Beeld AFP

geldkraan dichtdraaienwereld gezondheidsorganisatie

Trump is niet de enige met kritiek: vijf vragen over de WHO

Donald Trump heeft de relatie van de Verenigde Staten met de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) op scherp gezet. Wat doet die organisatie precies en heeft de Amerikaanse president een punt met zijn kritiek? Of helpt hij alleen maar China in het zadel?

Wat is de WHO?

De Wereldgezondheidsorganisatie is een instituut voor Volksgezondheid en Milieu, maar dan voor de hele planeet. De belangrijkste taak is wereldwijd ontwikkelingen in de gezondheidszorg bij te houden. De WHO waakt niet alleen voor epidemieën, maar classificeert ook nieuwe medicijnen en heeft als doel de gezondheid van de wereldbevolking in zijn algemeenheid te bevorderen. De organisatie vloeit voort uit internationale congressen en organisaties die al vanaf de 19de eeuw internationale samenwerking promoten in de strijd tegen dodelijke ziektes als builenpest, cholera en gele koorts. Besmettingen die zich - net als het coronavirus - nu eenmaal niet houden aan landsgrenzen.

Met name de Amerikanen hebben altijd veel geld gestoken in de in 1948 opgerichte VN-organisatie die zetelt in de Zwitserse stad Genève. Steenrijke particulieren als de Rockefellers financierden gezondheidsprogramma’s op Amerikaanse leest. Onder president Obama speelden de Amerikanen opnieuw even een voortrekkersrol in de WHO, vooral toen de organisatie door politiek gekissebis tekortschoot bij de aanpak van de zeer gevaarlijke ebolacrisis.

Donald Trump heeft andere prioriteiten. Niet alleen haalde hij een streep door Amerikaanse organisaties die waken voor een pandemie, een paar maanden geleden lekte al uit dat hij de Amerikaanse bijdrage aan de WHO voor 2021 wilde halveren.

Wie betaalt de WHO eigenlijk?

Dat is best gecompliceerd, omdat een onoverzichtelijk systeem wordt gehanteerd van een tweejaarlijkse contributie naar draagkracht aangevuld met vrijwillige bijdragen van lidstaten voor specifieke projecten. Zonder de belangrijkste geldschieters - de VS, de westerse landen, de EU, de Wereldbank en Japan - zou de organisatie niet kunnen bestaan. Tot voor kort domineerden deze partijen, met voorop de Verenigde Staten als hoofdsponsor, dus ook de agenda.

De Verenigde Staten gebruikten de WHO - wat China nu wordt verweten - in het verleden ook regelmatig als diplomatiek instrument met bijvoorbeeld specifieke inentingsprogramma's tegen poliobesmetting in Afghanistan toen het Amerikaanse leger daar de taliban bevocht.

Inmiddels is China een krachtige speler geworden. De Chinese bijdrage is de laatste tien jaar verdubbeld naar ruim 50 miljoen dollar voor een periode van twee jaar. Dat is nog steeds maar een tiende van de 400 tot 500 miljoen dollar die de Amerikanen jaarlijks bijdragen aan zowel contributie als vrijwillige bijdragen. China financiert ook extra projecten van de WHO en geeft gezondheidshulp in specifieke, bevriende, landen. In ruil daarvoor verwacht Peking een zekere solidariteit als er elders binnen de VN bijvoorbeeld wordt gestemd over mensenrechten. Het is dan niet handig China te veroordelen als bepaalde onderdelen van je gezondheidsprogramma's draaien dankzij Chinese hulp. Opmerkelijk: na de bijdrage van de Verenigde Staten komt de op een na grootste subsidie van de Bill and Melinda Gates Foundation, van Bill Gates, multimiljardair en oprichter van Microsoft.

Is Trump de enige die de WHO bekritiseert?

Nee, meer westerse landen hebben kritiek op China en de WHO, maar ze spelen het spel voorzichtiger dan Trump, omdat we dit soort internationale organisaties echt nodig hebben, zegt Frans-Paul van der Putten, China-expert en coördinator van het Clingendael China Centre. ‘Dit is de belangrijkste organisatie op het gebied van gezondheidssamenwerking en dat is precies wat iedereen nu nodig heeft. Verwacht daarom niet dat Europese landen veel steun gaan geven aan het besluit van Trump. Bovendien speelt Trump hiermee China in de kaart, want de Chinezen zullen dit zo draaien dat het rijke Amerika hiermee een grotere groep armere landen aanvalt, landen die meer zijn aangewezen op steun van de WHO dan het westen. China werpt zich op als de grote verdediger van die landen.’

Maar heeft Trump een punt?

Overal zijn en worden fouten gemaakt bij het aanpakken van deze pandemie. Wat opvalt, is dat door Trump zoveel nadruk wordt gelegd op de schuldvraag, vindt Remco van de Pas. De WHO-expert is onderzoeker voor het Instituut voor Tropische Geneeskunde, Antwerpen en verbonden aan Instituut Clingendael. Een evaluatie zal later uitwijzen hoe met deze pandemie is omgegaan dus laten we even het hoofd koel houden, zegt hij.
Maar heeft Trump een punt dat China niet transparant is geweest in het begin van de epidemie? ‘Ja, dat betreft vooral een tweet die rond 10 januari is verstuurd waarbij de WHO al wel kon weten dat er besmetting van mens op mens was bij dit nieuwe coronavirus. Mensen vanuit Taiwan zouden daar al op gewezen hebben. Maar de Chinese autoriteiten ontkenden dat. Omdat China een lidstaat is van de WHO en de regel is dat de lidstaat die een uitbraak aanmeldt ook leidend is in de berichtgeving, heeft de WHO dat technische besmettingsgevaar niet formeel gesignaleerd. Ze gaven er liever een diplomatieke draai aan. Dat is een kritiek punt wat anders had gemoeten. Pas later in januari hebben ze dat erkend.’

Bedenkt Trump dit allemaal in zijn eentje?

Nee. In Amerika wordt al veel langer nagedacht hoe China een beetje terug te duwen, nu dat land zich steeds vaker als wereldmacht opwerpt. Dat China zich nu profileert als land dat ervaring heeft opgedaan hoe je als eerste zo'n crisis aanpakt en dat hulp biedt aan allerlei landen, steekt de Amerikanen enorm, aldus Van der Putten. ‘China is de grootste producent van medische beschermende artikelen. Ze sturen donaties over de hele wereld, dat valt verkeerd bij de Amerikanen. Trumps actie tegen de WHO is deels gemotiveerd door het idee dat Amerika wil voorkomen dat iedereen denkt dat China zo goed bezig is. En China's acties worden gelegitimeerd door de WHO die de hele tijd roept dat China het heel goed doet. Dus pakken we de WHO aan, denken sommige Amerikaanse strategen.’

Er valt best veel op de WHO aan te merken, maar niet op dit moment, denken beide experts. Van de Pas ziet dat de door meerdere landen gewenste hervorming van de organisatie al tien jaar gaande is, maar ook dat het langzaam gaat. Prioriteit is dat de organisatie financieel autonomer moet kunnen optreden en dat dus iedere lidstaat naar behoren bijdraagt, denkt hij. ‘De WHO moet meer aandacht geven aan niet alleen epidemieën en infectieziekten, maar ook de onderliggende factoren aanpakken. Denk aan sociale ongelijkheid, ecologische factoren en uiteenlopende gezondheidssystemen. De WHO moet democratischer worden in de omgang met ngo's, filantropen en het bedrijfsleven. Want daar botst het nu ook. De Amerikanen willen het bedrijfsleven erbij betrekken terwijl China een staatsmodel hanteert. Daar zitten we nu ergens tussenin en daar loopt het vaak op vast.’

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234