Tot ze het doorhebben, natuurlijk: Harvard-professor Daniel Gilbert over de wetenschap van het geluk

'Mensen zonder waanvoorstellingen - die de wereld zien zoals hij echt is - eindigen met een depressie.' Daniel Gilbert over de wetenschap van het geluk.

U heeft zich krom gewerkt om een herenhuis, een monovolume en een strakke designkeuken te kunnen betalen. U heeft zich het vuur uit de sloffen gelopen om de man/vrouw van uw dromen aan de haak te slaan en samen 1,6 volmaakte kinderen op de wereld te zetten. U heeft uw zaakjes, kortom, goed voor elkaar. En toch. Op onbewaakte momenten moet u toegeven: het is allemaal niet wat u ervan verwacht had. Sterker nog, u voelt zich lichtjes ongelukkig.

Treur niet: het is niet uw schuld, maar die van uw hersenen, die u constant onwaarheden influisteren en u keer op keer uw eigen ongeluk in leiden. Tenminste, dat zegt Daniel Gilbert, professor psychologie aan de universiteit van Harvard en auteur van het boek 'Stuiten op geluk - Hoe geluk gevonden kan worden' (Uitgeverij Bert Bakker).

Een bijzonder druilerige donderdagmiddag in Cambridge, op een boogscheut van Boston. We hebben rendez-vous op de statige Harvard-campus, waar de diploma's net zijn uitgereikt. Honderden studenten in toga vallen hun ontroerde ouders in de armen. Veertien hoog in William James Hall, Harvards hoogste gebouw, zit Daniel Gilbert, een van de weinige proffen in de geschiedenis van de gerenommeerde universiteit die nooit hun middelbare school hebben afgemaakt. Ondanks de academische hoogdag is hij in korte broek. Bovendien is hij onze afspraak glad vergeten.

'Van waar in Nederland was je precies afkomstig?', wil Gilbert weten wanneer de agendaproblemen zijn uitgeklaard. 'Antwerp? Geweldig! Ik ben gék op Nederland.'

We spreken hem niet tegen. Zijn boek 'Stuiten op geluk' is zonet de Amerikaanse bestsellerlijsten binnengedoken: een mens zou voor minder de kluts kwijtraken. Gelukkig weet Gilbert meer over psychologie dan over de topografie van de Lage Landen.


HUMO Wordt u de laatste tijd vaak aangestoten door mensen die het geheim van het eeuwigdurende geluk willen horen?

DANIEL GILBERT « Constant. Maar 'Stuiten op geluk' is geen zelfhulpboek, wel een wetenschappelijk werk. Je wordt er niet gelukkiger van, wel slimmer. Ik probeer uit te leggen wat de wetenschap te zeggen heeft over de redenen waarom het menselijke brein zo slecht is in het najagen van geluk.

» Als we proberen aan te wijzen wat ons volgens onszelf gelukkig zal maken, maken we altijd fouten, en die zijn net zoals optische illusies: je kan er alles over weten en toch trap je er nog steeds in. Het voornaamste verschil tussen mezelf en andere mensen is dat ik die vergissingen bij hun Latijnse namen kan noemen. Maar dat wil niet zeggen dat ik ze zelf niet maak.»


HUMO Zoals tandartsen niet de garantie hebben dat ze zelf nooit gaatjes in hun tanden zullen hebben?

GILBERT « Precies. Dat je lang bent, wil niet zeggen dat je basketbal speelt en er zijn ook dokters die roken en longkanker krijgen. We maken allemaal dezelfde vergissingen.

» Mijn werk helpt wel een béétje, hoor. Ik ben er dapperder door geworden. Ik ben nu sneller bereid om risico's te nemen en ik ben niet zo bang om te falen. Mensen zijn sterker dan je denkt: ze verliezen jobs, geliefden en lichaamsdelen en toch voelen ze zich best oké. Als je dat weet, ga je inzien dat je best wel risico's mag nemen: we hebben een merkwaardig vermogen om er haast altijd weer bovenop te komen.

» Stel dat mijn boek voor geen meter verkoopt, wat heb ik dan te verliezen? Een stukje van mijn waardigheid, vijf jaar van mijn leven en het respect van mijn uitgever, maar dat is allemaal oké. Je kan veel ergere dingen meemaken en toch nog genoegen scheppen in het leven.»



Pinguïns en vrachtwagens

HUMO Mensen willen hun hele leven een baan, een huis en iemand die van hen houdt. Feit is: wanneer ze dat eindelijk allemaal hebben, zijn ze vaak nog steeds niet gelukkig. Hoe komt dat?

GILBERT « Pas op, vaak maken die dingen hen wél gelukkig. Kijk maar eens naar mensen die pas een huis gekocht hebben. Die zien er doorgaans erg gelukkig uit. We zijn geen complete idioten als het op geluk aankomt. We weten dat vriendschap beter is dan alleen zijn, dat je beter gezond bent dan ziek, en dat rijkdom te verkiezen valt boven armoede. Maar we maken vergissingen in de marge. We weten niet hoé gelukkig we zullen worden en voor hoe lang.

» Er is een groot verschil tussen gelukkig zijn en ergens gelukkig mee zijn. Ik heb een paar jaar geleden een grote plasmatelevisie gekocht. Als je mij vraagt: 'Ben je daar gelukkig mee?', dan zeg ik ja, want als je me eraan doet denken, voel ik me goed. Maar als je me er niet aan doet denken, heeft die televisie geen effect. Als de vraag is: 'Maakt die televisie je gelukkig?', is het antwoord dus nee.

» Hetzelfde met George W. Bush. Ik heb er vandaag nog niet aan gedacht dat hij president is, dus het heeft mijn geluksniveau niet beïnvloed. Maar nu ik eraan denk, ben ik er heel ongelukkig mee.»


HUMO Wat u schrijft, heeft veel te maken met keuzes: waar ga ik wonen, wat voor werk ga ik doen en met wie ga ik mijn leven delen? U stelt zelf dat wij de eerste paar generaties zijn die dat voorrecht überhaupt hebben.

GILBERT « Klopt. Tot pakweg een eeuw geleden wás er helemaal niet zoveel te kiezen. Je woonde je hele leven op de plek waar je geboren was, je deed wat je ouders deden, en je trouwde met iemand uit je eigen dorp.

»'Kiezen' betekent: je verbeelding gebruiken. Je stelt je voor hoe het zou voelen als je a doet in plaats van b. Zelfs als je een snack eet, treedt dat proces in werking: een reep chocolade zal je beter smaken dan een koekje, denk je, en dus ga je voor de chocolade. Zulke voorspellingen zijn doorgaans correct, want ze gaan over kleine dingen en je maakt ze op heel korte termijn - je kiest wat je nu meteen het meeste geluk zou opbrengen. Dat doet elke soort. Jouw hond neemt constant zulke beslissingen.

» Wat mensen uniek maakt, is dat wij keuzes maken op lange termijn. Je kan wel elke dag flossen, maar dat doe je niet omdat het nú goed voelt, maar omdat je een tragedie wil voorkomen die pas over twintig jaar zou plaatsvinden als je niet flost. Ons hele leven is gebouwd op ons vermogen om zulke keuzes te maken. We denken constant na over vragen zoals: 'Zal ik naar Nijmegen verhuizen?, of 'Zou het een goed idee zijn om ingenieur te worden?' We vragen ons af hoeveel geluk ons dat zou brengen over maanden en jaren. Het probleem is: dan wordt het al een stuk moeilijker om accurate voorspellingen te maken.»


HUMO We denken haast altijd dat de toekomst er zal uitzien zoals het heden, maar dat is een vergissing, schrijft u.

GILBERT « In het boek noem ik dat 'presentisme'. Historici gebruiken dat woord wanneer ze het hebben over de neiging om het verleden te beoordelen met de maatstaven van vandaag. Ik gebruik het wanneer ik praat over onze neiging om de toekomst en het heden door elkaar te halen.

» Mensen kunnen zich nauwelijks voorstellen hoe ze zich in de toekomst zullen voelen, omdat hun gevoelens van nú in de weg zitten. Als je brein al iets voelt - woede, honger, geluk of geilheid, bijvoorbeeld - heeft het heel veel moeite om tegelijkertijd een andere emotie te simuleren. Als je droevig bent, is het heel moeilijk om je voor te stellen dat je je ooit weer gelukkig zal voelen.»


HUMO Toevallig is dat één van de kenmerken van een klinische depressie.

GILBERT « Precies. Stel je voor dat je ernstig depressief bent omdat je vriendin er vandoor is naar Marokko met een knappe folkzanger. Als ik je dan vraag om je in te beelden hoe je je zou voelen als je de lotto zou winnen, zou je dat waarschijnlijk niet kunnen. Geen wonder, want je denkt aan die folkzanger en je kan moeilijk geloven dat je je ooit nog gelukkig zal voelen.

» Dat principe geldt niet alleen voor gevoelens, maar ook voor concrete dingen. Kijk, als jij je een pinguïn voorstelt, dan 'zie' je die in je hoofd. Alleen: iedereen weet dat je geen twee dingen tegelijkertijd kan zien. Daarom heeft ons brein een strikte prioriteitenlijst, en de realiteit komt eerst. Als je aan een pinguïn denkt en tegelijkertijd een vrachtwagen op je af ziet stormen, zal je meer dan waarschijnlijk op tijd uit de weg springen, want je hersenen geven voorrang aan die vrachtwagen. Het addertje onder het gras is: net zoals je geen twee dingen tegelijkertijd kan zien, kan je ook geen twee dingen tegelijkertijd voelen. Alleen wéten we dat van ons gezichtsvermogen, terwijl we het niet onderkennen van de verbeelding. Zo zitten we in de val: we maken inschattingsfouten omdat we dat niet in de gaten hebben.»



Geld en geluk

HUMO Voor we het vergeten: maakt geld nu eigenlijk gelukkig of niet?

GILBERT « Als je denkt dat geld niet gelukkig maakt, ga dan maar eens praten met iemand die in een kartonnen doos onder een brug woont.

» Mensen die vanuit bittere armoede in de middenklasse terechtkomen, worden dramatisch gelukkiger. Maar zodra je weet dat je kinderen genoeg te eten hebben en waar je de volgende nacht zal slapen, zal meer geld je niet opmerkelijk gelukkiger maken. Het verschil tussen vijfduizend dollar per jaar of vijftigduizend is gigantisch, maar het verschil tussen vijftigduizend en vijftig miljoen is niet zo spectaculair. Economen noemen dat de wet van het dalend grensnut: iedere dollar meer maakt een beetje minder verschil dan de vorige. Op een bepaald moment is het dus niet meer de moeite waard om nog meer te verdienen.

» De wet van het dalend grensnut gaat op voor haast alles wat we kennen. Ik bedoel maar: je eet ook geen honderd pannenkoeken. De derde pannenkoek is niet zo goed als de eerste en wanneer je aan nummer vijf toe bent, realiseer je je waarschijnlijk dat het welletjes is geweest met al die calorieën en hou je op met eten. Het rare is: met veel pleziertjes stoppen we precies op tijd, maar met geld doen we dat niet.»


HUMO Wel integendeel: we werken onszelf een rolberoerte om toch maar een beetje meer te verdienen. Waarom eigenlijk, als het ons niet eens gelukkiger maakt?

GILBERT « Omdat je in onze maatschappij constant te horen krijgt: 'Meer geld is beter.' En waarom is dat zo? Omdat de maatschappij zichzelf in stand houdt door de economie. Ze moedigt haar burgers uit alle macht aan om heel hard te werken, zodat ze elkaars goederen en diensten kunnen consumeren.

» Met het bruto nationaal product is het zoals met je dna. Je genen geven er niet om of je gelukkig bent, zolang je jezelf maar voortplant en de soort in stand houdt. Net zo wil elke samenleving zichzelf in stand houden. Sommige dingen die we daarvoor moeten doen, maken ons niet gelukkig, maar daar maalt die samenleving niet om. Sterker nog: zij maakt ons wijs dat we van die dingen net wél gelukkiger zullen worden, omdat we ze anders niet zouden doen. Het zijn noodzakelijke mythes - noodzakelijk, want anders is er geen samenleving meer.»


HUMO Je hoort weleens over topatleten die depressief zijn en rolstoelpatiënten die zeggen dat ze zich perfect gelukkig voelen. Je zou toch net denken: in een rolstoel terechtkomen, is zowat het ergste dat een mens kan overkomen?

GILBERT « Dat toont alleen maar aan dat jij je nauwelijks kan voorstellen hoe het is om in een rolstoel te zitten.

» In mijn boek heb ik het uitgebreid over een Siamese tweeling, twee dames van wie de hoofden aan elkaar zijn vastgegroeid. Zij zeggen: 'Wij zijn net zo gelukkig als elke andere mens.'

» Mensen onderschatten systematisch hun eigen veerkracht. We geven ons er geen rekenschap van, maar wij zijn in staat om de gruwelijkste tegenslagen te overwinnen. Dat komt onder meer omdat wij na drastische veranderingen in ons leven de wereld op nieuwe manieren kunnen zien, zodat we er weer gelukkiger van worden. Stel je voor dat jij een dikbetaalde baan hebt als beursmakelaar en denkt: in het leven draait het om veel geld verdienen. Vervolgens word je ontslagen en moet je als kelner aan de slag. Wel, je ideeën over geluk zullen heel snel veranderen. Plots ga je zeggen: 'Wacht eens even, het leven draait niét om geld, maar om vrienden en tijd hebben om te schilderen.' Je verandert de manier waarop je de dingen ziet, zodat je jezelf beter gaat voelen. Wij zijn daar heel sterk in, alleen weten we dat niet van onszelf. We zijn er zelfs van overtuigd dat we de wereld niet anders kúnnen zien.

» Wat je goed voor ogen moet houden: als we ons voorstellen dat we onze baan verliezen, denken we aan een persoon met onze huidige waarden - die van een rijke beursmakelaar - maar we vergeten dat we de volgende dag een andere persoon zullen zijn, met andere waarden.»


HUMO Mensen die gedumpt worden voor het altaar zeggen achteraf ook opvallend vaak: 'Dat is het beste wat me ooit overkomen is.'

GILBERT « Precies. Maar had je het hun twee dagen vóór hun trouwfeest gevraagd, dan zouden ze gezegd hebben dat dat net het ergste is wat hen ooit kon overkomen.

» Je moet natuurlijk voorzichtig zijn. Niet alle tegenslagen zijn een cadeau. Je moet niet doen alsof kanker een zegen is; het is een vreselijke ziekte. Maar niet zo afschuwelijk als de meeste mensen denken, want als je aan kankerpatiënten vraagt hoe ze zich voelen, zegt 98 procent van hen dat ze zich beter voelen dan de gemiddelde kankerpatiënt.

» Traditioneel hebben we altijd gedacht dat traumatische ervaringen zoals ernstige ziektes, mensen voor altijd verknipt achterlaten. Wie niet voor de rest van zijn leven beschadigd uit zulke ervaringen komt, moet haast wel zijn leed verdrongen hebben. Maar uit recent onderzoek weten we dat mensen niet zulke kwetsbare kasplantjes zijn. Als je kanker krijgt of een kind verliest, is dat natuurlijk een bijzonder nare ervaring en sommige mensen houden daar inderdaad chronische depressies aan over en worden nooit meer dezelfde, maar voor de meeste mensen blijft het leed relatief beperkt. Vaak komen ze er net sterker uit.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234