'Topdokters' tegen obesitas: 'Het grote probleem is dat eten tegenwoordig overal aanwezig is'

We zitten met z’n allen te kieskauwen op zeewier en superzaden, zweten ons te pletter tijdens sessies bikramyoga, verslinden belerende kookboeken en tellen letterlijk onze passen. Maar tegelijk torsen we méér kilo’s mee dan ooit tevoren. Topdokters to the rescue!

'Als obesitas niet als chronische ziekte erkend wordt, zal onze levensverwachting dalen'

Obesitaschirurg Matthias Lannoo (UZ Leuven), zag u in ‘Topdokters’ via een sleeve gastrectomie een stuk maag van een patiënt wegnemen met de terloopse woorden: ‘Nu ga je het typische espressogeluid horen – en de koffie is klaar!’ Hij gelooft alvast niet in het ‘eigen schuld, dikke bult’-principe: ‘Obesitas is een chronische ziekte, geen gevolg van karakterzwakte of luiheid.’ Lannoo kan zelf niet altijd aan vetten en suikers weerstaan en kreeg in de ziekenhuiskantine zelfs een belegd broodje naar hem vernoemd – samenstelling: een warm gehaktballetje met ajuin en ketchup, al dan niet met gesmolten kaas eroverheen. Hij beslist samen met een team van diëtisten, psychologen en endocrinologen welke patiënten in aanmerking komen voor een operatie, en stippelt voor hen ook een postoperatief plan uit.


Alles over 'Topdokters'

HUMO Hebt u het altijd al opgenomen voor de omvangrijkere medemens?



Matthias Lannoo «Nee. Als puber wou ik bij Artsen Zonder Grenzen gaan werken: dan kon ik reizen. Ik ben tijdens m’n studie de richting van de chirurgie uit gegaan, omdat ik al snel doorhad dat het na een tijd ook zou gaan vervelen om in pakweg Siberië maandenlang mensen tegen tbc te vaccineren. Ik dacht: als ik heelkunde kies, mag ik naar de grote brandhaarden en ben ik daar na een paar weken weer weg. Maar toen ben ik mijn vrouw tegengekomen – zij is een patholoog-anatoom (een specialist die de lichamelijke afwijkingen van een zieke patiënt onderzoekt, red.) – en heb ik dat idee snel opgeborgen (lacht).

»Oorspronkelijk wou ik transplantatiechirurg worden, maar hier op de dienst waren er al genoeg. Ik had al onderzoek naar diabetes gedaan, en aangezien type 2 diabetes – in de volksmond beter bekend als ‘ouderdomsdiabetes’ – vaak het gevolg is van obesitas, heb ik de kans gegrepen me te bekwamen in obesitaschirurgie. Dat is plezante, uitdagende heelkunde, gecombineerd met boeiend onderzoek.»

HUMO Professor Mertens, u bent gespecialiseerd in endocrinologie.

Ann Mertens «Mijn onderzoek heeft me in de richting van mijn huidige job geduwd: ik heb me vier jaar in het lab beziggehouden met een muizenmodel voor obesitas en diabetes met aderverkalking, aangevuld met een klinisch gedeelte waarin ik cholesterolafwijkingen bij obesitas- en diabetespatiënten onderzocht. Tegenwoordig is endocrinologie een heel brede discipline: je kunt je focussen op schildklierproblemen, op obesitas of diabetes, maar evenzeer op mannelijke hormonen. Ik ben de richting van het metabole uitgegaan: alles wat met de stofwisseling te maken heeft.»

HUMO Dokter Lannoo, in ‘Topdokters’ liet u al verstaan dat u buiten de werkuren redelijk nonchalant door het leven gaat. Was dat ook al zo tijdens uw studententijd?

Lannoo «Ik heb het er toch van genomen, ja. Zo werd ik eens aangeduid om tijdens de feestweek – halverwege het academiejaar – het bier te gaan ophalen. We hadden overal staaltjes vastgekregen: onder meer in de abdij van Keizersberg, en ook bij de Stella Artois-brouwerij. Maar op de Keizersberg, mijn eerste halte, werd ik zo fenomenaal goed onthaald, dat ze mij daar om zeven uur ’s avonds zijn moeten komen halen en dat er bijna geen stalen meer overbleven. De bierstand was uiteindelijk leger dan oorspronkelijk bedoeld, maar iedereen begreep het wel (lacht).

»Het pijnlijkste verhaal gaat dan weer over een bonte avond. Ik had een brommer, een MT5, en iemand was op het lumineuze idee gekomen om Superman te spelen en met een cape vanachter op mijn brommer te gaan staan. De bedoeling was dat we zo over een balk de fakbar zouden binnenrijden tot op het podium, als entree in één of andere sketch. Het was winter, dus die brommer maakte veel rook in de koude buitenlucht – een leuk visueel extraatje, maar net iets te belastend voor de luchtwegen van mijn collega’s. Dus reed ik snel een toertje rond café de Blauwe Hoek om de motor op te warmen, maar er lag ijzel: in al mijn enthousiasme schoof ik op mijn zij de Brusselsestraat in. Maar the show must go on: een beetje dizzy sprong ik m’n brommer weer op, maar ik ben die plank niet meer op geraakt en mijn been was verbrand (lacht). Maar: allemaal te boven gekomen!»


Ridicule criteria

HUMO Is obesitaschirurgie een jonge discipline? Dat steeds meer mensen aan obesitas lijden, is een recent fenomeen.

Lannoo «Er wordt al heel lang obesitasheelkunde uitgevoerd in België. Maar nu is er meer aandacht voor, omdat de discipline in 2007 geregistreerd werd: ze heeft nu een specifiek nomenclatuurnummer. Het lijkt dus alsof we pas in 2007 met obesitasingrepen begonnen zijn, maar dat klopt niet. Het probleem is natuurlijk wél frequenter geworden: we zien meer mensen en opereren ook vaker omdat de ingrepen veel veiliger zijn geworden – bij mij belanden er jaarlijks zo’n 400 patiënten op de operatietafel. En obesitas wordt – terecht – ook steeds meer als een ziekte beschouwd waarvoor een heelkundige ingreep gerechtvaardigd is. Vroeger werd zo’n operatie als een louter esthetische ingreep voor luiaards gezien: een compleet foute perceptie, want er zijn mensen die al heel veel moeite gedaan hebben om af te vallen, maar hun gewicht enkel onder controle krijgen met behulp van een ingreep.

»Bij obesitaschirurgie worden bepaalde criteria gehanteerd om te bepalen wie de operatie – een ingreep kost toch zo’n 8.000 euro – terugbetaald krijgt. Je moet minstens 18 zijn en een BMI van boven de 40 hebben, of een BMI van boven de 35, als je daarnaast ook aan type 2 diabetes en slaapapneu lijdt, en een te hoge bloeddruk hebt die niet met medicijnen te controleren is.»

'Een zwaarlijvige is als een doos van Pandora. Er komt van alles uit, want zo'n mens is al z'n hele leven op zoek naar een oplossing' Matthias Lannoo

HUMO Gebeurt het soms dat obesitaspatiënten met opzet een eindje weg schransen om een hogere BMI te halen en zo alsnog in aanmerking te komen voor een terugbetaling?

Lannoo «Je vraag bewijst hoe ridicuul die criteria zijn. De staat wil sterk reguleren, en dat lukt enkel als je de regels simpel houdt: er moet een getal opgeplakt worden – 34 is geen 35. Maar zo werkt geneeskunde niet: we zien soms mensen met een BMI van 42 die we niet opereren, omdat ze de behandeling volgens ons niet aankunnen om één of andere reden. Maar we mogen die dan niet inruilen voor iemand met een BMI van 34 die al twintig jaar z’n best doet om af te vallen, en van wie we weten dat hij na veertien dagen schransen op de Dominicaanse Republiek een BMI van 35 zou hebben. Is die persoon niet ziek? Natuurlijk wel. Wij weten dat. Maar die ambtenaar in Brussel weet dat niet: die ziet ‘34’ staan.

»Als je als overheid zegt: ‘Dit is een zorg die we terugbetalen’, dan vind ik ook dat je het artsenteam moet geloven. Wij nemen wel degelijk weloverwogen beslissingen.»

Mertens «De beslissing om iemand wel of niet te opereren, hangt af van het totaalpakket. We hebben altijd een intakegesprek waarbij de patiënt goed onderzocht wordt – speelt de schildklier of de bijnier een rol? – en geëvalueerd wordt door een psycholoog. Iemand met een BMI van 45 die een eetstoornis heeft, gaan we bijvoorbeeld niet opereren, maar bieden we een voorbereidend traject aan dat later naar een operatie kan leiden. Patiënten gaan ook naar een diëtist, om te weten wat ze allemaal fout doen. Want geloof me: de meesten doen heel veel mis. Dat alles wordt dan besproken op onze wekelijkse multidisciplinaire vergadering, waar we beslissen of een patiënt baat zou hebben bij een operatie of niet.»

Lannoo «Je moet weten: een zwaarlijvige is als een doos van Pandora. Er komt van álles uit. Iedereen gaat ervan uit dat zulke mensen plots denken: ‘Ik zal eens in de Gouden Gids kijken. Ah ja, Lannoo, operaties voor zwaarlijvigen.’ Fout. Het zijn mensen die al hun hele leven op zoek zijn naar een oplossing, maar op een gegeven moment vastlopen. Het is ook een misverstand dat ze die ingreep als een gemakkelijkheidsoplossing zien: we moeten de helft van de patiënten echt overtuigen om een operatie te ondergaan. En dan hebben ze meestal hun testament al opgemaakt. Ze zijn gewéldig bang. Logisch: wie kanker heeft, wil die kanker er koste wat kost snel uit. Maar wie zwaarlijvig is, blijft denken dat het zijn eigen schuld is en dat het misschien ook lukt om zonder operatie af te vallen.»

Mertens «Voor patiënten hier terechtkomen, zijn ze al bij de huisarts en een diëtist of psycholoog langsgegaan. Wij doen eerst allerlei onderzoeken, om te zien wat hun allemaal mankeert: zo hebben we al eens een gezwel in de hypofyse ontdekt, en recentelijk kwam er bij iemand kanker aan het licht – obesitas kan namelijk kanker veroorzaken.»

Lannoo «Ze komen zo laat bij ons aankloppen omdat ze zich geweldig schamen: ‘De dokter zal wel gewoon zeggen: ‘Vermager dan, hè!’’ Terwijl de oorzaak ook hormonaal kan zijn: het merendeel van onze patiënten zijn postmenopauzale vrouwen. De gemiddelde leeftijd van de patiënten die ik opereer is 48, hun gemiddelde BMI is 43.»

Mertens «Obesitas zou echt als ziekte erkend moeten worden, want het leidt tot allerhande ándere ernstige ziektes. Wij zijn die constant aan het behandelen – diabetes, hypertensie, slaapapneu – maar zo hol je eigenlijk achter de feiten aan. Je moet een stap vróéger ingrijpen en de obesitas behandelen. En dan kom je uit bij preventie: daar is in België – en bij uitbreiding in Europa – nog niet voldoende aandacht voor.»

HUMO Daar komen we straks uitgebreid op terug, maar daarnet zei u dat uw patiënten veel verkeerd doen. Wat, zoal?

Mertens «We zondigen allemaal. Als ik op vakantie ga, hou ik me ook niet in. En wie snoept er nooit eens? Dat kun en mag je niemand verwijten. Maar ik vind het altijd frappant als patiënten vertellen dat ze sinds hun operatie kleinere porties eten, en selectiever zijn in wat ze naar binnen spelen – ze kunnen bepaalde dingen namelijk niet goed meer verdragen. Dat betekent niet alleen dat ze vroeger voor de verkeerde dingen kozen, maar ook dat ze te veel en op verkeerde tijdstippen aten. Maar geef toe: er zijn magere mensen die dat óók doen.»

HUMO En dan kom je uit bij genetische voorbestemdheid – er schuilt dus waarheid in het veelgehoorde: ‘Ik moet nog maar naar een stuk chocolade kijken, en ik kom al aan’?

Mertens «We hebben allemaal een verschillend metabolisme. Jij en ik komen misschien niet zo snel bij als we ’s nachts nog een stuk chocolade verorberen, maar een obesitaspatiënt wel. Dat is inderdaad genetica: iemand met zwaarlijvige ouders heeft 70 procent kans om zelf ook zwaarlijvig te worden. En zo iemand zal zijn hele leven veel meer moeite moeten doen om zijn gewicht onder controle te houden. Maar dat betekent niet dat we alles op de genetica mogen steken.»

'Vroeger werd een obesitasoperatie als een louter esthetische ingreep voor luiaards gezien'

Lannoo «Er zijn al veel studies verschenen over bijvoorbeeld adoptiekinderen: in hetzelfde gezin wordt de ene toch zwaarder dan de andere. Maar: als 70 procent afhankelijk is van genetica, dan blijft er nog altijd 30 procent over voor omgevingsfactoren. Je kunt genetisch voorbestemd zijn om zwaarlijvig te worden, en toch niet in de problemen raken. Dat gezegd zijnde: de groep die wél klachten krijgt, wordt groter en groter.

»Obesitas is een chronische aandoening. Minder eten en meer bewegen is zeker de oplossing, en iedereen probeert dat ook zo goed mogelijk te doen, maar de ene slaagt daar al beter in dan de andere – net zoals de ene altijd stipt om acht uur zijn pilletje tegen hoge bloeddruk zal nemen, terwijl de andere dat weleens durft te vergeten. Het grote probleem is gewoon dat eten tegenwoordig overal aanwezig is. En dát is de reden waarom we de ziekte, die genetisch gezien dertig en veertig jaar geleden ook al aanwezig was, nu tot volle ontplooiing zien komen: door het aanbieden van grote porties hoogcalorische voeding, en door de voedingsindustrie die er allerlei rommel in stopt waardoor de bevolking eraan verslingerd raakt.

»Ik moet eerlijk toegeven dat wij ook niet altijd weten wat de juiste aanpak is. Wij bieden tien verschillende zwaarlijvigen hetzelfde dieet aan, maar misschien is dat niet helemaal juist. Er is meer onderzoek nodig om te weten te komen waarom iemand bijvoorbeeld heel zwaar wordt van vetten, maar beter wegkomt met hetzelfde aantal calorieën in suiker. Hetzelfde voor de operaties: ik zie patiënten die het daarna schitterend doen – hun porties worden kleiner, ze eten meer groenten en laten chocolade voortaan links liggen. Maar ik zie evengoed dat 30 procent na exact dezelfde operatie worstelt om toch niet opnieuw chocolade te beginnen eten. Dan kun je niet kwaad worden: waarschijnlijk hebben zij een sterkere vorm van de ziekte.»


Georganiseerde moord

HUMO In ‘Topdokters’ zei u dat een gastric bypass of een sleeve gastrectomie vergelijkbaar is met het resetten van de fabrieksinstellingen in je gsm.

Lannoo «Hoe hoger je gewicht, hoe meer de mechanismen die je genetisch meegekregen hebt, ervoor zullen zorgen dat je dat gewicht behoudt. Door een operatie kun je zeggen: ‘Nu zullen je hersenen en je hongergevoel je even met rust laten.’ Als je dan niet te calorierijk eet, kun je effectief afvallen. De darm maakt enorm veel hormonen aan, die ter hoogte van de hersenen je honger- en verzadigingsgevoel regelen. Daarom zul je een koekje bijvoorbeeld tien keer lekkerder vinden als je de acht uur ervoor niets gegeten hebt, dan wanneer je eerst vijf boterhammen naar binnen hebt gespeeld. Als de darm eten heeft zien passeren, communiceert hij met je brein: ‘Laat me nu maar even met rust.’ Of net: ‘Begin eens rond te kijken of er iets te bikken valt.’

»Maar als je je na de operatie niet aan de regels houdt, en bijvoorbeeld te veel snelle suikers eet, zal het lichaam in de oude gewoontes hervallen. Ik zeg m’n patiënten dan: ‘Telkens als je met je geresette gsm een site vol pop-ups bezoekt, zal hij weer blokkeren. Dus: gewoon bellen.’ (lacht) De patiënt moet weten dat hij die kans maar één keer krijgt, zodat hij zich strikt aan z’n dieet houdt.»

HUMO Hoe komt het dat je zo’n operatie niet meermaals kunt uitvoeren?

Mertens «Je zit met anatomische beperkingen: je kunt de structuur niet blijven veranderen, en er moet nog íéts van de maag overschieten. De boodschap moet zijn: zo’n operatie is een ideaal hulpmiddel dat door de patiënt maximaal benut moet worden. Maar zoals Matthias al zei: 20 tot 30 procent van onze patiënten slaagt daar niet in.»

'Een suikertaks is geen goed idee. Waarom zou iemand die fysieke arbeid levert, meer moeten betalen voor zijn blikje cola?'

Lannoo «Dat het de overige 70 procent wél lukt, is ook omdat we hen heel goed begeleiden. Na de operatie voelen ze zich geweldig: ze zijn van hun diabetes en cholesterol af, en denken dat ze genezen zijn. Fout. Aangezien het 70 procent genetica is, zit je daar de rest van je leven mee opgescheept. Het gevaar blijft, én de begeleiding wordt niet terugbetaald.»

Mertens «We coachen de patiënten hier altijd twee jaar volgens een vast stramien, en daarna zeggen we: ‘Nu kun je je verder door de huisarts laten opvolgen.’ Wat zoveel betekent als: minstens jaarlijks een uitgebreide bloedtest laten afnemen. We kunnen onmogelijk alle patiënten levenslang blijven opvolgen. Helaas zijn er mensen die al in die eerste fase van onze begeleiding verdwijnen, of ooit opnieuw diabetes krijgen. We pleiten er dan ook voor dat het postoperatieve programma, net zoals bij pakweg kankerpatiënten, terugbetaald wordt – ook al is het maar gedeeltelijk.»

Lannoo «Maar opnieuw: dat vereist dus dat obesitas als chronische ziekte erkend wordt. Als we dat niet inzien, zal onze levensverwachting weer dalen.»

HUMO Is dat gebrek aan erkenning te wijten aan een algemeen gebrek aan empathie? Er zijn ook kleingeestige mensen die vinden dat rokers met longkanker geen nieuwe longen verdienen.

Lannoo «De essentie van empathie zou zijn om er als niet-obese persoon voor te zorgen dat ongezonde voeding niet meer verkrijgbaar is. In plaats van te pruilen: ‘Zeg, ik ben niet dik, hè! Waarom zou ik geen foie gras mogen eten?’ We eten allemaal hetzelfde, maar de ene verdikt ervan en de andere niet. Hetzelfde met rokers die longkanker hebben: als ze geen nieuwe longen mogen krijgen, dan moet je ook geen sigaretten meer aanbieden in elke krantenwinkel. Dat is als zeggen: ‘Hier ligt het mes, maar als je erop valt, moet je niet komen wenen.’ Het ligt vól messen, je kunt ze niet ontwijken! Eigenlijk is dat gewoon georganiseerde moord.

»Als je vindt dat de voedingsindustrie alles mag verkopen, je er geen probleem van maakt dat een aantal ongezonde producten te nadrukkelijk aanwezig is en dat een groot aantal mensen daar ziek van wordt, dan moet je ook voor hen zorgen als het zover is. Punt. Want we zitten met een epidemie, hè: puur statistisch gezien zijn er 300.000 Belgen met een BMI van 35, gecombineerd met nevenaandoeningen. Zij lopen potentieel gevaar en zouden over een operatie moeten nadenken. En dat is al járen zo.»

HUMO Mogen we daaruit afleiden dat u ook geen voorstander bent van de suikertaks?

Lannoo «Ook daar kun je de parallel met de tabaksindustrie trekken: ik ken de exacte cijfers niet, maar ik denk dat de taks op een pakje sigaretten ongeveer 200 procent is – de basisprijs bedraagt maar 2 euro. Maar heeft dat een effect op het aantal rokers? Bijlange niet.»

Mertens «Of kijk naar de alcoholtaks: die heeft ook niets uitgehaald. Het was vanmorgen nog voorpaginanieuws: mensen gaan hun drank dan gewoon in Duitsland of Luxemburg halen.»

'Iemand met zwaarlijvige ouders heeft 70 procent kans om zelf ook zwaarlijvig te worden' Ann Mertens

Lannoo «Regularisatie vanuit de staat werkt nooit voor zulke dingen, omdat het veel te breed gaat. Niet iedereen heeft een calorierestrictie nodig. Waarom zou iemand die fysieke arbeid levert geen Snickers of blikje cola mogen nuttigen? Een dakwerker die niet genoeg gegeten heeft, zal van het dak vallen. Moet die dan extra betalen om zijn werk te kunnen doen? De staat moet voor 10 miljoen Belgen zorgen, maar elk van die Belgen heeft iets anders nodig. Zo blijf je bezig. Mensen moeten daar gewoon in opgevoed worden, en er moet ook een gezond aanbod zijn. We moeten leren wat goed voor ons is, en dat mag niet gemaskeerd worden. Maar daar wordt toch nog veel tegen gezondigd. Neem nu de voorwaarden die bepalen wanneer een product ‘light’ genoemd mag worden: het moet 30 procent minder calorieën tellen dan een vergelijkbaar product. Een belachelijke regel, want afhankelijk van het origineel. Kaas mag dus ‘light’ genoemd worden als ze 30 procent minder vet bevat dan de vetste kaas die er is. Mocht ik een firma hebben, ik maakte het originele product 30 procent calorierijker – en daardoor wellicht oneetbaar, wegens te suikerrijk (lacht) – en verkocht het oorspronkelijke product als lightproduct. Ik zou meer verkopen, want mijn product draagt het ‘light’-label en smaakt beter dan de andere lightproducten.»

Mertens «Lightproducten zijn sowieso pure commercie. Het kan betekenen dat er geen suiker in zit, maar dan wel weer meer vetten. Of omgekeerd. Neem nu een Danio-yoghurt: die heeft een laag vetpercentage, maar zit wel bomvol suiker. En het is dan ook nog eens een vrij grote portie. Een goed voorbeeld van hoe mensen via de media verkeerde informatie krijgen. Maar het is natuurlijk niet makkelijk om dat als leek te doorprikken.»

Lannoo «De voedingslobby valt helaas niet zomaar te controleren, en een regelgeving vinden die multinationaal werkt, is al helemaal rampzalig. Ik denk dat we terug moeten naar onze basisgrondstoffen, maar dat vergt logistiek natuurlijk een grotere inspanning: het werkritme en de mobiliteit moeten aangepast worden, zodat we weer bij het groentekraam raken in plaats van noodgedwongen zo snel mogelijk door supermarktketens te vliegen. Maar het omgekeerde gebeurt – kijk maar naar Uplace.

»Zien doet kopen: dat is de essentie van de voedingsindustrie. Wie in de middeleeuwen een hert zag, schoot het ook. Honderden vierkante meters worden volgepropt met lekkers, en jij navigeert daar met je winkelkar doorheen – dan helpen boodschappenlijstjes niet, hoor. Eigenlijk zouden de supermarkten vol moeten hangen met grootmoeders’ recepten. Hoeveel cake heb je nodig voor vier man? Vier stukken. Maak die dan zelf! Maar wie doet dat nog, als er zulke (houdt handen een meter uit elkaar) kant-en-klare cakes te koop zijn? En natuurlijk heb je dan, voor je er erg in hebt, een halve cake opgesmikkeld. Preventie is bewustwording, maar ook: durven in te grijpen.»

Mertens «Maak fruit en groenten niet alleen goedkoper, maar ook makkelijker beschikbaar: zet naast een snoepautomaat een automaat met fruit of verse slaatjes, zodat je mensen de keuze laat. Maar dat kost natuurlijk meer tijd en geld, want fruit moet vers zijn – terwijl een Snickers niet bederft na drie dagen. Ook al krijgen onze kinderen op school les over gezonde voeding, je bent weer bij af als ze dat thuis niet in de praktijk zien omgezet worden.»

Lannoo «Het draait allemaal om tijd. In Central Park in New York word je ’s ochtends omvergelopen door de joggers – het aantal Amerikanen dat bewust sport, is nog nooit zo hoog geweest. Het besef is er dus wel, alleen: het wordt gebruikt ter compensatie. En een dag telt maar 24 uur, dus wat laten mensen dan het eerst vallen? De compensatie, natuurlijk, want excessen zijn veel plezanter. Het is net hetzelfde met gezonde voeding. We weten best hoe we gezonder kunnen koken, maar in België moeten we acht uur per dag – meestal zittend – werken: tel daar nog eens de heen-en terugrit bij, en je bent al snel tien uur van huis weg. En dan moeten we nog koken en voor de kinderen zorgen. We hollen onszelf achterna. De helft van de bevolking kan niet meer volgen en haakt compleet af – denk maar aan de vele langdurig zieken, tegenwoordig. Vergelijk het met een loopband: als je het tempo op 15 kilometer per uur legt, zal de helft eraf vallen. Leg het tempo op 8 kilometer per uur, en je ziet dat de meerderheid mee kan. Obesitas is daar zeker een gevolg van.»

Mertens «Vorige week was ik in Denemarken om een ziekenhuis te bezoeken. Verademend: ze hebben een compleet ander levensritme, ook al is dat hier maar 750 kilometer vandaan. Door de hoge belasting op wagens gaan Denen hoofdzakelijk met de fiets naar het werk, wat door de brede fietspaden zelfs aangenaam is. Ik kan je verzekeren: die zien er allemaal afgetraind uit. Ze stoppen ten laatste om vier uur ’s middags met werken, en vinden hun werk-privébalans ideaal. Misschien moeten we daar maar eens lessen uit trekken.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234