null Beeld

Toekomstdenkers (4): Harvard-professor Yascha Mounk over de teloorgang van de democratie

Yascha Mounk, de Duits-Amerikaanse politicoloog die wereldfaam verwierf met zijn onderzoek naar populisme, is zeer bezorgd over de omvang van de internationale crisis. Politici als Trump, Wilders, Erdogan en Orbán hebben volgens hem maar één doel: de totale afbraak van onze democratieën.

'Mensen over de hele wereld zijn misnoegd omdat ze het gevoel hebben dat politici niet langer doen waarvoor ze verkozen zijn: de belangen van de burger dienen'

HUMO Waarom bent u zo bezorgd?

Yascha Mounk «Onze democratieën bevinden zich in een zorgwekkende toestand en dat hebben ze voor een groot deel aan zichzelf te danken. Onze leiders komen hun beloften aan de burger niet meer na. In veel landen merken we dat de levensstandaard gestagneerd is, dat regeringen minder efficiënt werken en dat het bijvoorbeeld steeds langer duurt om infrastructuurprojecten af te werken. Mensen over de hele wereld zijn misnoegd omdat ze het gevoel hebben dat politici niet langer doen waarvoor ze verkozen zijn: de belangen van de burger dienen.»

HUMO En wij maar denken dat die trage besluitvorming typisch Belgisch was. Het duurt een eeuwigheid om in Antwerpen een verkeersinfarct op te lossen. Actiegroepen en burgercomités hebben de regie zowat overgenomen.

Mounk «Je ziet het overal. Regeringen worden besluitelozer en burgers komen daartegen in opstand. Gewone mensen staan vandaag niet alleen veel kritischer, maar ook veel negatiever dan vroeger tegenover het concept ‘democratie’. Het stemgedrag geeft dat ook aan. Mensen stemmen steeds vaker voor populisten die bereid zijn de basisnormen van een stabiele democratie aan te vallen. Onder meer in Rusland, Turkije en Venezuela zijn al dictaturen ontstaan. Polen en Hongarije staan aan de rand van een dictatuur. Zorgwekkend is dat we ook rijke en geconsolideerde democratieën in het westen, zoals de Verenigde Staten of Italië, dezelfde kant zien opgaan.»

undefined

null Beeld

HUMO U wordt weleens vergeleken met Thomas Piketty, de Franse econoom die furore maakte met zijn boek ‘Kapitaal in de 21ste eeuw’. Daarin wees hij uitgebreid op de maatschappelijke gevaren van inkomensongelijkheid. Uw boek ‘The People vs. Democracy’ toont voor het eerst glashelder aan welke gevaren het populisme inhoudt.

Mounk «Een dokter kan maar de juiste behandeling voorschrijven wanneer hij de correcte diagnose stelt. Als je met een gebroken been in zijn kabinet opduikt en hij denkt dat je een verkoudheid hebt, is de kans klein dat hij je zal genezen. Dat is precies wat we zien in de internationale politiek. Nogal wat mensen minimaliseren de opkomst van het populisme. Klassieke politici denken nog altijd dat deze opflakkering van ongenoegen vanzelf zal verdwijnen en alles terug normaal zal worden. Dat geloof ik niet. Het populisme zet zich radicaal af tegen het democratische systeem. Het kanaliseert de woede van veel burgers, en daar is op zich niets mis mee. Alleen is de drijfveer van populisme niet om aan de noden van die mensen tegemoet te komen, maar om het volledige systeem kapot te maken. Zolang we dat niet begrijpen, en zolang we deze destructieve kracht niet even krachtdadig het hoofd bieden, zal ze aanwezig blijven.»

HUMO De analyse van veel populisten luidt: ‘Onze parlementaire democratieën rammelen langs alle kanten en zijn aan herziening toe.’ Hebben ze geen gelijk?

Mounk «Ja, maar de vaststelling dat ons democratisch systeem niet altijd goed functioneert, mag niet het exclusieve domein van populisten zijn. Heel veel mensen hebben al op die gebreken gewezen, het verschil schuilt in de oplossingen die men ervoor ziet. Populisten hebben altijd de neiging om complexe problemen op simplistische wijze te analyseren. President Trump is daar een wandelend voorbeeld van. Maar een stilstaande klok geeft ook twee keer per dag het juiste uur aan.

»Populisten beloven de kiezers dat alles miraculeus zal verbeteren wanneer zij de plaats van de zogenaamde oude elites innemen. Vaag de klassieke politiek, justitie en media weg en alles is opgelost. Maar dat gebeurt niet, integendeel. Ze nemen de macht over en maken de problemen alleen maar groter. Kijk maar naar de manier waarop ze het vluchtelingenprobleem willen oplossen. ‘We sluiten de grenzen en we zijn ervan af!’ Of: ‘Als we ons uit internationale economische samenwerkingsverbanden terugtrekken, zullen we rijker worden.’ Zo eenvoudig is het natuurlijk niet.»

HUMO De Duitse Bertelsmann Stiftung ondervroeg 5.000 kiezers over hun stemgedrag. Ze kwam tot de conclusie dat wie voor populistische partijen stemt de democratie niet haat, maar enkel teleurgesteld is.

Mounk «Populisten claimen democratischer te zijn dan de rest. Ze beweren de échte stem van het volk te vertegenwoordigen. Maar we zien net het tegenovergestelde gebeuren. President Orbán in Hongarije, Jaroslaw Kaczynski in Polen en president Erdogan in Turkije beloofden allemaal hun land democratischer dan ooit te maken. Maar wat hebben ze gedaan? De onafhankelijke instituten ontmanteld, de kritische organen monddood gemaakt, de vrije pers beteugeld. Ze domineren het gerechtelijke systeem, corrumperen het kiescomité en veranderen de kieswet zodat de oppositie geen eerlijke kans meer heeft om verkiezingen te winnen. Alles wat nodig is om de democratie te vrijwaren hebben ze kapotgemaakt. Het perverse effect daarvan is dat het op den duur bijna onmogelijk wordt om een democratisch verkozen autocraat met democratische middelen te verdrijven.»

HUMO Obama sloot de steenkoolmijnen in Kentucky. Trump beloofde ze te heropenen en brood op de plank te brengen. Is het niet logisch dat de mensen daar dan voor Trump stemmen?

Mounk «Het is een goed voorbeeld van hoe populisten te werk gaan. Donald Trump maakte grote beloften over die steenkoolmijnen: hij zou ze heropenen en het aantal jobs in de sector verhogen. Maar wat blijkt nu? Het aantal jobs loopt gestaag terug.

»Het is perfect normaal dat kiezers in die regio zich aangetrokken voelen door Trump, maar ik geloof dat ze intussen ook wel begrijpen dat hij weinig verandering brengt. Populisten zijn experts in het uitbuiten van angst, niet in het wegnemen ervan.»

HUMO Voor alle duidelijkheid: populisme is geen exclusief rechts fenomeen.

Mounk «Er zijn linkse en rechtse populisten. Niet het feit dat ze links of rechts zijn is belangrijk, wel dat ze geen enkele waarde hechten aan de democratische instellingen. Als zogenaamde revolutionaire socialist installeerde Hugo Chávez in Venezuela ook een echte dictatuur.

»Het populisme is een fenomeen dat de traditionele links-rechtsdiscussie overstijgt. Al deze figuren komen vanuit verschillende achtergronden en bedrijven politiek in andere omstandigheden, maar hun werkwijze is exact dezelfde: ze maken dezelfde loze beloften, ze vallen op dezelfde manier hun vijanden aan en ze dienen uitsluitend hun eigen agenda, ook al beweren ze het tegendeel.»


straat zonder eind

HUMO Guy Verhofstadt noemde het Hongarije van Viktor Orbán onlangs nog ‘modern communisme’, omdat het land economisch een protectionistische koers vaart en een extreem nationalisme aanhangt. Gelooft u ook dat Oost-Europa naar een communisme 2.0 opschuift?

Mounk «Niet helemaal. Het klopt dat bepaalde landen die na de val van de Berlijnse Muur het communisme terzijde schoven, nu in de greep zijn van een nieuw soort heerschappij. De populisten hebben de macht gegrepen in Bosnië, Bulgarije, Tsjechië, Hongarije, Polen, Servië en Slovakije, en zijn in twee andere Oost-Europese landen in een coalitie gestapt. Vandaag kun je van de Baltische Zee in het noorden naar de Egeïsche Zee in het zuiden rijden, zonder een door populisten geregeerd land te verlaten. Dat is ongezien in de moderne geschiedenis en het stemt me pessimistisch, althans op korte termijn. De democratie zal er in de eerstkomende jaren nog meer aangetast worden. Maar op de lange termijn hang ik eerder de visie aan van de Amerikaanse filosoof en politicoloog Francis Fukuyama. Burgers die vrezen voor hun veiligheid en met honger bedreigd worden, verlangen instinctief naar twee basisbehoeften: individuele vrijheid en een collectief zelfbeschikkingsrecht. Ze willen zelf beslissen van wie ze houden en welke religie ze aanhangen, én ze willen sámen kunnen beslissen over hun toekomst.

»Ik geloof dat de Hongaarse burgers op een bepaald moment naar Orbán of zijn opvolger zullen kijken en denken: willen we echt geregeerd worden door zo’n tiran? Stemmen we in met de corruptie en de manier waarop hij de wil van het volk negeert? Het antwoord zou best wel eens neen kunnen zijn.»

HUMO Hoe komt het dat de oudere bevolking, die zich de tirannie van het communisme nog herinnert, toch op zulke populisten stemt?

Mounk «Omdat populisten nooit van bij het begin duidelijk maken wat hun plannen zijn. Je mag hen niet onderschatten. Natuurlijk gaan ze zich niet blootgeven als dictators. Het kan heel lang duren voor mensen echt beseffen met wie ze te maken hebben.

»Ons onderzoek naar de waardering van democratie toonde aan dat oudere mensen die geleefd hebben in autocratische of totalitaire regimes, de democratie veel meer appreciëren dan jongeren. Overal ter wereld zien we een opvallende verschuiving. World Values Survey (een grootschalige bevraging naar waarden en normen van burgers over de hele wereld, red.) stelt burgers wereldwijd elke vijf jaar de vraag in hoeverre ze voorstander zijn van een militair regime. In 1995 was slechts 1 op de 16 Amerikanen voorstander, vandaag is dat al 1 op de 6. In Polen ligt het cijfer nog veel hoger.»

undefined

'In 1995 was slechts 1 op de 16 Amerikanen voorstander van een militair regime, vandaag is dat al 1 op de 6 ''

HUMO Uw grootouders groeiden op in het communistische Centraal-Europa. Hebben ze u ooit over die periode verteld?

Mounk «Ja. Ze groeiden op in een politiek systeem dat destijds veel mensen met hoop vervulde. Die mensen geloofden echt dat het communisme de ideale maatschappijvorm was. In theorie was dat ook zo: men streefde naar gelijkheid, ongeacht ras of religie, en álle burgers moesten een menswaardig bestaan kunnen leiden. Na jaren kwam dan toch het besef dat het regime er sociale en economische dwangmaatregelen installeerde, dat het zich tegen minderheden keerde en dat het de wil van het volk verpletterde op zeer extreme manieren. Daarom voel ik ook wel sympathie voor mensen die gefrustreerd zijn door het status quo en die gecharmeerd geraken door leiders met grote beloften. Er zijn immers grote gelijkenissen met het verhaal van mijn grootouders. Misschien ben ik daarom zo gedreven om mensen te doen beseffen hoe gevaarlijk die leiders kunnen zijn.»

HUMO Het kan ook snel keren. Kort voor de val van de Berlijnse Muur schreef het West-Duitse magazine ‘Die Welle’ nog dat Oost-Duitsland ‘voor eeuwig zou bestaan.’ Enkele weken later zag de wereld er helemaal anders uit.

Mounk «Dat toont hoe moeilijk het is om de toekomst te voorspellen. We dachten dat de democratie in landen als Denemarken of de Verenigde Staten stabiel zou blijven, maar stilaan dringt door dat dat niet langer het geval is. Het zou kunnen dat het populisme binnenkort stagneert en de politiek opnieuw kalmeert, maar ik zie daar geen enkel voorteken van. Ik trek me op aan het idee dat alle trends uiteindelijk ophouden, en dus ook het populisme.»

HUMO De opkomst van sociale media is volgens u een sleutelfactor in het succes van het populisme. Politici praten rechtstreeks tot de kiezer en omzeilen de filter van de klassieke media. Bent u voorstander van meer regulering?

Mounk «Ja. Het probleem is dat mensen kunnen kiezen met wie ze praten en wie ze willen horen. Dat maakt de kans veel groter dat ze ideologisch radicaliseren en dat ze het contact met de brede consensus verliezen. De voorbije jaren hebben we gezien hoe weinig scrupules sommige sociale-mediabedrijven vertonen wanneer ze gevoelige data delen met bedrijven of organisaties met een eigen politieke agenda. Dat is onaanvaardbaar. Tegelijk moeten we oppassen met de beteugeling van de vrijheid van meningsuiting op internet. Niet omdat sommige van die meningen ronduit verwerpelijk zijn, maar omdat ik geen enkele staatsinstelling vertrouw die bepaalt wat we wel en niet mogen zeggen. Eens we de censuur instellen, belanden we in een straatje zonder eind.»


patriottisme

HUMO Europese landen zijn van oorsprong blanke staten, schrijft u in uw boek. Die erfenis zorgt onder andere voor een onoplosbare migratiecrisis die de populisten slapend rijk maakt.

Mounk «Historisch gezien zijn we totáál niet voorbereid op wat er nu op ons afkomt. Europa wordt al decennialang overspoeld door migranten, maar we hebben nooit op een doordachte manier over de gevolgen daarvan nagedacht. Mijn geboorteland Duitsland heeft dat op de meest extreme manier ondervonden. Door de jaren heen ontving het miljoenen voornamelijk Turkse gastarbeiders. Men dacht nogal naïef dat die arbeiders naar hun thuisland zouden terugkeren als het werk klaar was. Dat was uiteraard niet zo. Die verkeerde veronderstelling creëerde nogal wat problemen, die vandaag een voorlopig hoogtepunt bereiken.»

undefined

null Beeld

undefined

'Vandaag kun je van de Baltische Zee in het noorden naar de Egeïsche Zee in het zuiden rijden, zonder een door populisten geregeerd land te verlaten.'

HUMO De vraag van één miljoen: hoe lossen we die problemen op?

Mounk «Er zijn maar een paar mogelijkheden. Eerst moeten we ons afvragen wat de alternatieven zijn. Massadeportaties die vanzelfsprekend zullen leiden tot extreme barbarij? Voortdoen zoals we bezig zijn, met een onrechtvaardige maatschappij die tolereert dat minderheden niet geïntegreerd geraken? Neen dus. Er is maar één intelligente weg: we moeten dringend de mentale knop omdraaien en ons voorbereiden op een multi-etnische samenleving. We moeten zonder schroom durven nadenken over hoe we dat precies kunnen doen.»

HUMO U pleit voor een ‘inclusief patriottisme’. Wat bedoelt u daarmee?

Mounk «Die nieuwe vorm van patriottisme richt zich tegen radicaal rechts dat gelooft dat enkel de etnische meerderheid patriottisch kan zijn, en dat migranten en hun afstammelingen bij voorbaat uitsluit. Het zet zich ook af tegen bepaalde linkse politieke groepen, die per definitie tegen elke vorm van nationalisme en patriottisme zijn. Maar er is niets mis met een speciale vorm van solidariteit met mensen die je nationaliteit delen. Die moet dan wel plaats bieden aan burgers met een andere huidskleur, of burgers met een ander geloof.»

HUMO In het democratische systeem zitten veel carrièrepolitici: mensen die met de beste bedoelingen in de politiek zijn gestapt, maar na jaren in een parlementaire bubbel vervreemd zijn van de mensen in de straat. Zijn zij een systeemfout?

Mounk «Ja en neen. Er is niets mis met politieke ervaring en expertise. Alleen zien we inderdaad vaak dat die mensen de voeling met de burger verliezen. Uit onderzoek naar het vermogen van Britse politici blijkt bijvoorbeeld dat verkozenen twee keer zo rijk worden als politici die op dezelfde lijst stonden, maar niet verkozen raakten. Ze komen sneller in contact met het bedrijfsleven, werken na hun politieke carrière als lobbyist of gaan zetelen in raden van bestuur. Ze wakkeren zo onvrede en wantrouwen bij de burgers aan, en spelen de populisten dus in de kaart.»

undefined

null Beeld

undefined

'Klassieke politici denken nog altijd dat deze opflakkering van ongenoegen vanzelf zal verdwijnen. Dat geloof ik niet.'

HUMO Men noemt België weleens een particratie: de echte politieke macht is in handen van een groepje ondemocratisch verkozen partijvoorzitters, de verkozen parlementsleden moeten netjes in de pas lopen. Gelooft u in de toekomst van politieke partijen?

Mounk «Politieke partijen zijn onontgonnen studieterrein in onze moderne democratieën – in de Amerikaanse grondwet wordt er met geen woord over gerept – maar toch spelen ze een belangrijke rol in zowat elke democratie ter wereld. Daar moeten we ons dus dringend over buigen.

»Het lijkt mij erg onwaarschijnlijk dat partijen zullen verdwijnen. Op lokaal niveau zijn ze minder belangrijk – mensen kennen lokale politici vaak persoonlijk en ze weten waarvoor ze staan – maar op nationaal niveau heb je die vertrouwensband niet meer. Partijen spelen dus een cruciale rol in de vertegenwoordiging van burgers. Het is wel mogelijk dat partijen zullen veranderen. Oude partijen zullen verdwijnen en nieuwe zullen verschijnen. Dat zien we nu al. Partijen zullen ook interne veranderingen ondergaan om democratischer te werken en de wil van de leden transparanter weer te geven.

»Mensen hebben een voorkeur voor het lokale niveau. Maar er is een limiet op wat lokaal beslist kan worden. Lokale politici kunnen veel in beweging zetten om klimaatverandering tegen te gaan, maar tegelijk kan je niet zonder de samenwerking van ongeveer elk groot bedrijf ter wereld. Alle Belgische dorpen samen kunnen hun CO2-uitstoot verminderen, maar als China elke maand honderd steenkoolmijnen opent, dan brengt dat weinig op. Sommige problemen kun je dus helaas enkel oplossen door samen te werken met dictators of onaangename regimes.»


cordon sanitaire

HUMO Participatieve democratie, waarbij burgers rechtstreeks betrokken worden bij de politieke besluitvorming, wordt steeds vaker gezien als een waardig alternatief van de parlementaire democratie. In België kennen we de G1000, in Frankrijk vroeg men 400 burgers om te discussiëren over het energievraagstuk, in IJsland schreef de bevolking een nieuwe grondwet en in Ierland werd per referendum beslist over de legalisering van abortus. Vindt u dat een goede zaak?

Mounk «Het is zeker geen fout idee om meer burgers bij de politiek te betrekken. De aanhangers van participatieve democratieën verwijzen graag naar de politiek in het oude Athene: gewone burgers konden er via lottrekking mee nadenken over politieke onderwerpen. Maar volgens mij overschatten de voorvechters van de participatieve democratie hoe nauw burgers bij het politieke proces betrokken willen worden. Het grote voordeel van de moderne liberale democratie is net dat we niet de hele dag over politiek moeten nadenken. Als politiek wetenschapper hou ik ervan om er van ’s ochtends tot ’s avonds mee bezig te zijn, maar veel burgers vinden het net geruststellend dat ze maar één keer per vier jaar naar het stemhokje moeten. Als ze ontevreden zijn over wat er de voorgaande jaren is gebeurd, kiezen ze gewoon iemand anders.

»In de meest extreme vorm van zo’n participatieve democratie moet iedereen voortdurend online mee kunnen discussiëren over elke wet en elke regeling. Dan denk ik: kijk gewoon eens naar de agenda zoals die vandaag in het parlement voorligt. In België discussiëren ze nu over de veiligheid van de kerncentrales. Dat zijn bijzonder ingewikkelde discussies, die heel veel voorkennis en ervaring vragen. Ik geloof niet dat veel burgers zin hebben om zich daarover het hoofd te breken. Bovendien zullen grote bedrijven en lobbyisten in een participatieve democratie het proces gemakkelijker kunnen beïnvloeden.

»Bij het homohuwelijk of abortus, morele onderwerpen waarvoor burgers een instinctief begrip hebben en waarmee ze zich doorgaans meer verwant voelen, lijkt het mij wél zinvol om zoveel mogelijk mensen te betrekken en er referenda over te organiseren.»

undefined

'Populisten zijn experts in het uitbuiten van angst, niet in het wegnemen ervan. Ze maken de problemen alleen maar groter ''

HUMO In de jaren 90 maakten de Vlaamse democratische partijen een afspraak dat niemand zou samenwerken met de toenmalige populaire extreemrechtse partij Vlaams Blok. Dat cordon sanitaire heeft uiteindelijk gewerkt: kiezers beseften dat ze met hun stem nergens zouden geraken en zochten andere oorden op. Kan het een model zijn om populistische partijen af te stoppen?

Mounk «Ik ken het cordon sanitaire en ik vind er niets mis mee. Het is niet ondemocratisch. Partijen hebben het recht om te kiezen met wie ze wel en niet willen regeren. Ze moeten bovendien heel voorzichtig zijn om in een coalitie te stappen met antidemocratische partijen. De geschiedenis heeft al genoeg aangetoond dat je geen meerderheid nodig hebt om de democratie uit te hollen of overbodig te maken. Dat zagen we in 1917 in Rusland en dat heeft zich de daaropvolgende honderd jaar alleen maar voortgezet. Het cordon sanitaire stond symbool voor een breed gedragen afkeer tegenover een extremistische partij. Het is heel effectief gebleken: het Vlaams Blok is nooit aan de macht geweest, en tegelijk stuurde de politiek een signaal naar de bevolking.

»Je kunt natuurlijk ook anders redeneren: als je populistische partijen politieke verantwoordelijkheid geeft, zal de bevolking gauw merken dat hun simplistische, loze verkiezingsbeloften niet opgewassen zijn tegen de ingewikkelde realiteit. Burgers zullen snel merken dat die maatschappelijke problemen niet met een vingerknip op te lossen zijn. Als populisten hun geloofwaardigheid willen behouden, zullen ze bepaalde standpunten dus moeten herzien.

»Ik heb nog nooit overtuigend bewijs gezien dat de ene strategie beter zou werken dan de andere, maar het doel is altijd hetzelfde: we moeten altijd en overal de antidemocratische krachten bevechten.»

Yascha Mounk, ‘The People vs. Democracy’, Harvard University Press

Volgende week: Madeleine Albright

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234