null Beeld

Tom Lanoye herdenkt Nelson Mandela (1918-2013)

Als ik donderdagnacht hoor dat Nelson Mandela dood is, vraag ik me onmiddellijk af hoe groot de schok is op de schaal van Lanoye : hij woont tenslotte al enkele decennia geregeld in Zuid-Afrika omdát dat het land van Mandela is.

Ik lees hem de aanhef van het gedicht voor dat zijn vriendin Antjie Krog net in de krant heeft gepubliceerd: ‘Ondergronds is een laag verschoven /de aarde jammert /de zon rochelt groen’.

'Het echte mirakel is dat het volk hem gevolgd is'

Tom Lanoye «Zo komt het aan, ja, hoe verwacht het overlijden ook was. Je moet je altijd inhouden, maar in dit geval is het moeilijk om níét in kosmische termen te gaan spreken, zeker als je ook nog eens vertrouwd bent met het landschap dat erbij hoort: de Wild Coast, waar het geboortedorp ligt. Kijk naar alle reacties, wereldwijd: je kan toch niemand anders bedenken die zo véél mensen tot grote uitspraken verleidt.»

HUMO Dit vond ik een mooie uit de Volkskrant: ‘Mandela laat een vrouw, kinderen, kleinkinderen, achterkleinkinderen en zeven miljard vrienden na.’

Lanoye «Het lijkt er nu op dat iedereen zeer eensgezind is over Mandela en hoe ongelooflijk hij was, en dat vind ik wel vreemd. In het Westen moeten wij ons toch durven af te vragen waarom hij dan wel 27 jaar in de bak heeft gezeten. Het had niet veel gescheeld of men had die ‘heilige’ tóén opgehangen. En het waren echt niet alleen domme Boeren die zo’n groot mens zo lang hebben opgesloten. Westerse landen steunden dat fascistische en racistische regime omdat ze er tijdens de Koude Oorlog tegen de communisten een goeie politieagent in zagen. De Britse premier Cameron oreert vandaag over de geweldige Mandela, maar zou het niet gepaster zijn dat hij verontschuldigingen aanbood voor wat Margaret Thatcher eerder zoal zei over het ANC en Mandela als een bende terroristen?

»Ik proef heel weinig introspectie over de rol van het Westen. Zoals ik bij ons in de afgelopen dagen vreemd genoeg niemand heb horen spreken over Protea, de apartheidslobby die altijd klaar stond om het regime te vergoelijken. Dat waren niet alleen rechtse mensen, je had ook Herman Candries, de familie Valkeniers, enzovoort: mij zitten die lui nog altijd dwars.»

HUMO Mandela is van iedereen, heet het nu: eerder dan een mens is een icoon gestorven.

Lanoye «Een bijna leeg icoon, een Walt Disney-figuur. Zuid-Afrika is zowat de Bermudadriehoek voor het baren van iconen: naast Nelson Mandela is ook Mahatma Gandhi er een icoon geworden, en Desmond Tutu. Alles wordt larger than life daar, misschien ga ik er daarom wel zo graag naartoe (lacht). Maar Mandela wordt nu toch al te zeer gemodelleerd als de vriendelijke oude grijsaard die alléén maar vergevingsgezind is, een soort bejaarde versie van een zwarte Paul McCartney die ‘Ebony and Ivory’ zingt tot in de eeuwigheid. We maken er een Moeder Teresa van, en dat klopt niet: zijn vergevingsgezindheid was voor een deel berekend, een onderdeel van zijn politieke visie. Hij had de moed om te vergeven omdat het de enige manier was om een nieuw begin te kunnen maken. En het echte mirakel is dat de bevolking hem gevolgd is.

»Een beter eerbetoon dan al het gedoe over het icoon Mandela zou een inschatting zijn van zijn reële palmares als politicus: hij was een koppig man die goed leiding gegeven heeft, en die zwaar onderhandeld heeft. En ook fouten gemaakt heeft: hij heeft een aantal misschien te grote toegevingen gedaan.»

HUMO Die kritiek ventileer je ook in je recentste boek ‘Gelukkige slaven’ via de zwarte inspecteur Khumalo: Mandela heeft zijn huid niet duur genoeg verkocht.

Lanoye «Dat hoor ik van veel jonge zwarten, die Patrice Lumumba nog meer vereren dan Mandela. Hou bij de ko- mende verkiezingen de radi- cale Julius Malema maar in het oog. Hij is een populist die het ANC verlaten heeft en nu een eigen partij heeft. Een kruising tussen Berlusconi, Wilders en Dedecker, maar grappiger en dus gevaarlijker. Hij is zelf zo corrupt als de pest, maar we moeten akte nemen van zijn standpunten, want hij kan te veel zaken zeg- gen die inderdaad kloppen. Hij zet dingen weer op de agenda die Mandela er met tegenzin heeft afgehaald: nationalseringen, landtoeëigening... De Zuid-Afrikanen hebben te weinig echte bevrijding gekregen, economische bevrijding. Dat heeft Mandela ook toegegeven, hij heeft geregeld mea culpa geslagen, en dat maakt hem alleen nog groter.»

HUMO We vernemen in ‘Gelukkige slaven’ ook hoe je Mandela als redenaar inschat: dodelijk saai, en toch overrompelend.

Lanoye «Ja, hij is een man die ze in ‘X Factor’ onmiddellijk gebuisd hadden, maar hij had wel met voorsprong de grootste X-factor van allemaal, vanwege zijn sérieux. Of laat me het woord zielenadel nog eens gebruiken, want die had hij. In die zin doet hij me – ik mag al eens vloeken in de kerk – aan mijn leraar Anton van Wilderode denken, die natuurlijk ook lid van Protea was... Die man had ook alles tegen om boeiend te zijn, maar als hij voorlas, had ik vanaf de eerste seconde dezelfde bewondering en verwondering voor de kracht van het gesproken woord.»

Trieste balans

HUMO Mandela’s autobiografie kreeg de titel ‘De lange weg naar de vrijheid’. Maar je kunt je afvragen of hij die weg ooit ten einde liep: na

27 jaar gevangenschap kwam hij in een nieuwe gevangenis terecht, het lot continu een uithangbord te zijn van een partij.

Lanoye «Dat is de trieste ba- lans van het leven van vele politici. Was één van de aangrijpendste televisiemomenten van de afgelopen jaren niet het gesprek van Wilfried Martens met zijn dochter? Er zijn zo veel kinderen van politici die moeten zeggen: ‘Jij behoort tot de wereld, nooit tot ons.’ In het geval van Mandela was dat extreem. De eenzaamheid van de gevangenis op Robbeneiland, het Siberië van die regio, heeft hij opgevuld met de partij. Hij heeft gezien hoe zijn gezinsleven kapotging, zijn relatie met Winnie. Hij is de sandwichman van zijn partij geworden, van het land dat hem nodig had. Dat is een leven in opoffering zonder dat je in een klooster moet gaan.»

HUMO Je vliegt dinsdag naar Zuid-Afrika, terwijl de tien dagen van viering nog bezig zijn. Ga je mee dansen?

Lanoye «Sinds ik mijn discoperiode heb afgesloten, ben ik niet meer zo’n groot danser. Ik zou me tussen die mooie mensen daar weleens te pletter kunnen schamen als 55-jarige, met overgewicht kampende lul. Maar die tien dagen viering zijn wel het laatste geschenk van Mandela aan Zuid-Afrika, die z’n land al zo veel gegeven heeft en zo veel ellende vermeden heeft. Dus, ja: ik ga vieren.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234