null Beeld

Tom Lanoye - Heldere hemel

Op 4 juli 1989, zo bracht Humo vorige week al in herinnering, flakkerde de Koude Oorlog een laatste keer op, luttele maanden voor het ooit onwrikbaar geachte Warschaupact als een kaartenhuisje in elkaar begon te storten.

Eén en ander voltrok zich, of all places, op de grens van Kooigem en Bellegem: daar boorde een Russische straaljager zich na een stuurloze - de piloot van de Mig had eieren voor zijn geld gekozen toen zijn straalmotor sputterde - vlucht van duizend kilometer door een slaapkamermuur, voorgoed een einde makend aan de zomervakantie van Wim Delaere, amper negentien.

'Een fait divers in de wereldpolitiek, een noodlottig drama voor een familie,' weegt Tom Lanoye het voorval op de kaft van zijn uitstekende novelle 'Heldere hemel': een fictieve vertelling, op het raakvlak van wereldpolitiek en het allerindividueelste malheur dat men zich kan inbeelden.

Ook in 'Heldere hemel' is het een Sovjetpiloot die, net niet koelbloedig genoeg, een fatale kettingreactie op gang trapt. Bengelend aan zijn valscherm neemt Andrej - niet eens zo ver weg van de scheepswerven waar Solidarność al enige tijd scheuren trekt in het IJzeren Gordijn - gelaten akte van de veranderende wereld onder zijn voeten.

Terwijl zijn Mig uit het gezicht verdwijnt, dwalen Andrejs gedachten af naar zijn jeugdjaren op de Krim, de wijnvlek van hervormer Mikhail Gorbatsjov en de oorlog in Afghanistan: 'Tien jaar wreedheid, tien jaar zinloze verspilling.'

Of zoals Lanoye een Amerikaanse bevelhebber - diep onder de grond in een NAVO-bunker nabij Mons, waar alarmsirenes luid loeien wanneer Andrejs Mig op de radar verschijnt - het zijne laat denken over die eeuwigdurende drôle de guerre: ‘Deze gestolde hysterie, met haar wapenwedloop, haar spionagecultuur, haar wederzijdse voorspelbare propaganda.’

Ook aan deze kant van het Gordijn zijn de hoofden moe en de gloriedagen aan het front verworden tot vage herinneringen aan de tijd dat men dacht dat 'een confrontatie beter was dan uitzichtloze verzoening'.

Intussen voltrekt zich boven de grond de totale deconfiture van een koppel waarvan de houdbaarheidsdatum al jaren overschreden is. In de echtelijke woonkamer treffen we de bedrogen echtgenote, die tijdens een razende confrontatie met de jonge minnares van haar man terugblikt op haar eigen jaren aan het relationele front, overpeinzend hoe zij en haar man hun kosmopolitische idealen en alle andere beloftes die ze zichzelf maakten, al snel inruilden voor een fermette en de neuroses van de middenklasse.

Trefzeker en met fijne vegen borstelt Lanoye zo een familiekroniek à la Jonathan Franzen, weliswaar op miniatuurformaat en in internationaal verband. Even raak geobserveerd, maar minder afstandelijk en met meer stilistische envergure opgeschreven.

Bovenal is 'Heldere hemel' een evocatie van de brutaliteit van het noodlot. Want ook in Lanoyes boek kiest de op hol geslagen Mig lukraak een hoofd om op te landen, de bedes van Andrej ten spijt: 'Het kan niet. Daar is de wereld te groot voor en God te machtig. Hij, of minstens Zijn kansberekening.'

Kan men zich een blinder noodlot voorstellen, parafraseren wij de auteur, dan een vliegtuig dat uit de lucht komt vallen? 't Was pertang zo dat de oorlog die nooit gevoerd werd, in zijn laatste dagen alsnog een slachtoffer maakte.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234