null Beeld

Tussen wanhoop en woede: de film die Wallonië wakker schudde

Wallonië stelde scherpe vragen bij het CETA-handelsverdrag, en meteen struikelden Vlaamse politici over de weerspannige zuiderburen. Maar het zou weleens kunnen dat we door Wallonië voor het eerst anders en dieper gaan nadenken over welk Europa en welke globalisering we willen, met dank aan regisseur Jean-Jacques Andrien en zijn documentaire ‘Il a plu sur le grand paysage’: ‘Voeding moet een politieke daad worden: koop rechtstreeks bij de boer.’

'Onze boeren voelen zich als die koe: een eenzame vreemde in de wereld'

Dit verhaal begint in 2012. Dan vertoont de Waalse regisseur Jean-Jacques Andrien voor het eerst zijn documentaire ‘Il a plu sur le grand paysage’. In de jaren erna begint de film aan een opvallende tournee door Brussel en Wallonië, en sinds het CETA-debat wordt hij nog meer gevraagd. ‘Het grote landschap’ is het Land van Herve met zijn uitgestrekte weiden en verspreide boerderijen, maar ook met zijn boeren die al jaren met de tergende onzekerheid kampen of ze wel kunnen overleven met de lage melkprijzen. Ik zag de film in 2013: het is ontroerende, meeslepende non-fictie waarin zichtbaar wordt hoe die boeren zich in hun dagelijkse bestaan schrap moeten zetten tegen de slopende liberalisering.

In Battice spreek ik met Jean-Jacques Andrien en met zijn buurman en melkveehouder Henri Lecloux. Die kent veel boerengezinnen: via de Service de Replacement Agricole vervangt hij boeren die ziek of arbeidsongeschikt zijn.

HUMO Was het gepland dat de documentaire op reis zou gaan?

jean-jacques Andrien «Een circuit van bioscopen in Brussel en enkele Waalse steden zou de film sowieso vertonen, maar al na enkele weken liep de distributie vanzelf. Mensen zagen de film, waren aangegrepen en namen contact op met anderen: ze moesten ’m ook naar hun dorp of gemeente halen. En zo zijn we overal in Wallonië geweest, in culturele centra, in parochiezaaltjes, op middelbare scholen, in bibliotheken. De ene keer georganiseerd door een cultuurraad, de andere keer door een lokale Oxfamwinkel. En altijd was er achteraf een debat met mij en Henri erbij.

»De mensen stellen het op prijs dat je tot bij hen komt. De grote politiek wordt al decennia op tv gevoerd, en ze appreciëren het dat je de burger in zijn dorp of gemeente opzoekt.»

undefined

null Beeld

HUMO De film is ook in het buitenland vertoond.

Andrien «Hij was in meerdere zalen in Parijs te zien, en ook in andere Franse steden en dorpen. Want ook in Frankrijk woedt het debat over CETA nog, zelfs al heeft hun regering ermee ingestemd.»

HUMO In Vlaanderen was hij nog niet te zien.

Andrien «Wel op een filmfestival in Turnhout. Het probleem is dat er alleen Engelse ondertitels zijn. Nederlandse ondertitels zouden me 3.000 euro kosten, en die heb ik niet. Ik zou ’m nochtans graag in Vlaanderen en Nederland vertonen, want hij zou daar ook aanslaan. Hij was al te zien aan de landbouwuniversiteit in Wageningen, en de zaal stond op z’n kop. Omdat de film niet Waals is, maar universeel. Het gaat hierom: welke globalisering willen we? Welk soort landbouw, welke voedselvoorziening?»

HUMO In de film is nog geen sprake van CETA. Wanneer is die discussie in de filmdebatten opgedoken?

Henri Lecloux «In juni 2014, toen de eerste CETA-hoorzittingen in het Waalse parlement begonnen. Zowel Ecolo als CDH heeft het debat op gang getrokken, samen met Marc Tarabella, Europees volksvertegenwoordiger voor de PS.»


Duizend koeien

Het Comprehensive Economic and Trade Agreement, zoals CETA voluit heet, is een handelsverdrag dat de handelsrelaties tussen de Europese Unie en Canada zal versoepelen. De officiële onderhandelingen begonnen al in mei 2009, maar de grote lijnen van het ontwerpakkoord bleven bijna vijf jaar ‘geheim’. Wat meteen omstreden was, waren de normen qua arbeidsomstandigheden, dierenwelzijn en ook de regels over de voedselveiligheid. In Europa geldt het voorzorgsbeginsel: als er een gegronde verdenking is dat een onderdeel van de voeding of van de productiewijze schadelijk is voor de gezondheid, dan wordt het verboden. In Canada geldt het omgekeerde: zolang de schadelijkheid niet bewezen is, mag het product vrij gebruikt worden.

De volledige tekst, 1.600 pagina’s lang, werd pas in februari 2016 bekendgemaakt. Enkele maanden later besliste Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie, dat alle 38 nationale en regionale parlementen hun fiat moesten geven – een beslissing die Guy Verhofstadt en anderen nu willen terugdraaien.

In een aantal landen waren er betogingen van milieugroepen, boerenverenigingen en Noord-Zuidgroeperingen. En om aan die protesten tegemoet te komen is aan het verdrag intussen een ‘interpretatieve verklaring’ gevoegd, maar die is voorlopig juridisch niet afdwingbaar.

Ook zou er volgens het verdrag een arbitragehof moeten komen waar multinationals een nationale wetgeving kunnen aanvechten als zij zich door die nationale regels benadeeld voelen, wat aanleiding kan geven tot claims van miljarden euro’s. Dat arbitragehof was het grote struikelblok voor het Waalse parlement: het vreesde dat de strengere Europese regels inzake milieuwetten en arbeidsrecht daardoor kunnen worden afgezwakt.

HUMO En ineens is daar een boerenfilm die op dat debat kan inhaken?

Lecloux «Ja, want dat verdrag zal een invloed hebben op ons voedsel, ons milieu en onze gezondheid, drie terreinen die de mensen sterk bezighouden. En drie terreinen waar de landbouw ook een grote rol in speelt. Consumenten weten dat goed voedsel nodig is voor een goede gezondheid, en ze willen weten hoe dat wordt geproduceerd. Omdat ze ongerust zijn. Nog nooit was er zoveel controle van de voedselveiligheid en nooit eerder waren er zoveel mensen met voedselallergieën. Dat roept toch vragen op over de productiewijze.»

Andrien «De belangstelling is ongezien: boerendorpen waar 150 mensen komen opdagen, een rijke residentiële gemeente als Waterloo waar het cultureel centrum vol zit, c’est fou!»

undefined

null Beeld

undefined

'Paul Magnette heeft de vraag opgeworpen: gaan we voor de winst, of voor de mens?'

Lecloux «De mensen weten weinig van de landbouw, maar ze merken wel dat in hun gemeente de ene boer na de andere stopt (tussen 2000 en 2010 verdwenen in België élke week 41 boerderijen, red.). De film leert ze de achtergronden van die terugloop kennen en legt een verband tussen de mondiale context en het dagelijkse boerenleven.

»Veel mensen weten dat de boeren Europese subsidies krijgen, maar ze weten bijvoorbeeld niet aan hoeveel strikte regels die subsidies gebonden zijn, hoe vaak die regels veranderen en hoe streng de controles zijn. Daarbij kun je strafpunten krijgen en je subsidie kwijtspelen.»

Andrien «Een boer is niet meer vrij. Hij is gebonden aan Europese regels, aan multinationals die zijn veevoeder leveren, aan financiële holdings die hem leningen en verzekeringen geven. Mijn grootvader had melkkoeien, vleeskalveren en ook nog pluimvee, groenten en fruit: dat was een gemengd bedrijf. Ging het slecht in de melk, dan had hij nog het vlees. Maar door de Europese landbouwpolitiek moet elke regio zich toeleggen op één monocultuur, en dus moest het hele land van Herve melkkoeien houden. Zo wordt de boer afhankelijk van één teelt en dus kwetsbaar.

undefined

'In 2011 hebben in Frankrijk 800 boeren zelfmoord gepleegd; in België worden geen cijfers vrijgegeven'

»Een boer ziet de schaalvergroting en industrialisering, hij weet dat de familiale landbouw binnenkort zal moeten opboksen tegen industriële melkbedrijven waar geen honderd, maar dúízend koeien gehouden worden. Omdat een boer voedsel produceert, staat hij in de frontlijn van de globalisering. Hij ziet als eerste wat er op ons, de consumenten, afkomt. Hij ziet welke wereld er boven ons hoofd groeit.

»Ik merk ook dat de toeschouwers zich met de boeren gaan identificeren. Wat veel mensen aangrijpt, is hoe de boeren zich ondanks die vele onzekerheden alsnog staande houden. En wat zeker ontroert, is een simpele vraag die ik stel. Ik vraag van wie ze het melken geleerd hebben, en dan wil die jonge boerin zeggen dat ze het van haar vader heeft, maar ineens kan ze niks uitbrengen. Want alles komt naar boven: al haar voorouders hebben geboerd, en deze generatie wordt misschien gedwongen om die lange familietraditie af te breken. De onzekerheid, het gebrek aan toekomstperspectief, de angst om mogelijk te moeten stoppen: ineens zie je al die pijn die haar tot in het diepste beroert.»

HUMO Vandaar ook dat kille, eenzame beeld van een koe in de stad en in de sneeuw?

Andrien «Inderdaad, die koe is een eenzame vreemde in die wereld. Zo voelen boeren zich soms ook, als een vreemde op hun eigen land. Door alle regels en administratie, door de geopolitiek die de prijzen van de grondstoffen bepaalt, door de supermarktketens die hen oneerlijke prijzen betalen, door de banken die hen weinig ruimte geven. Vroeger stond een boer met beide voeten op de grond, en dat is nu drijfzand: hij weet niet wat hem te wachten staat.»

Lecloux «Voor mij is de documentaire een monument waar mensen decennia later nog naar zullen verwijzen. Hij heeft dezelfde indringende betekenis als ‘The Grapes of Wrath’ (film uit 1940 naar het boek van John Steinbeck, over de depressiejaren in de VS en de boeren die tot armoede en migratie waren veroordeeld).»

undefined

null Beeld

undefined

'Henri Lecloux: 'Ik hoor boeren nu al zeggen dat ze hun stierkalveren zullen moeten euthanaseren: de mestkalveren uit Canada zijn véél goedkoper.'


Boer of boerkini?

HUMO CDH en Ecolo hebben het debat aangezwengeld, maar plots leken Magnette en de PS het te monopoliseren. Gezegd wordt dat zij het succes van de PTB, de Waalse tegenhanger van de PVDA, de pas willen afsnijden. ‘Puur politiek spel,’ zegt Bart De Wever, ‘dat met de inhoud van CETA niks te maken heeft.’

Andrien «Alsof het om een lokaal partijpolitiek maneuver gaat. Alsof de Walen niet internationaal kunnen denken. Dát is pas voorbijgaan aan de inhoud. Dat is ook hoe minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders (MR) het voorstelt. Die zegt alleen maar dat België zich belachelijk maakt op het Europese en het wereldtoneel.»

HUMO Magnette zou pas het been stijf gehouden hebben vlak voor de deadline van de ondertekening.

Lecloux «Dat is een foute voorstelling. Het Waalse parlement, met een meerderheid van PS en CDH, is al eind 2014 begonnen met het verdrag te analyseren. Het parlement heeft zowel academische experten als belangengroepen uitgenodigd in hoorzittingen. Ik was zelf op twee zittingen aanwezig.»

undefined

null Beeld

undefined

'Jean-Jacques Andrien: 'Multinationals zoals Caterpillar, díé zijn pas gebaat met de vrijhandel.'

Andrien «Magnette is ook geen nieuwkomer in dat debat. Hij is politicoloog en hij heeft een doctoraatsverhandeling geschreven over ‘het burgerschap binnen de Europese constructie’.»

HUMO In Vlaanderen is het debat nooit op de politieke voorgrond geweest, en ook amper in de media. Na de betoging tegen CETA op 20 september in Brussel, met 12.000 demonstranten, merkte het blad Landbouwleven schamper op dat de pers meer aandacht had voor de boerkini dan voor de boeren.

Andrien «Hier was er wel een debat ten gronde. Magnette zelf heeft letterlijk de vraag gesteld: ‘Welke globalisering willen we? Een neoliberale globalisering die winst vooropstelt? Of een sociale globalisering waarin de mens vooropstaat?’»

Lecloux «Dat de PS nu is vooropgegaan, is omdat de sociaaldemocraten het nu wel door hebben. Ze waren het contact met de bevolking aan het verliezen omdat ze het neoliberale discours te weinig hebben aangevallen.»

Andrien «Dat geldt voor de hele Waalse regering. Als zij zich nu niet principieel opstelt, verliezen hun politici niet alleen de band met hun kiezers, maar ook de band met de burger. Een burger die erg bekommerd is om zijn voedsel, het milieu en het klimaat (een recente enquête gaf aan dat 70 procent van de Walen achter Magnette staat, red.).»

HUMO Ook Canadese boeren schijnen tegen CETA gekant te zijn. Na het NAFTA-vrijhandelsverdrag met Noord-Amerika en Mexico uit 1994 daalden de inkomsten van de Canadese boeren met de helft en verdubbelden hun schulden.

Lecloux «Het is een verlies-verliessituatie. Zij hebben door hun melkquota nog een redelijk goede melkprijs, maar Europa zal hen nu beconcurreren met onze melkproducten, want hier zijn de prijzen ingestort na de opheffing van de melkquota in 2015. Anderzijds zullen wij overstelpt worden met goedkoop rundvlees uit Canada. Ik hoor boeren nu al zeggen dat ze hun pasgeboren stierkalveren zullen moeten euthanaseren. Het heeft geen zin om ze nog te voederen als je ze daarna moet aanbieden naast goedkope mestkalveren uit Canada. Nu krijg je voor een kalf slechts 50 à 80 euro. Voor een dier van 40 à 50 kg hou je na aftrek van alle kosten 30 tot 60 euro over: dat is een aalmoes. Maar de consument betaalt voor zijn kalfsvlees wel 18 euro per kilo!»

undefined

'Wie wordt beter van het exporteren? De transportsector, maar niet de boeren, en ook niet het klimaat'

HUMO Dat euthanaseren zegt iets over de wanhoop. Die zag ik ook in de docu bij de beelden over de manifestatie in Ciney in 2009: tientallen boeren lozen miljoenen liters melk op een akker uit protest tegen de veel te lage melkprijzen. Van een getuige hoorde ik over de diepe wanhoop die daar toen heerste.

Andrien «Het was wanhoop, maar ook woede. Om al die tractoren en die helikopter voor de luchtbeelden op één plek te krijgen, moet je georganiseerd zijn. Het was geen pure wanhoop, er zat een intelligente logistiek achter. Er is nog slagkracht bij de boeren.»

HUMO Agricall, de Waalse hulporganisatie die boeren administratief en psychisch bijstaat, zei me in 2013 dat het boerenverzet in elkaar is gestuikt na Ciney. ‘De boeren kwamen niet meer op straat, ze bleven op hun erf en betrokken hun problemen veel meer op zichzelf.’ Met alle depressies en zelfmoorden van dien.

Lecloux «In het land van Herve staat het boerenverzet nog sterk. Maar het klopt dat er minder makkelijk gemobiliseerd wordt.»

Andrien «En het klopt ook van die zelfmoorden. In Frankrijk hebben in 2011 800 boeren zelfmoord gepleegd. Hier is het ook erg. Zó erg dat Agricall de cijfers niet wil bekendmaken.»

undefined

null Beeld

undefined

'De betoging tegen CETA en TIPP in Brussel kreeg in Vlaanderen amper media-aandacht.'


Caterpillar en erger

HUMO De strenge Europese regelgeving maakt dat boeren hoge kwaliteit moeten leveren, maar voor die kwaliteit krijgen ze amper geld van de supermarktketens. Dat zijn slagen die de boer voortdurend incasseert. Wat maakt dat er nu toch opnieuw opstandigheid is?

Lecloux «Omdat ze ons in een positie drijven die onhoudbaar is. Na de oorlog mocht er nooit meer oorlog zijn, en nooit meer honger. De eengemaakte Europese markt moest de massaproductie van voedsel bewerkstelligen. Daar hebben de Europese boeren van geprofiteerd: die markt leverde kwaliteitsproducten en werd met invoertaksen afgeschermd. Nu klinkt het dat de boeren voor de hele wereld moeten produceren. Maar omdat wij hogere normen hanteren qua milieu en voedselveiligheid, zijn wij duurder dan boeren in andere landen. Hoe kunnen wij dan concurreren?»

Andrien «En trouwens, wie wordt beter van het exporteren? De transportsector, maar niet de boeren, en ook niet het klimaat.»

HUMO In Vlaanderen lijkt er begrip voor de sociale onrust als Caterpillar tweeduizend banen schrapt, maar de sociale onrust over een handelsverdrag stuit er op onbegrip.

Andrien «Goed dat je Caterpillar aanhaalt! Die zijn pas gebaat met de vrijhandel. Tot zes jaar geleden hadden ze een grote fabriek in Ontario, in Canada. Toen stelden ze hun arbeiders een loonmatiging van 50 procent voor. De zeshonderd arbeiders weigerden en ze verloren hun job, want de fabriek werd overgeplaatst naar de VS. Daar kregen de Amerikaanse arbeiders vier jaar later dezelfde eis tot loonmatiging: ze weigerden en Caterpillar vertrok naar Mexico. Canada, Amerika en Mexico vormen de drie landen binnen het NAFTA-vrijhandelsakkoord, en je ziet hoe multinationals daar vrij spel hebben.»

Lecloux «Zo’n vrijhandelsverdrag lijkt abstract, maar het raakt de mensen in hun dagelijkse leven. Als de melkprijzen laag blijven, zijn er melkveehouders die hun bankschulden niet kunnen afbetalen en kinderen die het bedrijf niet kunnen overnemen omdat de schuldenberg te groot is. En dat geldt voor de boeren in heel Europa.»

Andrien «Caterpillar, lage melkprijzen: dat zijn symptomen van dezelfde crisis. Ik zou het zelfs een existentiële crisis noemen, want ons bestaan ondergaat een wezenlijke en ingrijpende verandering.»

Lecloux «Ik merk ook op de filmvertoningen dat mensen iets willen dóén. Wij zeggen dan dat ze op de juiste partij moeten stemmen en de juiste winkel moeten kiezen. De supermarkten mijden en naar winkels gaan die samenwerken met lokale producenten.»

Andrien «Voeding kopen moet een politieke daad worden. Koop bij boeren die rechtstreeks aan de consument verkopen.»

Lecloux «Dat blijven natuurlijk kleine individuele daden. Ook de politiek moet de kleine producenten bijstaan, eerder dan dat ze vrijhandelsverdragen en multinationals aanmoedigt. Dat moet de nieuwe maatschappelijke visie worden.

undefined

'De olielobby mag de klimaatverdragen jarenlang tegenhouden, maar als een kleine regio een handelsverdrag vertraagt, mag het hoogstens één week duren!'

»We leven echter in een tijd dat neoliberale groepen de macht hebben. De olielobby mag de klimaatverdragen jarenlang afremmen en tegenhouden, maar als een kleine regio eens een handelsverdrag vertraagt, mag dat hoogstens één week duren!»

Andrien «Mensen kunnen láng wegkijken van de realiteit: Syrië, de vluchtelingenstroom, ça passe, zolang we thuis en in de familiekring maar een goed leven hebben. Blijkbaar is die houding aan het keren. Ik merk dat op de filmvertoningen. Veel toeschouwers hebben tranen in de ogen: ze zijn geraakt door iets waarvan ze voelen dat het iedereen aanbelangt.»

Lecloux «Hier in de regio heeft een boer zich opgehangen aan zijn hoogtewerker, en je kunt dat betreuren en zijn gezin beklagen, maar dat is binnenshuis. Steeds meer mensen beginnen nu wel openlijk de maatschappij waar zoiets kan ter discussie te stellen.»

Andrien «Want straks komt het vrijhandelsverdrag met Noord-Amerika (TTIP). Dat ligt nog moeilijker en er zullen meer burgers, meer regio’s en meer politici dwars gaan liggen.

»Ook voor de boeren is dit een keerpunt. Weinigen keken nog naar hen om. Nu zijn steeds meer burgers begaan met hun lot.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234