null Beeld

'Typisch mensen': de comeback van Freek Braeckman

Een onzichtbare hand duwt me op een avond de Kuip van Gent binnen, alwaar ik gehoor geef aan een dwingende innerlijke stem die me aanmaant om een cafeetje in te duiken. Binnen snap ik waarom: het blijkt de stamkroeg van Freek Braeckman (38) te zijn, het VRT-gezicht dat twee jaar in de luwte aan ‘Typisch mensen’ heeft gewerkt, dat volgende donderdag op Eén van start gaat.

'Na 'Het journaal' en 'Café Corsari' was ik toe aan een job waarbij ik 's avonds gewoon naar huis kon gaan, naar vrouw en kinderen'

In acht afleveringen en evenveel thema’s brengt ‘Typisch mensen’ het menselijke gedrag in kaart aan de hand van experimenten. De conclusies variëren van grappig tot ronduit onrustwekkend, en zijn samen te vatten als volgt: we zijn kuddedieren die denken dat ze boven de kudde staan, en de keuzes die we maken – zo’n 35.000 per dag – zijn bijna allemaal te voorspellen én te beïnvloeden. Voor de presentatie wordt Freek bijgestaan door Julie Van den Steen, die het doorsnee kuddedier op straat prangende vragen voorlegt, maar veel schermtijd delen de twee niet. Wie hoopt op schalkse plaagstootjes à la Kobe en Danira in ‘Over eten’, zal op z’n honger blijven. En ook nu zal er weinig tijd overblijven voor complimenten: na het interview moet Freek nog 6 kilometer lopen, weer of geen weer, zin of niet.

Freek Braeckman «Ik heb het mezelf verplicht. Ik doe eind oktober mee aan de marathon van Gent, om mezelf te dwingen regelmatig te sporten.»

HUMO Vorig jaar liep je de marathon van New York uit. Je hebt blijkbaar de smaak te pakken.

Braeckman «Ik had vorig jaar al het gevoel dat ik te weinig sportte. Ik wou dat meer doen, vooral omdat ik er productiever van word: tijdens het sporten werkt mijn hoofd beter. Dus heb ik mezelf ingeschreven voor de marathon van New York, in de hoop zo mijn eigen gedrag te veranderen. En ik liep samen met zeventig lopers voor de vzw Mediclowns: die mensen wilde ik niet teleurstellen. Ik had ook een goede trainer, die me elke zondag belde om te horen of ik vooruitgang had geboekt.

»Enfin, door zelf een paar controlemechanismen in te bouwen, heb ik vorig jaar toch mooi duizend kilometer gelopen. Mijn gedrag was dus effectief veranderd, tot ik na de marathon van New York thuiskwam: na drie weken liep ik geen kilometer meer. Daarom heb ik me nu ingeschreven voor die van Gent. Mijn trainer belt me weer elke zondag, en ik wil niet moeten toegeven dat ik niet ben gaan lopen. Bovendien kun je veel denkwerk verrichten: ongeveer 70 procent van ‘Typisch mensen’ heb ik tijdens het lopen bedacht.»

HUMO ‘Typisch mensen’ gaat over de wereld van de gedragseconomie: wat zet mensen ertoe aan om een bepaalde keuze te maken, en vooral: wat kan die keuze beïnvloeden?

Braeckman «Nu is gedragseconomie een keuzevak aan de universiteit, maar toen ik met het idee voor ‘Typisch mensen’ naar de VRT ging, was dat nog niet het geval. In de twee jaar waarin ik aan het programma heb gewerkt, heb ik dus veel moeten studeren: boeken als ‘Freakonomics’ van Steven Levitt zou iedereen moeten lezen. En ik heb ook het voorrecht gehad om een koffie te mogen drinken met Jan-Emmanuel De Neve, een Belg die aan Oxford University lesgeeft en bij ons het brein was achter de herwerkte aanmaningsbrieven voor slechte belastingbetalers. Een prima voorbeeld van hoe je mensen met kleine dingen kunt aansporen om hun gedrag te veranderen: door hen rechtstreeks en duidelijk aan te spreken voelden velen zich plots wél gedwongen om hun belastingen te betalen. Daar willen we op wijzen met ‘Typisch mensen’: dat we vaak door anderen tot bepaalde keuzes worden gebracht zonder dat we er erg in hebben.»

undefined

null Beeld

HUMO We vertonen vanzelf kuddegedrag, terwijl we er tegelijk van overtuigd zijn dat we slimmer zijn dan de doorsnee medemens?

Braeckman «Inderdaad. Het Dunning-Kruger-effect heet dat: we overschatten per definitie onze eigen intelligentie. Wat bezielt iemand bijvoorbeeld om in een file te gaan staan? Elke dag nemen we massaal de auto naar het werk, terwijl we weten dat we zullen stilstaan en dat er slimmere manieren bestaan om ergens te raken. Toch vertrekken we en staan we elke dag stil. Ik pleit ook schuldig, hoor. Het gekke aan een file is ook dat niemand vindt dat hij er zelf deel van uitmaakt: de file, dat zijn al die andere mensen.

»Nog zo’n voorbeeld: mensen met vliegangst. Alle respect voor mensen die ermee kampen, want vliegangst is heel instinctief. Maar iedereen met een beetje basiskennis van statistiek weet dat de kans dat je zult neerstorten miniem is. Hetzelfde met de angst voor een terreuraanslag: je loopt meer gevaar te sterven door te veel suiker in je voedingspatroon, dan in een aanslag. En we spelen allemaal tegen beter weten in op de Lotto, een kansspel dat eigenlijk een taks op ons gebrek aan statistisch inzicht is. Waarom denken we zo? Dat is de vraag die we in ‘Typisch mensen’ stellen. We gaan op zoek naar de fabrieksinstellingen van de mens.»

undefined

'De vrije wil bestaat níét: onze keuzes worden overal gestuurd, elke dag opnieuw'

HUMO Wat is het opzienbarendste gedrag dat je in één van je experimenten hebt gezien?

Braeckman «Dat was een experiment waarvan we vooraf dachten: ‘Dat hoeven we niet eens te proberen, het lukt toch nooit.’ We wilden testen hoe gehoorzaam de doorsnee mens is. We hadden een actrice op een bankje op de Meir laten plaatsnemen, en iets verder stond een vriend van me in het uniform van een bewakingsagent. Je hoefde maar iets dichterbij te komen om te merken dat dat uniform nep was. Hij hield willekeurig mensen aan op straat en vertelde hen dat de vrouw op het bankje wellicht een winkeldievegge was. Alleen: hij kon haar niet zonder reden ondervragen, dus vroeg hij aan voorbijgangers om een gestolen zonnebril in haar tas te duwen zodat hij haar kon oppakken. ‘Dat lukt nooit,’ dachten we, maar veel mensen déden dat.»

HUMO Je kent vast de experimenten van Milgram en Zimbardo, die in de jaren 60 en 70 al aantoonden dat we de gevaarlijkste bevelen opvolgen, zolang de gek vooraan maar een uniform draagt.

Braeckman «Daar hebben we ons inderdaad op gebaseerd. Maar die onderzoeken zijn al decennia oud: je zou denken dat we ondertussen toch iets slimmer en kritischer geworden zijn. Niet dus. We zijn vandaag misschien assertiever dan vroeger, maar blinde gehoorzaamheid is van alle tijden. Zelfs toen onze bewakingsagent vroeg om de portemonnee uit de handtas van die vrouw te stelen – ‘zodat we weten met wie we te maken hebben’ – waren er genoeg die daar geen vragen bij hadden. Het idee was absurd: een gek in een amateuristisch kostuum vraagt je om iemands portefeuille te pikken, en veel mensen doen dat gewoon. Daar stond ik wel van te kijken.»

HUMO Hoe zou jij gereageerd hebben?

Braeckman «Ik weet het niet. Natuurlijk denk ik graag dat ik slimmer ben, maar dat is makkelijk als je aan de zijlijn staat. Dat dachten al die voorbijgangers vast ook.»

HUMO Je zou een beangstigende gedachte kunnen overhouden aan ‘Typisch mensen’: dat de vrije wil misschien niet bestaat als al je keuzes onzichtbaar gestuurd worden.

Braeckman «De vrije wil bestaat níét, onze keuzes worden overal gestuurd, elke dag opnieuw. We hebben in een shoppingcenter hier in Gent de lanceerspot voor het programma opgenomen. De uitbaters zagen ons graag komen: een cameraploeg in actie is natuurlijk een leuk evenement. Maar toen we vroegen of de muziek in de winkels even uit mocht voor de opnames, vingen we bot. Niet omdat de klanten zo graag naar muziek luisteren tijdens het shoppen, maar omdat de uitbaters weten dat mensen zich meer op hun gemak voelen als ze muziek horen, en dat ze dan ook meer geld uitgeven. Daar is niets mis mee, maar het is goed om te beseffen dat jij niet de enige bent die beslist hoeveel je uitgeeft in een winkel.»

undefined

null Beeld

undefined

'Met sidekick Julie Van den Steen. 'Iedereen overschat per definitie zijn eigen intelligentie.'


Snelle jongen

HUMO Je hebt nu twee jaar aan ‘Typisch mensen’ gewerkt, maar de eerste mail met voorstellen stuurde je al in 2011 naar de programmabazen. Wat stond daarin?

Braeckman «Dat waren een paar losse ideeën. Ik was op dat moment nieuwslezer bij ‘Het journaal’, maar het gedrag van mensen boeide me toen al. Als er slachtoffers van een zwaar verkeersongeval begraven worden, kun je bijvoorbeeld de lijkwagens gaan filmen om de impact te tonen. Maar ik dacht: ‘Waarom zouden we tijdens de begrafenis niet met een snelheidsmeter op de plaats van het ongeval gaan staan om te kijken of mensen, hoe erg ze ook aangegrepen zijn, hun rijgedrag aanpassen?’ Een ander idee uit mijn mail hebben we ook uitgevoerd: dat ging over de verkeersboetes, en of dat systeem niet beter kan.»

HUMO Heb je daar ervaring mee?

Braeckman «Ik krijg ongeveer om de drie jaar een boete in de bus. De laatste was zo’n twee maanden geleden. Het gaat elke keer om dezelfde overtreding: overdreven snelheid op de snelweg, nu was het 125 km per uur na correctie. Dat kost me telkens 50 euro. Vervelend, want met 50 euro kun je veel doen. Maar het raakt me niet echt, want daarvoor is het bedrag niet hoog genoeg. Ik leg de boete op de stapel rekeningen die ik moet betalen, alsof het de zoveelste overschrijving is. Maar zo hoort het toch niet? Ik voel geen enkele gêne als ik een boete krijg, terwijl ik net gemotiveerd zou moeten worden om nooit meer te snel te rijden. Daarom zijn we in ‘Typisch mensen’ nagegaan of je meer bereikt door mensen die trager rijden te belonen in plaats van overtreders lichtjes te bestraffen.»

undefined

null Beeld

undefined

'Als we onthouden dat élke generatie vindt dat de wereld om zeep is, is het niet zo griezelig meer'

HUMO Dat kost wel geld, terwijl boetes geld opbrengen.

Braeckman «Dat is zo, maar verkeersongevallen kosten óók geld, en die zou je dan vermijden. We zijn trouwens tot de vaststelling gekomen dat mensen belonen als ze veilig rijden wérkt.»

HUMO ‘Typisch mensen’ had in november al op antenne moeten gaan, maar werd uitgesteld. Het heette toen nog ‘Truken van de foor’. Die titel was iets leuker, vond ik.

Braeckman «Ik ook (lacht). Maar we vreesden dat de nadruk dan te veel zou liggen op hoe je anderen kunt beïnvloeden zonder dat ze het doorhebben. Dat is maar één aspect van het programma: je moet ook duidelijk uitleggen waaróm mensen doen wat ze doen. Die volledigheid ontbrak in ‘Truken van de foor’, en daarom kregen we wat meer tijd.»

HUMO Terwijl je toen al meer dan een jaar met het programma bezig was.

Braeckman «Toegegeven, die beslissing kwam hard aan bij mij: ‘Ik heb tien jaar lang élke dag een afgewerkt programma afgeleverd, en nu lappen ze me dit? De fuckers!’ (lacht) Ook al wist ik dat ze gelijk hadden en dat het nog beter kon. Maar dat wil je natuurlijk niet horen na al dat werk.

»Gelukkig kon ik bijna onmiddellijk daarna naar New York. Er is geen betere manier om iets een plaats te geven dan er 42 kilometer lang over na te denken (lacht). Ik ben nu eenmaal niet de makkelijkste mens als het gaat over dingen loslaten.»

HUMO Denk je op zo’n moment nooit: ‘Was ik toch maar piloot geworden, mijn jeugddroom’?

Braeckman (lacht) «Nee. We waren bij ons thuis niet rijk genoeg om een pilotenopleiding te betalen. Als ik had willen vliegen, had ik in het leger moeten gaan. Niets voor mij, ik wil me niet moeten afvragen: ‘Oei, was dat míjn bom die die ravage heeft aangericht?’

»Intussen ken ik enkele piloten persoonlijk, en weet ik dat het sowieso niets voor mij geweest zou zijn. Piloten hebben een erg vlakke loopbaan, en veel variatie zit er niet in hun job.»


Braeckman op Ibiza

HUMO Je bent twee jaar niet op het scherm geweest: lang genoeg om her en der mensen over een comeback te doen spreken.

Braeckman «Ja, raar is dat. In de Dag Allemaals en de Story’s van deze wereld klonk er zelfs weemoed als ze het over mij hadden. Een schrijver die een nieuw boek uitbrengt, wijs je er toch ook niet op dat hij twee jaar weg is geweest? Hij heeft gewoon aan zijn boek zitten werken, en zo heb ik de voorbije twee jaar aan ‘Typisch mensen’ gewerkt. Maar als je bijna tien jaar dagelijks tv hebt gemaakt, eerst voor ‘Het journaal’ en vervolgens met ‘Café Corsari’, dan kijken mensen raar op als je even je tijd neemt om aan een programma te werken: ‘Die zit zeker op Ibiza?’»

HUMO In 2008 bekende je in Humo’s 7 Hoofdzonden: ‘Ik sta graag op het podium, en nog liefst op het hoogste schavot met een zo blinkend mogelijke medaille, zodat iedereen me goed kan zien.’ Hoe moeilijk was het om twee jaar lang niet op het podium te staan?

Braeckman «Er zijn gelukkig veel meer podia dan het tv-scherm. Toen ik de marathon van New York had gelopen, stond ik voor mezelf ook op een ereschavot. Een erg mooi moment. Ik kwam over de meet, ik zag mijn gezin staan en ik kon eindelijk zeggen: ‘Braeckman, je bent er!’ En dan maar blèten natuurlijk (lacht). Dát gevoel wil ik. Tv kan daarvoor zorgen, zoals nu opnieuw met ‘Typisch mensen’, maar er is nog meer in de wereld, hè.»

HUMO Loert het zwarte gat als je zo lang aan iets hebt gewerkt?

Braeckman «Nee, omdat ik altijd wel iets heb waar ik daarna mee aan de slag kan. De Nederlandse schrijver Tommy Wieringa vertelde me eens dat z’n zakken altijd vol papiertjes met losse zinnen zitten. Van die papiertjes weet hij: ‘Dat wordt een boek.’ Hoe, dat weet hij nog niet, maar de gedachte alleen al stelt hem gerust. Ik heb ook altijd ideetjes over wat ik nog zou kunnen doen. Het programma waarin ik alles van mezelf in één keer kwijt kan, zal ik nooit maken.»

HUMO Wat heb jij op je papiertjes staan?

Braeckman «Ik heb veel ideeën, maar die zijn te ruw om hier op tafel te gooien (lacht). Ik weet alleen wat ik níét wil doen: ik wil geen buitenlandjournalist worden, geen bakker, geen barista en geen bungeejumper.

»Onlangs heb ik het opnameprogramma GarageBand ontdekt op mijn laptop, en daar heb ik eens gesprekken mee gemonteerd – dat was geleden van mijn tijd bij Radio 2. Leuk was dat. Ik wil me nergens op vastpinnen, maar misschien doe ik ooit nog iets voor de radio.»

undefined

'Na 42 kilometer kwam ik over de meet, zag mijn gezin staan, en dan maar blèten natuurlijk'

HUMO Je hebt al een paar keer ‘Café Corsari’ vermeld. Hoe kijk je terug op die talkshow? De reacties waren destijds verdeeld.

Braeckman «Ik heb dat programma héél graag gemaakt. Ik heb er veel interessante mensen ontmoet, en ik heb er met Tomas De Soete een heel goede vriend aan overgehouden. We moesten wel in een heel moeilijke periode starten: het vernieuwde VIER begon net, en bij VTM haalden ze daarom ook alles uit de kast. We hebben in het eerste seizoen moeten warmlopen en we zaten soms in een lastige spreidstand, maar na verloop van tijd waren we een geoliede machine. Ik had wel het gevoel dat de kranten en Humo ons niet meer volgden, hoewel we altijd goede kijkcijfers gehaald hebben. Misschien reageren sommige mensen daarom nogal lauw als je het over ‘Café Corsari’ hebt. Maar ik vond het een enorm waardevolle ervaring: een dagelijkse talkshow presenteren, dat moet je toch ooit gedaan hebben in je leven?»

HUMO Vond je het jammer dat de stekker er na drie jaar uit werd getrokken?

Braeckman «Nee, ik was zelf vragende partij om het af te ronden. Tomas en ik hadden toen allebei jonge kinderen, we waren nooit thuis en we hadden nergens tijd voor. Voordien had ik jaren ‘Het journaal’ gepresenteerd en had ik evenmin zeeën van tijd. Ik was toe aan een job waarbij ik ’s avonds gewoon naar huis kon gaan, naar vrouw en kinderen. Je mag niet onderschatten hoeveel werk er in ‘Café Corsari’ kroop. Elke dag gingen we live op antenne, wat ook al voor problemen kon zorgen. Toen we bijvoorbeeld Ben Howard (Britse singer-songwriter, red.) te gast hadden, bleek hij tijdens de uitzending spoorloos verdwenen. Hij zat ergens in een café op het Zuid (lacht). We konden de opnames niet stilleggen om hem te gaan zoeken, dus we hebben ons er een weg omheen moeten improviseren. Gekkenwerk, maar wel een herinnering om te koesteren.»

HUMO Dit najaar is het tien jaar geleden dat je als nieuwsanker debuteerde. Ga je dat vieren?

Braeckman «Ik heb er zelfs nog niet bij stilgestaan (lacht). Maar ik herinner me mijn debuut nog goed: de nacht ervoor had mijn dochtertje voor de eerste keer doorgeslapen. Een betere timing had ik me niet kunnen wensen.»

HUMO Heb je soms heimwee naar ‘Het journaal’?

Braeckman «Nee, aan heimwee doe ik niet meer sinds ik ben gestopt met schermen (Freek Braeckman is 25-voudig Belgisch kampioen schermen, red.). Die beslissing heb ik toen in eer en geweten genomen, hoewel veel mensen vonden dat het te vroeg was. Ik mis het winnen wel, maar het was de juiste beslissing. Nostalgie is niets voor mij, ik ga liever op zoek naar een volgende ervaring.»

undefined

null Beeld

HUMO Het zijn gouden tijden voor nieuwsankers: er valt elke dag wel een crisis te bedwingen of een aanslag te belichten.

Braeckman «Ik kén die adrenalinerush. Het klinkt bijna cynisch, maar dat zijn dagen waarop je veel voldoening uit je job haalt. Ik heb erg graag het nieuws gelezen, maar de conclusies die we nu in ‘Typisch mensen’ trekken, zijn even raak als de mening van een minister of staatssecretaris. En ja, er is veel miserie, maar objectief gezien toch veel minder dan vroeger. Veel mensen roepen wel dat de wereld naar de kloten is, maar dan ga je ervan uit dat wij veel belangrijker zijn dan iedereen die vóór ons heeft geleefd. Alsof de wereld bij ons zal stoppen, wat toch van hoogmoed getuigt. Maar Louis Paul Boon, van wie ik een grote fan ben, schreef destijds in ‘Menuet’ al dat de wereld om zeep was. Daar kunnen we ons aan optrekken. Als we onthouden dat élke generatie vindt dat de wereld om zeep is, is het niet zo griezelig meer.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234