toeliet om zo succesvol te worden, bestaat niet meer.

Ze wonen in ingenieuze, duurzame megasteden in het noordelijk halfrond, eten onder andere insecten en algen en komen via mondiaal strak gestructureerde migratie van overal. In ruil voor veiligheid en aanvankelijke sociale hulp werken ze in knelpuntberoepen. Een rijstboer uit Vietnam is nu een kelpkweker in een Schotse metropool.

Het klinkt als technologische en politieke sciencefiction, al baseert Vince zich wel deels op wat al gebeurt. Jakarta, de snelst zinkende stad ter wereld, verhuist naar hoger gelegen gebied. Australië bouwt een enorme zonne-energie-installatie die via een kabel van 4.500 kilometer onder zee Singapore tegen 2027 permanent van energie voorziet.

“Soms neigt Vince naar naïef idealisme,” oordeelt Financial Times, “maar misschien heeft onze zwetende wereld nu meer dan ooit slimme, radicale idealisten nodig.”

Is dit boek uw manier om een gevoel van machteloosheid te bestrijden?

VINCE «Het is mijn pragmatische antwoord op een erg emotionele gebeurtenis. De klimaatomwenteling is een catastrofe. Het klimaat is alles wat we hebben, maar wij hebben het zo veranderd dat we nu in een veel riskantere wereld leven. Nu al, bij 1,2 graad opwarming, is de schade zeer groot. Tientallen miljoenen mensen in Pakistan zijn nu dakloos door de overstromingen. China kent de zwaarste droogte ooit. Maar het is zinloos om te jammeren. We moeten nu praktisch zijn. Dit boek is mijn poging daartoe. Om te vermijden dat tientallen miljoenen sterven, moeten we deze situatie heel serieus managen in plaats van weg te kijken.»

Gaia Vince. Beeld rv  Phil Fisk
Gaia Vince.Beeld rv Phil Fisk

Wegkijken is toch wat vooral gebeurt?

VINCE «Precies. We leven in ontkenning. Onze leiders doen niet wat nodig is omdat in de politiek alleen verkiezingswinst op korte termijn telt, terwijl je nu plannen voor decennia vooruit moeten maken. Alle nieuwe infrastructuur die we nu maken moet minstens tot 2100 meegaan. Maar 2100 is een compleet andere wereld. Niemand is daarmee bezig. Het is pijnlijk om te zien wat wij zouden kunnen in contrast met wat er maar gebeurt. Maar ik schreef dit boek omdat we ons op zijn minst moeten kunnen voorstellen wat er deze eeuw mogelijk is om nog een leefbare wereld te vormen. Als je er geen beeld van hebt, kun je er niet naartoe werken.»

‘Migratie zal ons redden’, schrijft u. ‘Migratie is net een extra probleem’, denkt zowat iedereen.

VINCE «Toch is het een groot deel van de oplossing als we het goed organiseren. Het is ook al bezig. Er zijn 100 miljoen mensen op de vlucht, twee keer zoveel als in 2010. In het afgelopen decennium zijn jaarlijks 21,5 miljoen mensen gevlucht door extreem weer. Dat is drie keer meer dan het aantal dat vlucht voor conflict.

»Klimaatmigratie is dan ook onze oudste succesvolle overlevingsstrategie. Het is wat we altijd al deden. Ook andere soorten redden zo hun hachje. En onze soort is dankzij supersterke samenwerking ook steeds op zoek kunnen gaan naar de beste omstandigheden. Zo hebben we de planeet gekoloniseerd. Wij hebben zelfs secundaire migratie. Bijna al onze spullen en voedsel komen van ver. We beseffen niet hoezeer migratie voorspoed brengt en we blokkeren het jammer genoeg voor vele soorten en voor onszelf.»

Hoezo?

VINCE «Veel soorten zoals padden kunnen niet migreren omdat wij blokkades opwerpen zoals wegen en steden. Hun habitat wordt onleefbaar maar ze kunnen niet weg en sterven uit. We doen hetzelfde met mensen. Onze nationale grenzen, die recent zijn, houdt wie veiligheid zoekt tegen. Mensen hebben altijd gemigreerd naar waar het veilig is. Door hen aan de grenzen te stoppen, verminken we onze soort want het verhindert mensen om zich aan te passen aan nieuwe omstandigheden. En dat doen we steeds meer. Nu is 3 procent van de bevolking een internationale migrant. In de late negentiende eeuw was dat 14 procent.»

Karachi, Pakistan. Tientallen miljoenen mensen in Pakistan zijn dakloos door de overstromingen.  Beeld AFP
Karachi, Pakistan. Tientallen miljoenen mensen in Pakistan zijn dakloos door de overstromingen.Beeld AFP

Maar hoe realistisch is uw plan? Politici proberen migratie vooral tegen te houden omdat landen de toestroom niet aankunnen.

VINCE «We hebben toegelaten dat migratie een hatelijk, racistisch verhaal is geworden. We zien migranten als te verdelgen ongedierte. En we zien migratie als een veiligheidsissue, wat het niet is. Migranten blijken het minst geneigd om misdaden te begaan of onterecht voordelen te verzilveren. Het zijn net mensen die het op hun nieuwe bestemming willen doen werken.

»We moeten ophouden met ons af te vragen hoe we migratie kunnen stoppen. Daar is het te laat voor. Massamigratie komt er toch. Hoe pakken we dat aan in ieders voordeel? Want nu migreren mensen nog van de ene riskante plek naar de andere. En miljoenen komen in zeer slechte omstandigheden in krottenwijken terecht. Dat hoeft niet zo te zijn. China kon zo’n 400 miljoen mensen met succes in steden hervestigen dankzij goede planningen en infrastructuurwerken. Landen zoals Nieuw-Zeeland en Bangladesh zijn migratie al aan het organiseren.»

Wat zegt u tegen wie bang is dat migranten ons veel kosten en onze jobs bedreigen?

VINCE «Dat dat niet klopt. De meeste landen zouden economisch niet overleven zonder migranten. Talloze studies tonen dat het bruto binnenlands product stijgt dankzij immigratie. Migranten voorzien 10 procent daarvan en betere economische en sociale integratie van migranten kan één biljoen dollar opleveren.

»Neem de wijk Neukölln in Berlijn. Die kreeg er nieuwe jobs en economische kansen bij door tienduizenden Syriërs op te vangen. Migranten voegen iets toe aan de taart omdat ze nieuwe jobs scheppen en zelf ook spullen en diensten nodig hebben. Hoe meer mensen, hoe meer jobs. Grote steden zijn daarom productiever dan kleinere. Al die nieuwe mensen betalen dan ook mee belastingen. Maar dan mag je ze wel niet verbieden om te werken

»Bovendien biedt migratie het rijke Westen ook een oplossing voor de demografische crisis hier. Onze bevolking veroudert waardoor er te weinig werkkrachten zijn. Koppel dat probleem hier aan de zware klimaatimpact in zuidelijke streken en je krijgt migratie in ieders voordeel. Als je dat goed organiseert, kunnen we meer toekomstbestendige samenlevingen bouwen.»

Waarom bepleit u dat we migratie zelfs moeten pushen?

VINCE «Onvoldoende migratie is nu het probleem. Zo zouden velen die nu zwaar getroffen zijn in Pakistan niet in die overstromingszones mogen wonen. Maar we migreren niet makkelijk. Familienetwerken of een stukje land dat je enige bezit is achterlaten voor een onzeker leven in een koud land waar je de taal niet spreekt, dat doe je niet gauw. We moeten het daarom net makkelijker maken om naar veiligheid te migreren. Anders zullen vele miljoenen sterven. Het is een kwestie van leven of dood.»

De wereld in sneltempo hertekenen is erg complex en we slagen er nog niet eens in de uitstoot voldoende af te bouwen.

VINCE «We hebben geen andere keuze. En je kan veel tegelijkertijd aanpakken. Als we nieuwe huizen en steden bouwen, bijvoorbeeld, kunnen we dat meteen doen in klimaatveilige materialen in plaats van in beton en staal. En we kunnen die huizen erg goed isoleren zodat ze niet gekoeld en verwarmd moeten worden. Met betere ontwerpen, of het nu gaat over steden of telefoons, kunnen we duurzaamheid voor de toekomst overal inbouwen.»

Is het haalbaar? Want een steeds instabieler klimaat zorgt voor Gordiaanse knopen. Bomen die we planten om CO2-uitstoot te compenseren branden af. Scheepvaart moet groeien om luchtvaart te ontlasten maar de waterstanden zijn door ongeziene droogte te laag.

VINCE «Je hebt gelijk dat het super-ingewikkeld is. Maar waarom zien we die complexiteit niet ook als onze medestander? In die zin dat er niet één maar enorm veel dingen zijn die we kunnen doen. Meer bomen planten, kernfusie, ggo’s, biolandbouw zijn niet dé oplossing. Al die toepassingen hebben ook slechte kanten maar momenteel voegen we wel nog altijd CO2 toe aan een verhittende planeet. Dat moet nu stoppen, op zoveel mogelijk manieren. Daarom hebben we bijvoorbeeld én windenergie én kernenergie, én bio-landbouw én ggo’s, én verticale stadslandbouw én herstel van uitgeputte landbouw nodig. Wel moeten we goed nadenken over wat we waar inzetten.»

Waarom bepleit u ook het controversiële geo-engineering, zoals het zonlicht afketsen door zwaveldeeltjes in de atmosfeer te schieten?

VINCE «Wolken maken gebeurt al, veel andere vormen van geo-engineering zijn nog taboe omdat we het nog niet hebben uitgetest en dus de details en risico’s nog niet kennen. Maar we doen nu ook aan grootschalige geo-engineering. We hebben het klimaat onnatuurlijk gevaarlijk gemaakt en dat zorgt voor enorm veel leed.

»Daarom vind ik dat we moet doorzetten met onderzoeken, testen en waar het kan zo snel mogelijk geo-engineering toepassen. Tot wanneer we de natuurlijke balans weer hebben hersteld, kunnen we niet anders dan bepaalde processen boosten. Bijvoorbeeld door de oceanen te bemesten met ijzer, waardoor er meer fytoplankton groeit, wat dan veel meer CO2 uit de atmosfeer haalt.

»Alle andere zaken, zoals geplande migratie, nieuwe steden bouwen en overschakelen op CO2-neutrale energie lukken ook veel makkelijker wanneer de temperatuur niet te hoog ligt. Nu kunnen we zelfs de klimaatvriendelijke energie uit kern- en waterkrachtcentrales niet gebruiken door de droogte.»

Watersnood in de Pakistaanse provincie Sindh. Beeld AP
Watersnood in de Pakistaanse provincie Sindh.Beeld AP

Wordt de temperatuur zelf regelen dan geen excuus om verder niets te doen?

VINCE «Dat is een slecht argument. Wij stoten te veel CO2 uit en dat moet je met regels en belastingen aan banden leggen. Maar het is moreel onverdedigbaar om ondertussen niet ook de temperatuur te verlagen als je dat kan, want al die CO2 veroorzaakt nu al enorm veel leed.

»Er zit te veel ideologie en moralisme in het klimaatdebat en daar verliezen we tijd en energie mee. Het is geen ideologie, het is natuurkunde. Hoe produceren we energie en spullen, hoe verplaatsen we ons en bouwen we zonder gevaarlijke chemische stoffen aan de atmosfeer toe te voegen die honderden miljoenen mensen in gevaar brengen? Dat is de vraag. (heftig) De tijd voor oeverloze ideologische clashes is echt helemaal op.»

Is dat ook waarom u niet meegaat in het ‘weg met groei’-pleidooi?

VINCE «Ja. Dat pleidooi houdt geen steek. Zeker, we hebben geen ongebreideld kapitalisme met veel miljardairs nodig. Maar heel veel mensen zijn nog zeer arm. Voor hen en om de klimaatcrisis aan te pakken hebben we groei nodig. Dat betekent gereguleerd kapitalisme met groei maar ook met rijkenbelastingen en regels en controles die ervoor zorgen dat onze groei niet sociaal en ecologisch vernielend is. Dat is echt niet onmogelijk. Het zou al heel wat verschil maken mochten we onze bestaande wetgeving toepassen. Maar te veel machthebbers hebben er belang bij dat er geen regulering is.»

Uw voorstellen vergen een ongeziene wereldwijde samenwerking, met onder andere een organisatie die mondiale migratie in goede banen leidt. Dat soort samenwerking is toch ver zoek?

VINCE «De pandemie toont waartoe we globaal in staat zijn, maar er is inderdaad nog veel te weinig samenwerking omdat het heel wat leiders niet goed uitkomt. Maar het is wel in het belang van ons allemaal dat er veel meer mondiale samenwerking komt. Samenwerking en een gunstig klimaat is waarom wij het zo ver geschopt hebben. Samenwerking is wat ons uit deze ongekend hachelijke situatie zal halen.

»Ja, het hele idee dat we een plan moeten maken om te overleven op een steeds minder leefbare planeet en dat we aan massamigratie moeten denken omdat we de leefbaarheid van onze zelfregulerende biosfeer niet weten te behouden, is de ergste dwaasheid. Maar we moeten het wel doen. Het is niet te laat. Iedere tiende graad maakt een verschil. We kunnen het en we moeten nu beslissen.»

Nomad Century: How Climate Migration will Reshape our World, Gaia Vince, Flatiron Books, 288 p., 26,99 euro.

(DM)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234