Tess Uytterhoeven
Ha van Humo Beeld Wouter Van Vaerenbergh
Tess UytterhoevenHa van HumoBeeld Wouter Van Vaerenbergh

Strijdbaar 2022strijden tegen kwalijke machtsverhoudingen

Tess Uytterhoeven: ‘Veel mensen uit de entourage van Bart De Pauw vielen uit de lucht, en ik geloof hen’

Jeroen Maris

Aan het jaar van Tess Uytterhoeven groeide een genadig staartje: vorige week, precies op de dag waarop ze 38 werd, kreeg ze de Ha! van Humo in de handen geduwd voor ‘Het proces dat niemand wou’, de bepaald indrukwekkende driedelige reeks waarin ze de slachtoffers in de zaak-Bart De Pauw een stem gaf.

TESS UYTTERHOEVEN «Die prachtige bekroning, ook nog eens op mijn verjaardag: ik heb me vervolgens toch met enig enthousiasme op de dansvloer gestort. Dus ja, vorige dinsdag zat er een beetje mist in mijn hoofd (lacht)

HUMO Herinner je je nog het moment waarop je voor het eerst dacht: misschien moet ik wel een programma maken over de zaak-De Pauw?

UYTTERHOEVEN «Niet precies, nee. Aanvankelijk was ik – net als iedereen, denk ik – de verbaasde buitenstaander. Ik keek er wel van op, natuurlijk, want ik ken Bart al sinds m’n vroege jeugd.

»Dat het parket op eigen initiatief – dus zonder dat er een klacht was ingediend – een gerechtelijk onderzoek begon, wakkerde mijn aandacht aan. Het betekende immers dat het parket zelf de betrokken vrouwen als slachtoffers van iets groters dan een fait-divers zag. En toen ik vervolgens op café van een kennis van één van de vrouwen hoorde hoeveel verdriet er was, hoe díép de zaak sneed, besloot ik me erin te verdiepen.

»De zaak-De Pauw bleef de gemoederen beroeren: ze verdween in de jaren voor het proces nooit helemaal uit de actualiteit. Dat had te maken met het onduidelijke karakter ervan. Als Guy Van Sande berecht wordt voor het bezit van kinderporno, zorgt dat voor een steekvlam, maar zodra er een uitspraak is, klasseren de media de zaak. Er is immers duidelijkheid: het gaat over pedofilie, en pedofilie vinden we verwerpelijk. Iedereen staat aan dezelfde kant, en klaar. In de zaak-De Pauw gaat het over iets veel diffusers. Belaging en stalking zijn vrij recente begrippen, nog heel complex en wazig: veel mensen, inclusief ikzelf, wisten niet precies waar het over ging.»

HUMO Dat is meteen één van de sterktes van ‘Het proces dat niemand wou’: de reeks maakt duidelijk dat het niet om ‘wat sms’jes’ ging. Je wordt als kijker haast claustrofobisch van die niet-aflatende berichtenstroom.

UYTTERHOEVEN «Bij fysieke agressie is het makkelijk om als buitenstaander empathie te voelen. Iemand wordt neergestoken, er is bloed, en je begrijpt: die persoon heeft pijn. Belaging is moeilijker te vatten. Mensen vroegen zich inderdaad af wat er zo ingrijpend was aan die sms’en. Daarom was het belangrijk om het volume te tonen, om duidelijk te maken hoezeer er ingebroken werd in mensenlevens. En vooral: om dat die vrouwen zélf te laten vertellen. We hebben altijd de neiging om óver slachtoffers te praten in plaats van mét hen. Ik heb er zelf ook heel veel van bijgeleerd. Ik begrijp nu hoe het voelt, een slachtoffer zijn van stalking, hoeveel pijn het kan doen.»

HUMO Bart De Pauw zelf wilde niet meewerken aan de reeks.

UYTTERHOEVEN «Ik ben met hem gaan praten, maar inderdaad: Bart wilde niet spreken voor de camera. Ik vind dat jammer, ja, want het had iets goeds kunnen opleveren – een begin van heling, misschien. Ik had ook niet de bedoeling om een tribunaal op te richten, om hem af te fakkelen. Voor ‘Ooit vrij’, het programma over de reïntegratie van gedetineerden in de samenleving, heb ik met daders van veel ergere feiten gepraat. Mannen die hun baby vermoord hadden, of hun vrouw verkracht. Die gesprekken leerden me dat ook de dader een verhaal heeft.»

HUMO Je deed de vrouwen in ‘Het proces dat niemand wou’ iets cruciaals cadeau: tijd. Ze hoefden zich niet uit te leggen in drie snelle soundbytes.

UYTTERHOEVEN «Voor mij was van bij het begin duidelijk dat het een lijvige documentaire in meerdere delen zou worden. Want uiteraard heeft ook de andere optie – iets compacts, in één deel – op tafel gelegen. Maar dat wilde ik niet. We hadden tijd nodig, bijvoorbeeld om in de tweede aflevering de secundaire victimisatie bloot te leggen.»

HUMO De secundaire victimisatie?

UYTTERHOEVEN «Hoe de buitenwereld – wij dus, de media en het publiek – de vrouwen nog een tweede keer tot slachtoffer hebben gemaakt. Je mag dat echt niet onderschatten. Er is die dames iets overkomen waarom ze zelf op geen enkele manier gevraagd hebben, en plots ligt dat verhaal open en bloot op straat, en lopen mensen er met beslijkte schoenen over. Journalisten schrijven pagina’s vol over jouw pijnlijke, intieme geschiedenis, en iedereen becommentarieert het vervolgens op het publieke forum – vaak in niet erg subtiele bewoordingen. Dat is de boodschap van de tweede aflevering: hoe we als samenleving reageren, is van ontzettend groot belang. Dat geldt trouwens ook voor de beklaagde in dit geval: hij werd al publiekelijk beschimpt nog voor er een uitspraak was gedaan over zijn schuld.»

HUMO Geldt dat ook op het moment van de feiten? Had de omgeving van Bart De Pauw moeten ingrijpen?

UYTTERHOEVEN «Veel mensen uit de entourage van Bart vielen uit de lucht, en ik geloof hen: het heeft zich allemaal in de beslotenheid afgespeeld. Dat zeggen de vrouwen zelf ook: ze hielden hun verhaal voor zich, ze gingen er alléén door, en dat zorgde voor een wurgende eenzaamheid.

»Wie wat had kunnen doen, daar gaat ‘Het proces dat niemand wou’ dus niet over. Maar ik hoop wel dat de reeks mensen doet nadenken over situaties waarin machtsverhoudingen een kwalijke rol spelen. Bij mij is dat alleszins gebeurd: ik ben er attenter voor geworden. De zaak-De Pauw zelf is dan wel geen voorbeeld van het bystander effect, maar in het algemeen zie je het wel nog vaak gebeuren: iemand met macht gedraagt zich op een problematische manier, en veel mensen rond die persoon zien dat, maar laten het bestaan. Het zit in onze cultuur ingebakken, hè: we lopen bij voorkeur op kousenvoetjes rond. We verkiezen de stilte boven de aanklacht. Terwijl dingen doodzwijgen zó onproductief is: praten helpt. Je doet een dader ook geen cadeau door ’m niet te wijzen op zijn gedrag. Stel nu dat ik na het winnen van de Ha! van Humo alle grond onder m’n voeten verlies, dan zou ik het heel erg appreciëren als mensen me daarop wijzen: ‘Tess, dit soort gedrag is onbehoorlijk. Je kwetst mensen.’ Die omslag moeten we maken: onze woorden en ons gedrag hebben effect op anderen. En het is dus mogelijk dat je mensen kwetst, ook al is dat niet je bedoeling.

»Ik kreeg veel reacties na ‘Het proces dat niemand wou’. Van slachtoffers, natuurlijk, van mensen die iets soortgelijks meegemaakt hebben, maar ook van mensen in een machtspositie die aan zelfreflectie gedaan hadden. ‘Ik ben bedrijfsleider, en nu pas begrijp ik dat ik macht heb, en dat ik moet opletten hoe ik die aanwend.’ Of: ‘Ik werk bij de zedenpolitie, en krijg mijn collega’s maar moeilijk uitgelegd hoe verwoestend stalking kan zijn. Nu kan ik hun de docureeks laten zien.’ Dat heeft me ontzettend deugd gedaan, want het maakproces was héél intens. Ik ben emotioneel diep gegaan voor dit programma.»

HUMO Best opmerkelijk, want je hebt al stevige kost op je cv staan. ‘Ooit vrij’, bijvoorbeeld, en ‘Topdokters’.

UYTTERHOEVEN (knikt) «Ik heb het me ook vaak afgevraagd: hoe komt het dat dít zo onder m’n huid kruipt? Voor ‘Topdokters’ heb ik ooit de leukemieafdeling van een ziekenhuis gevolgd. In die periode zijn vijf mensen die ik portretteerde gestorven – vaak op jonge leeftijd. Dat contact was heel intens, en het verdriet na hun dood navenant. Waarom greep ‘Het proces dat niemand wou’ me óók zo aan, terwijl daar toch niemand gestorven is? Voor een stuk heeft het te maken met het feit dat ik niet precies wist waaraan ik begon. Bij ‘Topdokters’ was ik voorbereid op grote ellende: je wéét dat er op een leukemieafdeling mensen sterven, en je probeert jezelf daar al een beetje tegen te harnassen. Met ‘Het proces dat niemand wou’ dook ik in het onbekende: ik wist niet welke doos ik opentrok.

»Nog een factor: wanneer bij ‘Topdokters’ iets aan me bleef kleven, kon ik daar met mensen over praten. Maar ‘Het proces dat niemand wou’ werd in de grootste geheimhouding gemaakt: zelfs bij Woestijnvis wisten maar enkele mensen ervan. Het bleef allemaal kolken in mijn hoofd, en alleen met mijn naaste intimi – mijn vrouw, mijn ouders – kon ik erover praten.

»Ik was voordien al heel sociaal, maar de reeks heeft ertoe geleid dat ik me nóg meer naar mensen richt. Sindsdien is het bij ons thuis de zoete inval: voortdurend nodig ik mensen uit om te komen eten, om wat te drinken, om te blijven slapen. In een cocon leven is niets voor mij: hoe mooi is het toch dat je alles in je leven kunt delen?»

HUMO Tot slot: wat vond Mark Uytterhoeven, nog zo’n met de Ha! beloonde televisiemaker, van je bekroning?

UYTTERHOEVEN «Mijn vader is doorgaans schaars met complimenten, maar er stonden drie – drie! – uitroeptekens achter het berichtje waarin hij zei dat hij trots op me is. Er zit nog ergens een balorige tiener in mij die graag meewarig met de ogen wil rollen bij een compliment van de ouders, maar ach, laat ik er niet flauw over doen: dat ontroerde me zó.»

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234