null Beeld

Toekomstdenkers (2): Philipp Blom, historicus en schrijver over hoe het Westen aan de rand van de afgrond staat

De Duitse historicus Philipp Blom heeft bestsellers over de vroege 20ste eeuw als ‘De duizelingwekkende jaren’ en ‘Alleen de wolken’ op zijn naam staan, en nu is ‘Wat op het spel staat’ uit. Daarin beschrijft hij het Westen als een maatschappij aan de rand van de afgrond.

'Veel mensen zeggen me: 'Dat hebt u mooi opgeschreven, maar zo erg is het toch allemaal niet, hè?' Maar het is wél zo erg.'

HUMO In ‘Wat op het spel staat’ schetst u een sombere stand van zaken. Valt er één moment te prikken waarop u besloot aan de alarmbel te trekken?

PHILIPP BLOM «Er is niet één moment geweest waarop ik als Saulus van mijn paard donderde en als Paulus weer overeind krabbelde. Wat zeker heeft meegespeeld, is dat er in de afgelopen jaren te vaak dingen gebeurd zijn waarvan we altijd gezegd hadden: ‘Dat kan nooit gebeuren!’ De opkomst van Trump, de brexit, de opmars van autoritaire stromingen, waardoor je gaat beseffen dat er geen verworvenheden bestaan – ook de democratie kan wegsmelten. Tegelijkertijd hebben we te maken met een klimaatverandering, enorme technologische veranderingen en veranderingen in de politiek en de samenleving. Letterlijk álles staat vandaag op het spel.

»Ik kom veel mensen tegen die me zeggen: ‘Dat hebt u goed opgeschreven, en u weet uw eigen boek uitstekend te verkopen, maar zo erg is het toch allemaal niet, hè?’ Maar het is wél zo erg. Al mijn sombere beweringen over de klimaatwijziging, met de bijhorende vluchtelingenstroom van miljoenen mensen, over de schadelijke effecten van de digitalisering en de robotisering, doe ik op basis van het beste onderzoek dat ik ken en na vele gesprekken met wetenschappers uit allerlei disciplines.

»We staan nu op het punt waar we als maatschappij fouten kunnen maken die we maar één keer kunnen begaan. Vergelijk het met een vrolijk meisje van 3 jaar dat op de vijfde verdieping bij een open raam speelt. Haar beentjes hangen al uit het raam, maar de moeder zegt: ‘Ach, laat haar. Dat doet ze elke dag en er is nog nooit wat gebeurd.’ Dat kan best zijn, maar áls er één keer iets gebeurt, is het rampzalig.»

HUMO Er is ook een denkschool, met Steven Pinker voorop, die beweert dat de mensheid er nog nooit zo goed voor heeft gestaan.

BLOM «Ongetwijfeld is de mensheid er in vele opzichten op vooruitgegaan. Maar die vooruitgang berust op iets wat we niet meer kunnen volhouden: het gigantische verbruik van fossiele energie. Er zijn onvoldoende alternatieve energiebronnen. Misschien zijn die er wel in de toekomst, maar we hebben vandáág oplossingen nodig. Dat betekent dat we minder rijk zullen kunnen leven, dat we minder zullen kunnen consumeren.»

undefined

'We blijven maar vreten en vreten, tot onze omgeving zo giftig is dat er niets meer te vreten valt.'

HUMO Er zijn ook wetenschappers die geloven dat het menselijk vernuft technologische oplossingen zal aandragen voor onze problemen.

BLOM «We hebben de complexiteit van ons klimaatsysteem nog niet doorgrond: een paar lettertjes hebben we ontcijferd, maar het is een hele bibliotheek. Als je met allerlei middelen de klimaatopwarming probeert terug te draaien, weet je niet wat daar de effecten van zijn. Manipulatie proberen uit te schakelen door meer manipulatie lijkt me een gevaarlijk idee. Wat ik vermoeiend vind aan mensen met ontzettend optimistische visies, is dat ze niet zien hoe fout het nu al loopt, met verstrekkende gevolgen voor de komende eeuwen.

null Beeld

»We moeten het groeimodel zelf ter discussie stellen, want het is toxisch geworden. We blijven maar vreten en vreten, tot onze omgeving zo giftig is dat er niets meer te vreten valt. Wat wij doen, is wat gistsporen doen wanneer je alcohol maakt: ze vreten alles op wat ze aantreffen en vermeerderen zich explosief, tot er niets meer is, en dan stikken ze. Slechts weinig bacteriën overleven door hun stofwisseling aan de nieuwe omstandigheden aan te passen. De vraag is of de homo sapiens intelligenter kan zijn dan gist door z’n stofwisseling nú aan te passen, voor we een massale sterfte van onze soort beleven.»

undefined

'Het zou prettig zijn als mensen zich intelligenter wisten te gedragen dan gistzwammen'

HUMO U citeert de Britse filosoof John Gray, die de homo sapiens liever de homo rapiens noemt, een roofzuchtige soort die zal verdwijnen. De natuur zal ons niet missen, is zijn berustende reactie.

BLOM «De natuur zal ons niet missen, wij zullen onszelf missen. Het zou toch wel prettig zijn als we ons uiteindelijk iets intelligenter weten te gedragen dan gistzwammen.»

HUMO We worden vandaag in snelheid gepakt door alle technologische ontwikkelingen. ‘De machtigste stroomversnelling uit de geschiedenis’ noemt u die.

BLOM «En die snelheid zal alleen maar toenemen. Bij de maanlanding in 1969 gebruikte men een enórme computer, met een rekenkracht van 64 kilobyte, om de Apollo-raket te lanceren. Met een eenvoudige smartphone zou je 120 miljoen van die raketten kunnen aansturen. Dat we vandaag geen idee hebben waar we over tien of twintig jaar zullen staan, is een nieuw gegeven. Ook de geopolitieke gevolgen zijn zo complex dat we ze niet in kaart kunnen brengen. Recent hebben de Zuid-Aziatische landen een grote sprong gemaakt door goedkoper te produceren dan de westerse landen, maar met de robotisering valt dat voordeel weg: een robot werkt net zo goed en zo goedkoop in Poelkapelle als in Kuala Lumpur.»

HUMO Het zou al helpen als we de discussie over een basisinkomen voor iedereen kunnen afronden, lees ik in uw boek.

BLOM «De komende decennia worden talloze jobs geautomatiseerd: welk alternatief is er voor een basisloon in een maatschappij met 40 of 50 procent werklozen? Rechtse economen of zakenmensen zeggen het zelf: er is geen andere oplossing voor de verdwijning van het werk.»

HUMO In het verleden hebben nieuwe technologische ontwikkelingen altijd nieuwe arbeidsplaatsen gecreëerd.

BLOM «Dit keer is het écht anders. Wie dat niet inziet, vergist zich enorm. De nieuwe machines kunnen taken niet alleen efficiënter uitvoeren, het zijn netwerken die zelf kunnen leren. En je kunt ze met om het even welke opdracht confronteren. Mensen leren individueel: als ik Chinees wil leren, is er na een enorme inspanning één mens op aarde meer die Chinees kan praten. Maar als een machine Chinees leert en verbonden is met soortgelijke machines, dan leren die dat allemaal. Daarom ook krijgen wij de mooie vertaalprogramma’s van Google gratis op onze smartphone: wij zijn er zelf de ontwikkelaars van. Wij voeden die programma’s met nieuwe accenten en problemen, waardoor ze beter worden. Die exponentiële groei van vaardigheden hebben we in het verleden nooit gekend. De digitalisering en de automatisering zullen sneller evolueren en grotere gevolgen hebben dan we vandaag beseffen.»

null Beeld

HUMO Wie denkt dat hij nooit door een machine kan worden vervangen, vergist zich?

BLOM «Zeker weten, en dat geldt voor alle beroepsgroepen, hoor. Ook voor journalisten, want robotjournalistiek bestaat al, vooral in de sport. Die artikels zijn niet eens zo slecht. Je vindt er dezelfde clichés, grapjes en stilistische tics in als in stukken van een journalist. Er bestaan algoritmen die juridisch advies geven, muziek schrijven, verzekeringspolissen vergelijken… En het zal steeds harder gaan, omdat er zoveel mee te verdienen valt.»

HUMO ‘De machines komen eraan, en ze zullen winnen,’ schrijft u. Nu nog ervoor zorgen dat de mens er niet bij verliest?

BLOM «We moeten van de theologische visie af dat arbeid deugdzaam is. Dat is trouwens een idee dat nog maar enkele eeuwen bestaat. Voordien had je het ideaal van de gentleman, iemand die niet van zijn arbeid moest leven en zich daarom aan de mooie dingen des levens kon wijden. Iedereen gentleman: misschien zou dat nog niet zo slecht zijn.

»Je kunt daartegenover stellen dat geluk het bijproduct is van een zinvolle activiteit, maar dan moeten we toch het onderscheid leren maken tussen zinvolle activiteit en werken voor economische winst. Is een inspanning alleen lonend als je ervoor wordt betaald? Met een basisinkomen zouden we niet meer zoveel geld moeten verdienen en zouden we onze tijd anders kunnen besteden.»

undefined

'Als mensen begrijpen dat solidariteit in hun eigen belang is, wordt er veel mogelijk.'


Ideale maatschappij

HUMO Regeringen die banen creëren als hun hoogste prioriteit blijven zien, zitten ernaast?

BLOM «Als je op volledige tewerkstelling blijft inzetten, stel je de problemen alleen maar uit en verlies je kostbare tijd. Hoe langer je vasthoudt aan een systeem dat geschikt was voor de vorige eeuw, maar ongeschikt is voor deze eeuw, hoe meer scheurkracht de huidige crisis zal hebben.

»Als we onze beschaving in stand willen houden, hebben we een echte transformatie nodig, een politieke en economische ommekeer. Weg van consumptie, weg van fossiele brandstoffen, weg van maatschappijen die niet gericht zijn op solidariteit. Het is in ons eigen belang dat we ons meer solidair opstellen.»

undefined

'De argumenten tegen migratie zijn al sinds het oude Egypte dezelfde: de nieuwkomers zijn niet zoals wij, ze willen niet werken, de mannen willen onze vrouwen verkrachten'

HUMO Met dat solidaire gedrag wil het voorlopig niet zo lukken. Migranten die naar hier komen, krijgen met steeds hardere reacties te maken. En we staan aan de vooravond van nog veel grotere problemen, met de bevolkingsexplosie in Afrika.

BLOM «Het is een gigantisch probleem, en we kunnentragedies verwachten: natuurrampen, hongersnood, pandemieën, vluchtelingenstromen. Maar het zijn wel problemen die we moeten aanpakken, ze wegwensen werkt niet. Door de klimaatverandering, maar ook door het internet en de toegenomen mobiliteit, zullen steeds meer migranten naar hier willen komen.

»Als historicus weet ik dat migratie altijd moeilijk is geweest. De zogenaamde autochtonen vinden het nooit leuk dat er mensen bij komen, zeker als ze zelf erg welvarend zijn. De argumenten tegen migratie zijn al sinds het oude Egypte dezelfde: de nieuwkomers zijn niet zoals wij, ze zijn niet integreerbaar, ze willen niet werken, de mannen willen onze vrouwen verkrachten… Naargelang het culturele klimaat worden die argumenten anders ingekleurd: in de jaren 30 waren mensen van het foute ras, nu hebben we het over een foute cultuur, maar we bedoelen hetzelfde.

null Beeld

»Migratie verrijkt een maatschappij altijd, maar dan moet je op lange termijn kijken. Op korte termijn veroorzaakt migratie problemen, dat moet je óók weten. Maar je kunt niet anders dan migratie toelaten, of je dat een goeie zaak vindt of niet. Als je wil dat ze slaagt, moet je ze wel op de één of andere manier beperken. Anders word je overspoeld door mensen die hulp nodig hebben, en voor wie je niet genoeg werk meer hebt. We moeten zoveel mogelijk mensen opvangen, maar je kunt niet iederéén binnenlaten. Waar de grens ligt, is moeilijk te bepalen, en in dat dilemma zullen we nog lang gevangenzitten. Eenvoudige, nette oplossingen zijn er niet. Wil je géén migratie toelaten, dan is er maar één alternatief, zoals in de VS: je bouwt een hek en schiet de mensen dood die eroverheen willen klimmen.»

HUMO Het is niet bemoedigend dat ons trackrecord inzake migratie zo pover is: de moeilijkheden met de opvang van vluchtelingen uit Syrië voorspellen weinig goeds.

BLOM «Je kunt het in zijn historische samenhang bekijken. Europa heeft eeuwenlang zijn eigen mensen over de hele wereld geëxporteerd, ook zijn armen. In koloniale tijden heeft het een grote macht opgebouwd en ontzettend geprofiteerd. Nu wordt het proces omgekeerd en komen mensen uit de vroegere kolonies naar dit continent. Dat proces kun je niet voorkomen, je kunt het alleen proberen te sturen.

»We hebben de facto al de definitie van de mensenrechten aangepast: als iedereen vrij moet kunnen bewegen en over zijn eigen leven beslissen, zouden we iedereen moeten binnenlaten. Dat zal niet gebeuren en het is ook niet mogelijk. Maar principieel toelaten dat er twee klassen van mensenrechten zijn is, een gevaarlijk proces: wie zijn dan de tweedeklasseburgers? Het populisme heeft daar zo zijn antwoord op: ‘Wij zijn het volk. Ben je het niet met ons eens, dan ben je een volksverrader. Dan hoor je hier niet thuis.’»

HUMO Dat is ook wat premier Sebastian Kurz in Oostenrijk zegt.

BLOM «Sebastian Kurz heeft de oerconservatieve christendemocratische partij naar zijn hand gezet, en hij werkt samen met mensen die banden hebben met racistische websites en gewelddadige studentenverenigingen. De demonisering van migranten gaat steeds verder: het is toch schrikken als een minister van Binnenlandse Zaken zegt dat hij hen buiten de steden wil ‘concentreren’? Nu is er ook een wet waardoor de politie geld en gsm’s van vluchtelingen kan afpakken. Uit veiligheidsoverwegingen, heet het in dat laatste geval: de politie wil controleren of er radicale elementen tussen zitten, maar zo ontneemt ze die mensen wel hun enige verbinding met het thuisfront.»

HUMO Het opkomende populisme is ook een uitdrukking van het wantrouwen in de politiek.

BLOM «Het is nog maar de vraag of de democratie de huidige problemen zal overleven. We beseffen nu dat het een heel jong fenomeen is, een kwetsbaar experiment met een open einde. Of de democratie het overleeft, hangt af van dingen als voldoende welvaart, voldoende sociale gerechtigheid en transparantie. Mensen moeten het gevoel hebben: als ik me inzet, kan ik iets bereiken. Te veel mensen hebben in onze winner takes all-economie het omgekeerde gevoel: hoezeer ik me ook inzet, ik bereik toch niks. En dan gaan ze naar alternatieven uitkijken. Voor veel werkende mensen zijn de lonen sinds de jaren 80 gestagneerd, terwijl alleen al in het laatste jaar de rijkste vijfhonderd mensen hun vermogen met een kwart hebben zien aangroeien. Als je meerdere jobs moet combineren en toch nauwelijks het hoofd boven water kunt houden, waarom zou je dan nog voor het huidige systeem kiezen? Om het mogelijk te maken dat de elite in designershops handtassen van 2.000 euro kan kopen?»

HUMO Past het kapitalisme nog in uw grote maatschappelijke project?

BLOM «Zonder twijfel zou er in een ideale maatschappij een vorm van socialisme zijn, maar dat werkt alleen als iedereen ervan overtuigd is. Met de markt hebben we wel een goed systeem om mensen met uiteenlopende overtuigingen en doelstellingen tot een op regels gebaseerd gedrag aan te moedigen. Dat hoeft helemaal niet de gekke neoliberale markt te zijn zoals we ze vandaag kennen. Margaret Thatcher zei: ‘There is no such thing as society.’ Ik hou economen op congressen altijd met plezier voor: ‘There is no such thing as a free market.’ De markt kun je reguleren, ze is een uitdrukking van maatschappelijke beslissingen. Zoals het ook een maatschappelijke beslissing is hoe we rijkdom door belasting herverdelen. En zo’n gereguleerde markt hoeft niet gestoeld te zijn op winst en groei, het kan ook anders.»


Nieuwe wereld

HUMO Het lijkt me geen kleinigheid om van het consumentisme af te raken.

BLOM «Het belang van consumptie is wat ons sedert de Tweede Wereldoorlog heeft verbonden: we werden opgeroepen om onze spirituele bevrediging te zoeken in het consumeren. Daarmee zeg je iets over je maatschappelijke waarde. Welke merken je draagt, waar je op vakantie gaat: dat bepaalt je identiteit. In feite is consumptie een religieus proces, het gaat om een transformatie. Ik wil anders ruiken, dus koop ik een parfum dat ook x of y draagt, om zo meer op x of y te lijken – zoals je vroeger een heilige aanbad. Vandaag moeten we elkaar een ander verhaal vertellen over hoe we een goed leven kunnen leiden.

»Deels zullen we ertoe gedwongen worden om minder te consumeren, en veel mensen hebben ook minder geld. Maar het kan ook een keuze zijn, want mensen merken dat die transformatie door consumptie niet zo goed werkt. We weten uit onderzoek dat het geluk niet blijft toenemen: de eerste jeans, dat was een belevenis, maar de zoveelste jeans met een iets andere snit? Daar voel ik niks meer bij. De motor van de consumptie zal stoppen met ons gelukkig te maken.

»Er zijn in wezen drie driften: seks, angst en maatschappelijke erkenning. Onze behoefte aan seks en onze angst voor de dood zie ik niet meteen verdwijnen, maar op het terrein van de erkenning kun je wel dingen veranderen. Honderd jaar geleden hing erkenning ervan af of je bereid was te sneuvelen op het veld van eer, dat is gelukkig niet meer het geval. Zo is ook maatschappelijke erkenning door consumptie niet voor de eeuwigheid: vandaag krijg je ze door de kleren die je draagt, morgen door iets anders.»

HUMO Waar denkt u zoal aan?

BLOM «Je zou erkenning kunnen ontlenen aan je rol binnen een solidaire economie. Je zou ook trots kunnen zijn op je kleine ecologische voetafdruk, en er waardering voor krijgen.

»In een wereld waarin technologische ontwikkelingen ons bekwaamheden afnemen, ben ik zelf erg geïnteresseerd in vakmanschap, ambachtelijke kennis. Ik zie het als een levensbenadering: je zoekt iets waardoor je uitgedaagd wordt, waar een zekere discipline voor nodig is en waar je een zekere technische kennis voor moet hebben – kennis die je ook kunt doorgeven.»

HUMO Dat klinkt vrij bescheiden.

BLOM «Ik geloof niet in de Grote Oplossing voor iedereen. Sinds de verlichting hebben we geprobeerd een ideale maatschappij gestalte te geven voor de ideale mens. Dat is nooit zo goed gelukt. We hebben alle mogelijke ideologieën geprobeerd, die nu eens van de ideale arbeider uitgingen, dan weer van de perfecte ariër, of van de consument die compleet compatibel is met de markt.

»Waarom bekijken we het niet andersom: wat voor een soort aapje zijn wij eigenlijk? Je weet dat het DNA van de mens nauwelijks 1 procent verschilt van dat van een chimpansee. We weten wel van alle andere dieren in welke omstandigheden ze het best gedijen, maar weten we het van de mens? Hoe werken onze hersenen precies? En onze biologie, onze psychologie? Wat hebben we juist nodig om goed te leven? En kunnen we met die kennis zorgen voor ideale omstandigheden waarin mensen kunnen samenleven zonder vrees, zonder geweld, en met de moed om solidair te zijn? We zijn egoïstische wezens, maar ook samenwerkende aapjes. Als mensen begrijpen dat solidariteit in hun eigen belang is, wordt er veel mogelijk.»

HUMO Opmerkelijk hoezeer u aan het eind van het boek ons lot in handen van de jonge generatie legt.

BLOM «Mensen die nu 20 jaar zijn, moeten nog zestig, zeventig jaar door. Zij hoeven niet te pikken wat de gerontocraten voor hen bedacht hebben, namelijk een nostalgische reactionaire politiek – achter een muur kruipen en mensen die hier niet thuishoren eruit schoppen.»

HUMO Maar die jonge generatie geeft u ook de plicht mee om zich te informeren in deze crisistijd: ‘De luxe van de onwetendheid kan levensbedreigend zijn,’ schrijft u.

BLOM «We zijn op een punt in de geschiedenis beland waarop je ook door niets te doen een grote beslissing neemt. Je kunt wel zeggen: ‘Ik heb niet gevraagd om tot die generatie te behoren.’ Maar je hebt in de loterij van de geboortes ook niet gevraagd om met de hoofdprijs te gaan lopen en ter wereld te komen in één van de rijkste landen. Ik hoop dat de jonge generatie een psychologisch en antropologisch experiment zonder voorgaande aandurft: kunnen we in deze moeilijke omstandigheden en met mensen van verschillende herkomst tot een samenleving komen die niet gebaseerd is op geweld en onderdrukking van bepaalde groepen? We moeten durven te investeren in een nieuwe wereld terwijl we nog niet weten hoe die eruit zal zien. Stilstaan is geen optie.»

undefined

Philipp Blom, ‘Wat op het spel staat’, De Bezige Bij

null Beeld

undefined

Volgende week: Yascha Mounk

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234