Terroristen op de rooster: hoe ontfutsel je iemands geheimen

Hoe krijg je een terrorist aan het praten? Hoe peuter je geheimen los bij iemand die niks wil zeggen? De Britse onderzoekers Laurence en Emily Alison bestudeerden meer dan 1.000 uur aan geheime ondervragingen. Met hun bevindingen helpen ze nu politiediensten in de hele wereld.

'Moslimextremisten zwijgen zelden'

Zomer 2013, een verhoorkamer ergens in Groot-Brittannië. Een moslimextremist heeft de Koran naast zich op tafel liggen en kijkt zijn verhoorder strak aan. De man is gearresteerd omdat hij van plan was een soldaat te ontvoeren en brutaal te vermoorden. In zijn huis vonden speurders een rugzak met wapens en een kaart met daarop de legerbases in de buurt.

Wanneer een speurder vraagt naar de plannen van de verdachte en met wie hij zoal samenwerkte, ontsteekt de man eerst in een bijna drie kwartier durende tirade tegen de Britse staat. Daarna wil de verdachte toch spreken, maar alleen als de speurder kan bewijzen dat hij evenveel om Groot-Brittannië geeft als hij. Want hij geeft om zijn land, benadrukt hij, ook al plande hij een aanslag.

Het is maar één van de vele verhoren die forensisch psycholoog Laurence Alison en zijn vrouw Emily bestudeerden. Emily was lange tijd consultant voor sociale werkers die slachtoffers van familiaal geweld begeleiden.

Laurence Alison «Vaak zat ze daarbij tegenover mannen die niet wilden vertellen wat ze hun partner aangedaan hadden. Dat was de parallel met dit onderzoek: mensen aan de praat krijgen die eigenlijk niet willen praten.»

De Alisons zijn de eerste wetenschappers die zo’n uitgebreide verzameling ondervragingen van terreurverdachten konden bestuderen. Ze onderzochten verhoren van Ierse paramilitairen over extreemrechtse geweldplegers tot leden van IS en Al Qaeda. Dat leverde heel wat inzichten op.

Alison «Die tirade van die moslimextremist is typisch. Moslimextremisten praten meestal veel. Ze willen hun ideologie zoveel mogelijk ventileren. Ze zullen zelden zwijgen of ‘geen commentaar’ zeggen. Hetzelfde geldt voor extreemrechtse terroristen. Ze hebben een boodschap die ze willen brengen.»

HUMO Hebben inlichtingen- of politiediensten daar iets aan?

Alison «Toch wel. Wie veel praat tijdens een verhoor, zelfs al is het propaganda, zal vroeg of laat informatie geven waar speurders iets aan hebben.

»Als terreurverdachten voelen dat je hen ernstig neemt, zullen ze sneller dingen prijsgeven. Je moet met oprechte belangstelling naar hen luisteren. ‘We have ways to make you talk,’ zeggen speurders wel eens. Dat is fout. Het veronderstelt dwang, en dat werkt niet. Het hoeft niet eens te gaan over roepen en op de tafel slaan, zelfs een aanvallende of beschuldigende toon kan mensen al helemaal doen dichtklappen, soms met catastrofale gevolgen. Zodra je mensen in een hoek duwt, loop het verkeerd.

»Wij zeggen: ‘We have ways of making your interviewers listen.’ Speurders op de juiste manier naar een verdachte laten luisteren, werkt veel beter. Het is een totaal andere aanpak. Het gaat erom een authentieke relatie te hebben met de verdachte.»

HUMO Hoe ga je een oprechte relatie aan met iemand die vreselijke dingen gedaan heeft of van plan was te doen?

Alison «Emotioneel reageren is menselijk, maar dat moet je vermijden. Je moet onthouden wat je doel is in die verhoorkamer. Je bent op zoek naar informatie. Jouw eigen emoties hebben daar geen plaats.

»Toegegeven, zelfs doorgewinterde agenten hebben het daar soms nog moeilijk mee. Maar we leren hen om hun ego en emoties buiten de verhoorkamer te laten. Je moet verdachten niet knuffelen of graag zien, vaak volstaat het al professioneel nieuwsgierig en oprecht geïnteresseerd te zijn, niet te oordelen en evenmin eigen meningen op te dringen.»

HUMO Wat doe je als een verdachte niets wil zeggen?

Alison «Je benadrukt dat het zijn volste recht is om niets te zeggen. Daardoor vergroot je de kans dat hij wel iets zegt, paradoxaal genoeg: hoe meer je mensen het gevoel geeft dat ze vrij zijn, hoe meer ze geneigd zijn om te praten. Je kan het met touwtrekken vergelijken: hoe harder jij trekt, hoe harder de tegenpartij tegen trekt. Je moet ze dus wat touw geven. Ze moeten het gevoel hebben dat ze zelf een beslissing kunnen nemen, dat ze autonoom zijn. Niemand van ons wordt graag gecontroleerd.»

HUMO Zijn terreurverdachten meestal goed voorbereid op ondervragingen?

Alison «Terroristen van Al Qaeda en paramilitairen doorgaans wel. Al Qaedaterroristen hebben zelfs een handboek voor wanneer ze gevangengenomen worden. Eén van de daarin beschreven tactieken is eerdere verklaringen in te trekken, ook als die op video vastgelegd waren. Gewoon om de ondervragers in verwarring te brengen.

»IS-terroristen zijn minder voorbereid en gebruiken niet allemaal dezelfde strategie. We zoeken nog volop naar gemeenschappelijke patronen in de verhoren. Als we tactieken vinden die groepen verdachten met elkaar gemeen hebben, kunnen we achterhalen welke strategieën het best werken bij welke groep.»

HUMO Hoe was het om die gesprekken te beluisteren?

Alison «Dubbel. Als wetenschapper is het een ongeziene schat aan materiaal. Maar ik heb het ook heel moeilijk gehad bij sommige verhoren. Het was soms emotioneel. Voor de agenten die het verhoor afnamen, moet het nog tien keer erger geweest zijn.»

HUMO Betekent jullie onderzoek een revolutie in de kunst van terroristen verhoren?

Alison «Dat denk ik wel. Dankzij de toegang tot al dit materiaal uit de praktijk, krijgen we voortdurend inzicht in nieuwe nuances. Het belangrijkste is: wat is er bruikbaar voor politie en inlichtingendiensten?

»Zo hebben we de opleiding van verhoorders kunnen verbeteren, waardoor getrainde agenten nu wel degelijk meer informatie uit de verdachten krijgen. Daarom concentreren we ons ook op verhoren met andere soorten misdadigers: oorlogscriminelen, moordenaars en zedendelinquenten. Er is nog veel te onderzoeken, er zijn nog veel vragen te beantwoorden.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234