'The Death of Stalin': de film die van Poetin niet mag worden vertoond

Het was geen lachertje om onder de ijzeren vuist van Jozef Stalin te moeten leven. De Sovjet-dictator richtte een gruwelijke slachting aan onder de plattelandsbevolking, dumpte zijn tegenstanders in de Siberische goelags of liet hen gewoon liquideren. En toch valt er met ‘The Death of Stalin’, het nieuwe satirische meesterstuk van de briljante regisseur en scenarist Armando Iannucci, waanzinnig hard te lachen.

'Stalin voerde zijn ministers dronken en liet ze met elkaar dansen. Die mannen durfden niet te weigeren'

De in Glasgow geboren Armando Iannucci is geobsedeerd door de bizarre mechanismen van de macht. In de geweldige comedyreeks ‘The Thick of It’ stak hij de draak met Engelse politici, hun spindoctors en de ranzige rol van de media. In de spitse HBO-reeks ‘Veep’, eveneens door hem bedacht, raakt een vrouwelijke vice-president verstrikt in de politieke spelletjes van het Witte Huis. En deze keer richt hij zijn satirische pijlen op Vadertje Stalin, en op de bitse machtsstrijd die na diens dood in het Kremlin losbarst. En laat het aan Iannucci om in één van ’s werelds wreedste dictators komisch potentieel te zien: zo horen we Stalin onder meer praten met een moddervet Cockney-accent. In Rusland konden ze er niet mee lachen: Poetin liet ‘The Death of Stalin’ prompt verbieden.

Uit de film blijkt dat de terreur van Stalin soms absurde vormen aannam. Na een uitvoering van Mozarts 23ste pianoconcerto in Moskou belt Stalin naar het concertgebouw. Of hij een bandopname van het concert kan krijgen? Dolle paniek breekt uit: de geluidstechnicus is vergeten om het concert op te nemen. Waarna het orkest én het publiek in allerijl opnieuw plaatsneemt in de zaal, zodat het concert opnieuw kan worden uitgevoerd.

HUMO Is dat echt gebeurd?

Armando Iannucci «Jawel – en de realiteit is zelfs nog hilarischer. Nadat de directie van het concertgebouw had beslist om het concerto van Mozart opnieuw uit te voeren, diende men in het holst van de nacht op zoek te gaan naar een nieuwe dirigent. De eerste dirigent die ze uit zijn bed belden, viel van pure schrik in zwijm. De tweede dronk zich prompt lazarus. Pas de derde dirigent die ze optrommelden, bleek in staat om het orkest te leiden. In de film heb ik het op één dirigent gehouden, omdat ik bang was dat de scène anders niet geloofwaardig zou zijn (lacht).

»Tijdens mijn research ben ik op nog meer dingen gestoten die je niet voor mogelijk houdt. Zo organiseerde Stalin elke avond een etentje voor zijn intiemste medewerkers, zoals Chroesjtsjov (in de film vertolkt door Steve Buscemi, red.), Malenkov en Beria. En iedere avond voerde hij hen dronken en liet hij hen zwanzen, terwijl hij nauwlettend luisterde of ze in hun dronken roes iets verkeerds zeiden. Ondertussen gaf hij zijn bediende de opdracht om zijn eigen wodka aan te lengen met water, zodat hij zelf niet dronken zou worden. Omstreeks twee uur liet hij een Amerikaanse western projecteren, goed wetende dat zijn ministers de volgende ochtend om acht uur uit de veren moesten terwijl hijzelf tot de volgende middag kon uitslapen. En hij liet zijn ministers dansen met elkaar! Die mannen durfden natuurlijk niet te weigeren. Het waren ook de enige gelegenheden dat ze elkaar iets vertrouwelijks in het oor konden fluisteren (lacht).»

HUMO Zulke scènes maken dat ‘The Death of Stalin’ een erg bevreemdende film is geworden.

Iannucci «Ik weet het. Het is een film met de woorden ‘dood’ en ‘Stalin’ in de titel, en tóch gaat het om een komedie. En toch ook weer niet.»

HUMO Precies. Ik zat vaak te schateren, maar voelde me even vaak bekneld. U maakt de horror van Stalins schrikbewind soms drukkend voelbaar.

Iannucci «Goed zo, dat is precies waar ik op mikte. Ik wil je doen lachen, maar tegelijk wil ik je, op een onderhuidse manier, angst inboezemen. Niet weten of je buurman een informant is, of de staatsveiligheid je in de gaten houdt, of er ’s nachts op je deur geklopt zal worden, of je de volgende ochtend levend zult halen... Het is die voortdurend sluimerende angst die ik je in mijn film aan den lijve wil laten ondervinden.»

HUMO In Rusland mag uw film niet worden vertoond.

Iannucci «Op het Russische ministerie van Cultuur werd gezegd dat mijn film geen enkele artistieke waarde heeft (lacht). De Russische journalisten die ‘The Death of Stalin’ hebben gezien, vonden hem nochtans goed. En ook de vele gewone Russen die zijn komen kijken naar die ene vertoning die we in Moskou hebben kunnen organiseren, hebben enorm genoten. Mijn film zet dan ook de politici te kakken, niet de gewone Russen. Toen we eraan begonnen, zei ik tegen mijn crew: ‘We moeten respect hebben voor de historische realiteit. De Russen hebben zwaar geleden onder Stalin, daar valt niet mee te lachen.’ De humor in ‘The Death of Stalin’ vloeit uitsluitend voort uit het Kremlin en uit de doldwaze machtsstrijd die de politici daar uitvechten.

»Nu heeft het me totaal niet verbaasd dat Poetin niet met mijn film kan lachen. Die man heeft geen enkel gevoel voor humor. Vroeger kon je op de Russische televisie nog kijken naar een show die politieke satire bracht, maar Poetin heeft die zender gewoon laten opdoeken. Trump hoeft trouwens niet voor hem onder te doen. Toen Alec Baldwin begon met zijn imitaties, twitterde Trump dat hij ‘Saturday Night Live’ zielig vond en dat de show toch maar lage kijkcijfers haalde. En vervolgens vroeg hij zich openlijk af of de vergunning van NBC niet moest worden ingetrokken. Ik zeg je: pas op voor politici zonder gevoel voor humor.»

HUMO Kriebelt het niet bij u om Trump eens aan te pakken?

Iannucci «Dat hoeft niet: Trump is zijn eigen satiricus. Hij legt de eed af, en de volgende dag praat hij uitsluitend over de publieksopkomst. Hij spreekt het Congres toe in zijn eerste State of the Union, en de volgende dag heeft hij het alleen maar over zijn ratings. Geef toe, zoiets kan toch geen enkele sketchschrijver verzinnen? Geen enkele satirische versie van Trump zou de échte Trump kunnen overtreffen. Maar let op, want hij is slim. Hij verkoopt zichzelf ontzettend goed. De grootste vergissing die je kunt maken, is denken dat Trump een idioot is.»

HUMO U zei onlangs dat u zich zorgen maakt over de verrechtsing van de samenleving. Hoezo?

Iannucci «Ik zie de laatste jaren vreemde dingen gebeuren in onze Westerse democratieën. Tijdens verkiezingen wordt weer massaal gestemd op nationalistische partijen, de vreemdelingenhaat neemt toe, in Engeland hebben we de brexit. Dat heeft me aan het denken gezet. Beleven we opnieuw de jaren 30?»

HUMO Zegt u het zelf maar.

Iannucci «De grootste fout die we vandaag kunnen maken, is denken dat de democratie iets permanents is. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vocht mijn vader als partizaan tegen Mussolini en de fascisten. Na de oorlog is hij naar Engeland geëmigreerd, maar hij heeft nooit een Brits paspoort willen aanvaarden, zodat hij nooit is mogen gaan stemmen. Ooit vroeg ik hem: ‘Waarom wil je niet gaan stemmen? Je hebt zo hard voor de democratie gevochten?’ ‘Zwijg me over verkiezingen,’ antwoordde hij. ‘Tijdens de laatste verkiezingen waar ik aan meedeed, kozen de mensen voor Mussolini.’ Wat mijn vader daarmee wilde zeggen: het is niet omdat we in een democratie leven, dat we op beide oren mogen slapen. Ook Hitler werd rechtmatig verkozen, maar hij heeft net als Mussolini de democratie gebruikt om de macht te grijpen, en vervolgens gebruikten ze die macht om de democratie neer te slaan. Kortom: we mogen nooit vergeten dat er miljoenen mensen zijn gestorven om de democratie te verdedigden, en we mogen evenmin vergeten dat de democratie op ieder moment misbruikt kan worden. Want op het moment dat we dát vergeten, zal het te laat zijn.»

‘The Death of Stalin’ loopt vanaf 18 april in de zalen.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234