null Beeld

Tom Lanoye - Drie toneelstukken

Wie de afgelopen weken de theaterproductie van Tom Lanoye wilde volgen, kon maar beter aan zorgvuldige agendaplanning doen. En hier en daar een snipperdag voorzien. Niet tuk op de grillen van weer, wind en het theaterpubliek én gezegend met goede herinneringen aan ‘Ten oorlog’, besloot ik tot een hoogstpersoonlijke Lanoye-theatermarathon op de bank: op een twijfelzuchtige lentedag las ik ‘Koningin Lear’ (Prometheus), ‘Revue Ravage. Dood van een politicus’ (De Standaard) en ‘GAZ. Pleidooi van een gedoemde moeder’ (Prometheus) na elkaar.

Hoewel het toeval was dat die drie nieuwe stukken haast gelijktijdig in première gingen, vormen ze onmiskenbaar een soort drieluik. Om te beginnen in de aanpak van Lanoye, die voortgaat op het elan van successen als ‘Mamma Medea’, ‘Mefisto for Ever’ en ‘Bloed en rozen’: hij haalt klassiek drama naar onze tijd, maakt het verleden relevant voor vandaag, bevrucht een historische erfenis met betekenis voor het hier en nu. ‘Koningin Lear’ boort de universele kracht van Shakespeares ‘King Lear’ aan door het drama naar een actuele setting over te hevelen: een dementerende CEO verdeelt haar multinationale imperium onder haar drie zonen en luidt met die versnippering de totale verwoesting in, simultaan met de wereldwijde bancaire en economische cisis. ‘Koningin Lear’ is literair de grootste krachttoer van dit drietal. In dialoog met Shakespeare evoceert Lanoye in beeldende en vaak poëzierijke verzen een perfecte storm, psychologisch en familiaal, politiek en economisch: ‘Er doemt een monster aan de einder op / Waarvan geen mens de omvang kan beschrijven.’

Ook ‘GAZ’ flitst een brokstuk verleden naar de actualiteit. Het kadert in de op vele fronten spelende Eerste Wereldoorlog-herdenking, die stilaan even uitputtend lang aansleept als de Groote Oorlog zélf deed. Aanleiding is de allereerste gasaanval in de geschiedenis, door de Duitsers tegen de Algerijnse Divisie van het Franse leger nabij Ieper. Bij Lanoye pleegt een jonge bekeerling, net terug uit het Midden-Oosten, een terroristische aanslag met zenuwgas in een metro. ‘GAZ’ is de monoloog van zijn moeder, ontheemd en onteigend: ‘Ons grootste gevoel van onveiligheid? Je kijkt een monster in zijn smoel en het lijkt op jezelf.’

‘Revue Ravage’ blaast actueel leven in het genre van de revue, multidisciplinair entertainment dat in de tweede helft van de vorige eeuw door de concurrentie van de televisie in de verdrukking raakte. Zeven personages en veertien orkestlieden wervelen rond een oudere partijleider, die wegens slechte peilingen en een nog slechtere gezondheid zijn opvolging moet regelen. Deze politieke revue is verbluffend bij de tijd, met de voorafschaduwing van een schijnbaar kameraadschappelijke broederstrijd om het partijvoorzitterschap en een noodlottig verlies van een voormalig boegbeeld: ‘Niets van wat er u overkomt, is privé.’

De actuele lading van deze drie toneelstukken maakt ze onvermijdelijk politiek. De internationale zakenwereld van ‘Koningin Lear’ is verknoopt met de (geo)politiek, zo blijkt al in de vijfde regel van het stuk – die herinnert aan de dubbele betekenis van ‘maatschappij’: handelsvereniging én samenleving. ‘GAZ’ teert op de herinnering aan een enkeling die aan politiek doet via terrorisme. En het spektakel van gekonkel en gedraai in ‘Revue Ravage’ maakt voelbaar waarom, ten gevolge van de toegenomen transparantie, de gewone man de traditionele partijen de rug toegekeerd heeft. Of voor liefhebbers van cijfers: ‘Koningin Lear’ gaat over de 1 procent, ‘GAZ’ over de 99 procent en ‘Revue Ravage’ over de falende bemiddelaar tussen die twee. Daar komt natuurlijk snedige scherpzinnigheid van, op maat van de columnist Lanoye: ‘De jacht op materieel eigenbelang wordt ons al jaren opgedrongen als de hoogste deugd. Straks is die jacht nog het enige dat we mogen delen met elkaar. Ons laatste restje collectivisme? Egoïsme!’

Maar de romans of theaterstukken van Tom Lanoye zijn nooit documentair of pamflettair, dankzij de empathie die de vakman in zijn personages investeert. Die dwingt tot deemoed en begrip, die legt de verscheurdheid van zijn (anti)helden bloot, een tragische gespletenheid die steevast voortkomt uit een moreel dilemma. Deze drie stukken vormen bovenal een drieluik, omdat Lanoye één en ander tot drie keer toe voedt via een freudiaans spanningsveld. Koningin Lear en haar drie erfgenamen, de moeder van de terrorist, de echtgenote van de partijvoorzitter en haar zoon met politieke ambities – drie verscheurde moeders, wegens drie het einde van het stuk niet levend halende zonen: ‘Geen mens kan tussen moeders komen en / Hun dode kind. Ik rouw alleen, ik ben / Alleen, ik kots alleen, ik ween alleen.’ (‘Koningin Lear); ‘Hem op de wereld zetten? Wetend wat ik nu weet? Ik weet het niet.’ (‘GAZ’); ‘Ik wil na een man niet ook een zoon verliezen aan de politiek. Mijn hart is geen abattoir.’ (‘Revue Ravage’).

Sinds ‘Sprakeloos’ kennen we de oerbron van deze matriarchale constante in het oeuvre van Tom Lanoye: zijn ook in het dagelijkse leven acterende, schmierende en manipulerende moeder, die slagersvrouw met een willetje. Het maakt een marathonvoorstelling van deze drie stukken aangewezen, tijdens Theater Aan Zee bijvoorbeeld.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234