'Godsdienst is cocaïne van het volk’ Beeld BELGAIMAGE
'Godsdienst is cocaïne van het volk’Beeld BELGAIMAGE

Overleed 5 jaar geledenumberto eco

Umberto Eco: ‘God en ik hebben dezelfde boeken gelezen’

5 jaar geleden overleed auteur Umberto Eco. Enkele maanden voordien sprak hij met Humo in de reeks ‘Zin in zen’. Herlees hier het interview.

(Verschenen in Humo op 15 oktober 2015)

‘Ik ga nog even zwemmen,’ glimlacht Umberto Eco. De Italiaanse Rivièra straalt, de Ligurische zee lonkt. De beroemdste Italiaanse schrijver kijkt uit over de baai van Camogli, een van toeristenjachten en visvangst levend dorpje twintig kilometer ten westen van Genua. Hij geniet er de rust van het lezen, wandelen en zwemmen: ‘Gaat u mee in zee? U kan een zwembroek van me lenen.’

Daags voordien had Umberto Eco (83) zich geëxcuseerd voor zijn rouwdracht. Niet zonder zijn Japanse das te prijzen: ‘Onkreukbaar, wat ik er ook mee uitvreet. Ik heb ’m al dertig jaar.’ Net terug in Camogli van een begrafenis van een vriend in Milaan, was hij toe aan een aperitief. We gingen aan de Martini – stirred, not shaken en met de bijzondere gin die de barman ’m eerder op de week had aangeprezen: ‘Veel beter dan die van James Bond. En een tikje sterker.’

UMBERTO ECO «Eerst dacht ik u over zen te onderhouden in mijn buitenhuis in Montefeltro, tussen Urbino en San Marino. ’t Is er ontzettend rustig; ik heb dat huis nu veertig jaar en al die tijd is de streek gespaard gebleven van industrie en toerisme. Maar toen bedacht ik dat ik daar al mijn romans afgerond en ook grotendeels geschreven heb. Normale mensen trekken naar het platteland om vakantie te houden, ik om te werken (lacht). Ik kan er ’s nachts dan ook heerlijk schrijven, in die rustige vallei waar de totale stilte hooguit doorbroken wordt door het geblaf van een hond.

»Dus vond ik Camogli passender voor ‘Zin in zen’. Komend weekend geef ik hier een lezing tijdens het Festival della Comunicazione en tot dan doe ik een weekje niets. Enkel lezen, wandelen en zwemmen. Dat is nieuw voor mij; afgelopen zomer heb ik voor de allereerste keer in mijn leven helemaal niets gedaan, zelfs mails liet ik onbeantwoord. ’t Moet zijn dat ik er nood aan had, dat mijn lichaam me om gezondheidsredenen dwong rust te nemen. Het heeft me zelf verbaasd, maar het was een ontdekking: ik heb de schoonheid van het nietsdoen ervaren.»

HUMO Voordien nooit behoefte gehad aan rust of sport?

ECO (schudt het hoofd) «Ik heb altijd en overal gewerkt. Ik ben niet bepaald een sportief dier, weet u. Ik wandel en ik zwem, van al de rest heb ik me mijn leven lang ver gehouden – tenzij de hersensport van kruiswoordraadsels en sudoku’s ook telt. Maar ik ben erg blij dat mijn kleinkinderen wél aan sport doen.»

HUMO Is meditatie of mindfulness iets voor u?

ECO «Mediteren? Dat is mijn beroep (lacht).

»Lezen is een fundamentele menselijke activiteit. Het stimuleert de empathie, het denkvermogen en de sociale vaardigheden. Wat is het grootste verschil tussen mezelf en een ongeletterde? Dat als die arme stumper sterft, hij amper tachtig jaar geleefd zal hebben. Ik heb er duizenden geleefd. Ik was erbij toen Julius Caesar vermoord werd, ik was bij de slag van Waterloo. In mijn geest zitten duizenden jaren aan herinneringen. Heerlijk! ’t Is dan ook een slechte zaak dat in Italië bitter weinig gelezen wordt. Ziedaar de triomf van Silvio Berlusconi! Hij heeft een keer gebluft dat hij twintig jaar lang geen roman gelezen had. Wat alles zegt over zijn empathie, denkvermogen en sociale vaardigheden (grijnst)


Viagra noch cocaïne

ECO «Ik ben van katholieken huize, mijn familie was diepgelovig. Die liturgie en die rituelen zitten me dan ook in het bloed. Tot mijn 22ste maakte ik deel uit van de leiding van een katholieke jeugdorganisatie, mijn doctoraatsthesis ging over Thomas van Aquino. Ook al ben ik in de loop der jaren van gedacht veranderd, ik ben altijd verbonden gebleven met de katholieke traditie. Mijn debuutroman, ‘De naam van de roos’, speelt niet toevallig in een klooster. Ik blijf ook respect hebben voor die wereld. Om het met een boutade te zeggen: ik geloof niet in God, maar wel in het mystiek lichaam (lacht).»

HUMO Wat vond u als student zo fascinerend aan het katholicisme?

ECO «Alles, vooral de enthousiasmerende kracht en de politieke dimensie. Ik behoorde tot de linkervleugel van de katholieke jeugd, we verslonden Emmanuel Mounier en zijn ideeën over het personalisme. Natuurlijk heeft dat sporen bij me nagelaten, ik ontken niets. Ik ben niet iemand die het verleden achter zich verbrandt, in tegenstelling tot een goede vriend van me: als je hem confronteert met de naam van een meisje met wie hij twintig jaar geleden iets gehad heeft, doet hij alsof hij van niks weet; als je hem eraan herinnert dat hij ooit katholiek geweest is, zegt hij zich dat niet te herinneren. Maar voor mij is het heden een voortzetting van het verleden, mét mijn vergissingen.»

HUMO Wat heeft u destijds van het geloof weggedreven?

ECO «Een samenloop van omstandigheden. De katalysator was een politiek incident: de linkervleugel van de katholieke jeugd raakte in conflict met Luigi Gedda, toenmalig president van Azione Cattolica Italiana, en paus Pius XII. Zij gingen steeds meer bij rechts aanleunen en dat zinde ons niet. Dat conflict escaleerde, tot ik samen met een boel collega’s ontslag nam. Van die groep van toen is een derde minister voor de christendemocraten geworden, een derde terrorist en een derde – zoals we in het Italiaans zeggen – cani sciolti: letterlijk vertaald honden zonder leiband, buitenbeentjes, dwarsliggers. Ik hoorde bij die laatsten.

»Door die politieke crisis was er bij mij iets gebroken. Dat zette zich door in mijn toenmalige studie. Ik bleef geboeid door Thomas van Aquino, maar als ik historisch correct wilde zijn, moest ik me wel van hem en zijn perspectief verwijderen. Gestaag is dat uitgegroeid tot een filosofische en religieuze crisis. Ik kon niet anders dan daar akte van nemen.»

'Salman Rushdie heeft wrede dingen over 'De naam van de roos' geschreven, maar ik heb hem vergeven.’ Beeld
'Salman Rushdie heeft wrede dingen over 'De naam van de roos' geschreven, maar ik heb hem vergeven.’

HUMO Hebt u, zoals veel ex-gelovigen, een allergie tegenover het geloof ontwikkeld?

ECO (schudt het hoofd) «Mijn katholieke vorming heeft me een zekere familiariteit met de Allerhoogste geschonken: God en ik hebben dezelfde boeken gelezen en zouden rustig een eind weg over onze lectuur kunnen kletsen. God en ik zijn maatjes, of hij nu bestaat of niet.

»Mijn vrouw is Duitse en dus protestante; zelfs al gelooft ze niet, ze gaat omzichtiger met God om. Zal ik het met een mop illustreren? Een man heeft een andere man neergeschoten en weet niet wat gedaan. Eerst gaat hij te rade bij een rabbijn. Die roept hel en verdoemenis over hem af. Vervolgens gaat hij naar een protestantse pastoor, die hem zegt dat het geen zaak van de kerk maar van de staat is en hem doorverwijst naar de politie. Tot slot gaat hij te biecht in een katholieke kerk: ‘Vader, ik heb een man vermoord.’ Hij krijgt als antwoord: ‘Hoeveel keer, mijn zoon?’ Hahaha! Zo is het toch helemaal? Wat je ook mispeuterd hebt, een katholieke biechtvader zal je altijd vragen hoe vaak je gezondigd hebt. Omdat hij bereid is je om het even wat te vergeven (lachje). Zo is het natuurlijk makkelijk, wat verklaart waarom de katholieke wereld corrupter is dan de protestantse wereld.»

HUMO Ziet u wat in de stelling van Karl Marx, die godsdienst ‘opium van het volk’ noemde?

ECO «Nee, godsdienst is cocaïne van het volk: het werkt eerder opzwepend dan verdovend. Er zijn in de loop der geschiedenis grote en uiterst bloedige godsdienstoorlogen uitgevochten, ook in Europa. Denk aan de Bartholomeusnacht, de kruistochten ook. Vandaag is het duidelijkste voorbeeld natuurlijk IS. Nu ja, met wat goede wil zou je religie ook als goede cocaïne kunnen zien. Vandaag zou de paus het geloof kunnen gebruiken om een nieuwe vorm van solidariteit aan te moedigen. Om een lans te breken voor de opvang van Syriërs en andere vluchtelingen (lachje).

»Maar ik zou beter zwijgen; ik ben geen drugsexpert. Ik ben er altijd ver vandaan gebleven – uit overmoed ook: mijn vrienden grepen tijdens het studeren naar pillen, ik wilde het allemaal met mijn eigen hoofd doen. Zo zou ik ook nooit aan de viagra willen: ik wil in alle omstandigheden mezelf zijn – natuurlijk, niet chemisch (lacht).»

HUMO Hebt u moslimvrienden?

ECO «Een handvol. De bekendste is Salman Rushdie, ook al is onze vriendschap nogal aarzelend begonnen. Hij heeft wrede dingen over ‘De naam van de roos’ geschreven: hij noemde de roman ‘bullshit’. Toen we elkaar voor het eerst ontmoetten, heb ik me voorgesteld als ‘I am the bullshit’. Daar moest hij om lachen en ik heb ’m algauw vergeven. Je moet iedereen vergeven: ook ik heb streng geschreven over mensen die later vrienden geworden zijn.»

HUMO Wat vindt u van de stelling van Houellebecq dat de islam…

ECO (onderbreekt) «Dat is niet dé islam. Als je de islam wil beoordelen aan de hand van IS, dan moet je het katholicisme beoordelen aan de hand van de inquisitie. Dat is vanzelfsprekend fout. Ik neem niemand ernstig die niet lucide genoeg is om het onderscheid te zien tussen verschillende vormen van de islam.

»Volgens mij is Houellebecq trouwens niet antimoslim, maar anti-Frans. Hij heeft het in ‘Onderworpen’ tenslotte over hoe de Fransen zich onderwerpen. En voor de rest neukt hij te veel. Of misschien net te weinig. Alessandro Manzoni, één van mijn favoriete schrijvers, zei ooit: ‘Er is te veel liefde in mijn leven om tijd te verliezen door er in een roman over te vertellen.’ Dat zou kunnen betekenen dat schrijvers die het in boeken voortdurend over de liefde hebben, er in hun leven veel tekortkomen. Zelf ben ik eerder preuts in mijn romans. Behalve dan in ‘Baudolino’, maar daar gaat het om seks met een geit – een platonische geit (lacht).»

HUMO Heeft het katholicisme u ook met een zondebesef opgezadeld?

ECO «Nee, het zondebesef inzake seksualiteit dat tijdens mijn jeugd wel degelijk speelde, doet me vandaag slechts meewarig glimlachen (glimlacht meewarig). En verder ben ik natuurlijk geen zondig mens: ik heb niemand vermoord, ik heb nooit gestolen, ik betaal mijn belastingen tot de laatste euro – hoewel volgens mijn katholieke leermeesters belastingen ontwijken en smokkelen geen doodzonden zijn, omdat het geen zonden tegen de moraal zijn, maar tegen de staat. Maar mijn plichtsbewustzijn verplicht me mijn belastingen te betalen – helaas. Ik ken wel een verwant gevoel: wroeging. Da’s net iets anders: je kan wroeging voelen over iets wat niet echt een zonde is, maar waarvan je niet tevreden bent dat je het gedaan hebt.

»Als ik iets aan mijn katholieke opvoeding heb overgehouden, is het plichtsbewustzijn, werkethos en stiptheid. Daarom vind ik het zo vervelend dat ik de afspraak voor dit gesprek heb moeten verzetten. Als je om drie uur hebt afgesproken, moet je er ook om drie uur zijn – nu ja, behalve misschien als één van je beste vrienden sterft.»

HUMO Hoe gaat u om met de dood van een vriend? Op uw leeftijd moet de lijst dierbare doden lang zijn.

ECO (zucht) «’t Is een mode geworden. Toen ik een kind was, stierf er nooit iemand. Tegenwoordig elke dag.

»Het eeuwige leven, met de voortdurende herhaling van hetzelfde, lijkt me een marteling. Nee, dan lijkt het me aangewezen om te sterven. Maar natuurlijk is het erg dat ik de mensen die me dierbaar zijn niet meer zal zien. Natuurlijk is het erg dat de kennis die ik een leven lang met hard werken heb verzameld, zal verdwijnen met mij – behalve dan wat ik in mijn boeken voor de eeuwigheid heb weten te bewaren. Op die manier kan ik de dood toch een neus zetten. Zo is Aristoteles voor mij ook niet dood, hij is elke dag in mijn leven en in dat van mijn naasten en leerlingen.»

HUMO Een quote uit het Paris Review-interview met u: ‘Humor is de quintessentiële reactie op doodsangst.’

ECO «Aristoteles heeft het als eerste opgemerkt en ’t is ’m met verve nagezegd door Rabelais: het meest eigene aan de mens is de lach. Dieren lachen niet. En verder weten dieren niet dat ze zullen sterven: een hond ziet andere honden doodgaan, maar haalt daar niet het besef uit dat hij zelf ook moet sterven. ’t Lijkt dus zinnig een verband te zoeken tussen de twee zaken die mensen van dieren onderscheiden: de lach en de zekerheid van de dood. Het meest logische is dan dat we de lach inzetten tegen de dood.

»De meerderheid van de mensen kan niet zonder religie, kan het idee om te moeten sterven niet verdragen. Maar ik ben het Rode Kruis niet, ik kan me niet bezighouden met die zeven miljard mensen die niet blij zijn met het idee dat ze moeten sterven. Zelf ben ik niet bang voor de dood, omdat ik een filosoof ben. Een filosoof weet dat hij moet leven om te sterven, is zich bewust van zijn eindigheid.

»Voor mij is het natuurlijk om aan mijn dood te denken. Vanzelfsprekend zou ik liever niet te veel lijden, ik hoop op een einde met een zekere waardigheid. Ik hoop zo te sterven dat ik een voorbeeld kan geven aan mijn kleinkinderen, dat ik hen een laatste levensles kan meegeven. Als jonge katholiek vroeg ik een bevriende communist eens hoe hij als ongelovige zijn dood kon rechtvaardigen. Hij antwoordde: ‘Door me als burger te gedragen laat ik een les na voor de anderen.’ Chapeau! Daar gaat het mij ook om: een positieve levensles nalaten, door te leven en te schrijven.»

HUMO U lijkt me in behoorlijke gezondheid, hebt u een geheim?

ECO (wuift de vraag weg) «Weet u, het komt vaker voor dat mensen nog in uitstekende gezondheid zijn het moment vlak voor ze sterven. Nee, op mijn leeftijd is het niet verstandig nog grootse verwachtingen te koesteren. Ik hoop mijn jongste kleindochter, die nu anderhalf is, nog 3 of 4 te zien worden, zodat we nog een beetje samen kunnen kletsen. Maar dat is een heel particulier sentiment.

»Ik heb drie kleinkinderen, ook nog eentje van 7 en eentje van 15. Met de oudste discussieer ik graag en veel en maak ik af en toe zelfs een reisje – binnenkort gaan we naar Amsterdam. Op die leeftijd is men een beetje rebels tegen zijn vader, maar niet tegen zijn grootvader. Ik wil dus het liefst nog een poosje in leven blijven – niet om filosofische of academische redenen, maar voor mijn kleinkinderen.»


Het orakel van Saint-Sulpice

Renate, de vrouw van de schrijver, beent de hotelbar binnen. Eco tot mij, knipogend: ‘C’est une Boche.’ Ze bevestigt dat ze wel degelijk Duitse is, al woont ze intussen ruim vijftig jaar in Italië. Eco tot haar, met uitgestreken gezicht: ‘Abbiamo bevuto moltissimo.’ Zij: ‘Aiaiai. Whisky sempre?’ Hij: ‘Nee, Martini. De barman kan ze zelfs prepareren à la Bond. Maar dat heb ik afgehouden. Een literaire kwestie.’ We maken afspraken voor het diner.

HUMO Een citaat van Schopenhauer: ‘Geld is een abstracte vorm van geluk.’

ECO «Heb je ‘Sapiens’ van Yuval Harari gelezen? Een geweldig boek over de geschiedenis van de mensheid, ik heb mijn kleinzoon opgedragen het te lezen. Harari toont aan dat veel van wat ons in de loop der geschiedenis vooruitgeholpen heeft, ook grote ellende veroorzaakt heeft. De uitvinding van de landbouw is een goed voorbeeld, het heeft immers ook racisme, nationalisme en noem maar op met zich gebracht. Ook geld was ongetwijfeld een bijzondere uitvinding, anders zou u bijvoorbeeld zakken graan aangesleept moeten hebben om iemand te vergoeden om u van België naar hier te brengen. Maar zoals vele bijzondere uitvindingen heeft ook geld ons tot slaaf gemaakt. Het heeft veel kommer en kwel gebracht, zoals de crisis in China van vandaag.»

HUMO Heeft geld uw leven veranderd?

ECO «Ik was 50 toen het grote succes me overkwam. Ik heb dus decennialang probleemloos goed geleefd zonder rijkdom. Ik heb ook weinig geld nodig; ik heb de wereld kunnen rondreizen zonder zelf een cent te betalen.

»Ik denk niet dat het geld me wezenlijk veranderd heeft. Ik zou wellicht in een ander hotel logeren, maar dat maakt niet echt een verschil. In mijn jonge jaren heb ik in Parijs genoeg in miserabele hotels gelogeerd (lacht). Wacht, zo kom ik toch op een belangrijke verandering die met geld te maken heeft. Toen ik op mijn 20ste Parijs bezocht, ben ik op die stad verliefd geworden. Ik heb toen zelfs gezegd: ‘Om in Parijs te kunnen wonen, ben ik zelfs bereid om bij een bank te gaan werken’ – indertijd een blasfemie vanjewelste. Veertig jaar later heb ik een pied-à-terre in Parijs gekocht – wél een voorbeeld van hoe geld mijn leven veranderd heeft.»

HUMO Het Quartier Latin?

ECO «Nog net, vlak bij Saint-Sulpice.

»Verder heb ik wat familieleden kunnen helpen. En ik ben oude boeken gaan verzamelen – daar had ik voordien het geld niet voor. Ik heb beslist dat ik mijn geld beter aan boeken kan uitgeven dan aan staatsobligaties. Die zie je niet, terwijl het in boeken heerlijk grasduinen is. En ook: ik kan me twéé Martini’s permitteren (wenkt de barman).»

HUMO Lange tijd is God verdrongen door de mammon, de god van het geld. Ik heb het idee dat sinds de bankencrisis het immateriële opnieuw terrein wint.

ECO «Dat ben ik met u eens. De mensen hebben begrepen dat geld proberen te verdienen, koste wat het kost, ons in de meest afgrondelijke crises kan storten. Misschien hebben we ons lesje geleerd. Misschien. Ik denk niet dat ik nog lang genoeg zal leven om het zeker te weten. En voorspellen kan ik het niet, intellectuelen zijn geen orakels.»

HUMO U hebt nochtans aardig wat voorspeld.

ECO «Ik moet toegeven dat me weleens een zekere fierheid overvalt. Zo heb ik dertig jaar geleden een artikel geschreven waarin ik voorspelde dat Europa geen probleem van immigratie zou kennen, maar één van migratie. En dat over dertig jaar, vandaag dus, Europa een multiraciaal, multireligieus en veelkleurig continent zou zijn, en dat dat bloed zou kosten.

»Maar ik wil mezelf geen orakel noemen, wel een mens met gezond verstand. De meerderheid van de mensheid is nu eenmaal niet geweldig intelligent. Gelukkig leert het verleden dat de geschiedenis gemaakt is door minderheden. Een goed voorbeeld in de context van dit interview: Jezus was, ongelukkig genoeg, op z’n eentje (lacht).»

HUMO Hoe zullen we er over nog eens dertig jaar aan toe zijn?

ECO «We moeten afwachten wat het wordt, maar dit is in elk geval een scharniermoment: we staan aan de vooravond van een fundamentele en radicale transformatie van Europa en die zal wellicht niet rustig verlopen. De geschiedenis zit vol verrassingen, wat ik een bron van hoop vind. Ik verwijs naar de Mounier van mijn jeugd, die het over tragisch optimisme had: de wereldgeschiedenis is een hoop stront, maar er is altijd hoop.»

HUMO U hebt een oproep gelanceerd: Europa moet een leger hebben, een gemeenschappelijke munt volstaat niet.

ECO «Ik ben altijd overtuigd geweest van het nut van een verenigd en sterk Europa. Mijn eerste twee vliegreizen – ik was 20, vliegen was nog redelijk uitzonderlijk, Alitalia bestond nog niet – waren in het kader van een Europese campagne voor de jeugd. Men heeft me naar Sardinië en Calabrië gestuurd om over Europa te spreken. Ik weet niet meer wat ik gezegd heb, want in die tijd was de Europese gedachte niet bepaald actueel.

»In het laatste deel van de ‘Recherche’ van Proust wordt verteld over de Eerste Wereldoorlog: in Parijs heerste een diepe angst voor de zeppelin en een nog diepere haat voor de verschrikkelijke Boches. Maar de verteller, Saint-Loup, heeft het ook over de poëzie en de muziek uit Duitsland. Te midden van die fundamentele haat verdiepten de intellectuelen zich in de Duitse cultuur. Dat bewijst dat die gemeenschappelijke cultuur het cement van Europa is.

»Toch kreeg ik de voorbije weken vaak de indruk dat de Europese idee verdampt was; het nationalisme zet de solidariteit onder druk. Maar uitgerekend op een moment zo cruciaal als dit, moet men eenheid tonen. Anders is het over en uit. Voor het eerst in mijn leven heb ik gedacht dat Europa niet bestaat. Toen was er een dode peuter op het strand en zorgde die voor een revelatie – al dan niet tijdelijk, dat zal moeten blijken. Misschien bestaat Europa nog altijd.»

HUMO U hebt altijd deelgenomen aan het maatschappelijk debat.

ECO (knikt) «Ik heb mijn column in L’espresso nog altijd, zij het intussen tweewekelijks. Dat dwingt me om na te denken, positie te kiezen. Dat vind ik maar normaal, in Europa hebben intellectuelen en academici altijd stelling genomen in de grote maatschappelijke debatten. ’t Heeft ook te maken met mijn katholieke vorming. De idee me in het sociale leven te engageren, is ten gronde daar ontstaan.»

HUMO Is de impact van schrijvers en intellectuelen mettertijd niet afgekalfd?

ECO «Mag ik opmerken dat tijdens de twintig jaar Berlusconi de intellectuelen het voortouw in het protest genomen hebben? Zij hebben meer bijgedragen aan de vernieling van het publieke imago van Berlusconi dan zijn politieke tegenstanders, die geregeld het geweer van schouder veranderd hebben en aldus hun impact zelf gesaboteerd hebben.»

HUMO Wat zijn volgens u de ergste gevolgen van twintig jaar Berlusconi?

ECO «Hij heeft de Italianen weten wijs te maken: ‘Zoals ik erin ben geslaagd me te verrijken, zo zal ik ervoor zorgen dat jullie je allemaal kunnen verrijken’ – voorbijgaand aan de simpele waarheid dat men zich altijd ten koste van een ander verrijkt (lachje). Daar voegde hij aan toe: ik begrijp dat jullie belastingen ontduiken, we betalen immers te veel. Die dubbele boodschap was de bron van het vergif Berlusconi.

»Hij is ook danig geholpen door de omstandigheden. Na veertig jaar niet vreselijk slecht bestuurd te hebben, verdampte de christendemocratie ten gevolge van corruptieprocessen. Als dat niet was gebeurd, was Berlusconi in de gevangenis geëindigd – omwille van al die problemen die we nadien ontdekt hebben. Maar nu heeft hij het geslagen gat op centrumrechts leep weten in te vullen met een campagne tegen de communisten. Op een moment waarop historisch gesproken het communisme niet eens meer bestond! Toch heeft hij kunnen surfen op een diepe angst.»

HUMO Men is nooit klaar met Berlusconi: hij heeft uw uitgeverij gekocht.

ECO (kort) «Dat zal nog moeten blijken. Er is een juridisch gevecht gaande, ik maak deel uit van een beweging van auteurs die zich verenigd hebben. ’t Is toch niet opportuun dat 40 procent van de sector in de handen van dezelfde man is? Hij kan dan immers de concurrentie vervalsen, kleine uitgeverijen de strot dichtknijpen, auteurs chanteren. We zullen zien.»

'Berlusconi blufte dat hij twintig jaar lang geen roman gelezen had. Wat alles zegt over zijn empathie, denkvermogen en sociale vaardig­heden.’ Beeld
'Berlusconi blufte dat hij twintig jaar lang geen roman gelezen had. Wat alles zegt over zijn empathie, denkvermogen en sociale vaardig­heden.’

Zin in romans

We dineren op het terras, Eco biedt mij het zicht op de baai aan. Hij prijst hoe Genua oplicht in het donker en wijst me erop dat de lichtjes die het dichtstbij lijken in werkelijkheid het verst van ons af liggen. Renate aanhoort het niet bepaald kernachtige exposé geduldig: ‘Umberto houdt van paradoxen.’ Ze suggereert me een streekpasta, pansoti met walnotensaus, en een visje vers uit de zee. Haar man leert me een plaatselijke druif kennen, de pigato.

Renate glimlacht als ze hoort dat haar man beweerd heeft de voorbije maanden niks gedaan te hebben: zijn laatste roman, ‘Het nulnummer’, is in veertig talen verschenen en de correspondentie met de vertalers en de promotie hebben aardig wat tijd gekost. Ons gesprek waaiert prettig uit, over de zegen van het grootouderschap en (klein)kinderen van 15: ‘Toen ik 15 was, wist ik niet dat de hoofdstad van Madagascar Antananarivo is. En van het bestaan van de Filipijnen en Bagdad wist ik enkel via Jules Verne. Mijn kleinzoon weet dat allemaal, dankzij het internet.’ Over zijn boekencollectie: ‘In Montefeltro heb ik een handbibliotheek van zo’n 8.000 boeken, in mijn appartement in Milaan staan er 30.000. En dan nog een paar duizend in mijn appartement in Parijs en in mijn kantoor op de universiteit in Bologna.’ Over ‘Peanuts’ (‘Schulz is één van de grootste auteurs van deze tijd’), de nieuwe James Bond van Anthony Horowitz (‘Je m’en fous, ook al ben ik een Bondfan. Een commerciële en economische kwestie, geen literaire. Pure pornografie’), het fascistische Italië van zijn kinderjaren: ‘Dat de kerk met het fascisme gelieerd geraakt is, heeft enkel te maken met de miserabele politieke situatie. De kerk legde een zeker gevoel van flexibiliteit aan de dag om met de macht van het moment te kunnen omgaan. Er is geen intrinsiek verband: het fascisme is een cultus van de dood en de oorlog – het tegenovergestelde van het katholicisme.’

Tien uren later vervoeg ik de schrijver op z’n ochtendwandeling langs de baai van Camogli, een harmonie van pasteltinten en azuur.

HUMO Vindt u Aristoteles de allergrootste?

ECO «De intelligentste mensen die ooit geleefd hebben, zijn volgens mij Aristoteles en Sint-Augustinus. Thomas van Aquino was vanzelfsprekend ook uiterst intelligent, maar toch net iets minder dan die andere twee. Misschien omdat hij nooit seks gehad heeft, dat levert die anderen toch een belangrijke ervaring extra op (lacht).»

HUMO Volgens Aristoteles is gelukkig worden een proces.

ECO (knikt) «Is dat niet de essentie van leven, een proces doorlopen? Anders zouden we amoeben zijn.

»Er zijn in het leven vanzelfsprekend momenten van diep geluk: als je verliefd wordt, als je voor het eerst vader wordt. Maar dat zijn per definitie zeer tijdelijke pieken. Anders zouden we zielen in de hemel zijn, het eeuwige geluk belevend. Al de rest komt neer op: ben je tevreden of niet? Je kan voldaan en tevreden zijn, maar dan ben je een idioot. Onvoldaan en ontevreden, dan ben je wellicht een Afrikaantje dat van honger omkomt. Onvoldaan en tevreden: dat lijkt me prima. Ik ben min of meer content met wat ik doe en gedaan heb, al wil ik wel altijd nog iets anders. Maar dus niet in die mate dat ik terug in de tijd zou willen gaan om alles anders aan te pakken.»

HUMO Heeft succes bijgedragen aan uw geluk?

ECO «Het succes heeft mijn leven meer veranderd dan het geld, omdat het me gedwongen heeft een meer teruggetrokken leven te leiden. Ik kan niet meer naar de première van een film, een opera of een toneelstuk, omdat men me achtervolgt om te weten wat ik ervan vond. Dat is het lastige van roem, niet die toevallige passant die om een foto vraagt. (Haalt de schouders op) Als het dat maar is, kan ik er best mee leven.»

HUMO Wat heeft u het meeste geluk bezorgd, uw kinderen of uw boeken?

ECO «Ik zou bereid zijn al mijn boeken op te offeren om het leven van mijn kleinkinderen te redden – vanzelfsprekend, alleen een monster zou het tegendeel beweren. Maar ’t zijn gewoon twee heel verschillende aspecten van mijn leven. Laat ik voor de synthese kiezen: het absolute geluk zou zijn dat mijn kleinkinderen mijn boeken zouden lezen (lacht).»

HUMO Maar wat weegt het zwaarst als het over uw geluk gaat, cultuur en schoonheid of liefde en vrienden?

ECO «Alles samen, zoals bij iedereen. Atypisch is misschien dat kennis voor mij een voorwaarde voor geluk is. Daarom stemt de wijsheid die ik intussen verworven heb, me tevreden. Sommigen van mijn vrienden vinden oud worden verschrikkelijk. Er zijn natuurlijk fysieke ongemakken en andere nadelen, ik kan bijvoorbeeld een stuk minder ver zwemmen dan vroeger. Maar de ouderdom betekent ook een groei in ervaring en wijsheid. Ik zou geen 20 meer willen zijn en alles moeten herbeginnen. Als ik terugdenk aan mijn kindertijd of adolescentie, komt vooral een onbevredigd gevoel van ellende bij me op.

»Onlangs noemde een vriend de ouderdom ronduit een drama: we zouden geen ideeën meer hebben, enkel nog anekdotes. Dat klopt deels, misschien hebben we geen nieuwe ideeën meer. Maar de verhalen die we vertellen, zijn wel van een grote kwaliteit. En het evangelie bewijst dat er via verhalen grote wijsheden overgedragen kunnen worden.»

'We staan aan de vooravond van een fundamentele en radicale transformatie van Europa en die zal wellicht niet rustig verlopen’ Beeld
'We staan aan de vooravond van een fundamentele en radicale transformatie van Europa en die zal wellicht niet rustig verlopen’

HUMO Een wijsheid uit uw ‘Het eiland van de vorige dag’: ‘Enkel de roman kan een zin aan het leven geven.’

ECO «Zo radicaal als mijn personage zou ik het niet stellen. Kijk maar naar Aristoteles en Sint-Augustinus, Thomas de Aquino en Kant – allemaal hebben ze hard hun best gedaan om zonder roman een zin aan het leven te geven. Maar ik ben er, net als mijn personage, wel van overtuigd dat verhalen vertellen een fundamentele functie van de mens is. Gisteren hebben we geconcludeerd dat de lach en het doodsbesef de mens van het dier onderscheiden. Zullen we daar nu het vertellen bijvoegen?

»Als een kind iets te weten wil komen, vraagt het nooit naar definities, wel naar verhalen. Als een vader zijn kind wil uitleggen wat een tijger is, zal hij niet met een woordenboekverklaring afkomen, maar vertellen over een tijger. Kijk naar mythes en parabels. Fundamentele kennis wordt doorgegeven via verhalen. De wetenschap – ook erg belangrijk – komt pas achteraf. Verhalen vertellen is fundamenteel om zin aan het leven te geven. Daarom ben ik op mijn 48ste romans beginnen te schrijven: voordien vertelde ik verhalen aan mijn kinderen. Toen ze daar te oud voor geworden waren, moest ik mijn aandrift om te vertellen elders kwijt.»

HUMO Wat is uw meest wijze roman?

ECO «Als ik slechts één van mijn romans zou kunnen redden van de vergetelheid, kies ik voor ‘De slinger van Foucault’. ’t Is de moeilijkste, de meest omvattende, de breedste.»

HUMO Meestal noemen schrijvers, publicitair verstandig, hun laatste boek.

ECO (schouderophalend) «Mijn vriend Eugenio Scalfari heeft ‘Het nulnummer’ mijn beste boek genoemd, na ‘De naam van de roos’. Ik denk dat hij ongelijk heeft, zoals gewoonlijk (lacht). We verschillen over alles van mening, ’t is dan ook logisch dat hij valt voor een roman van mij tegen de journalistiek (grijnst). Ik schrijf al bijna dertig jaar over de gebreken van de hedendaagse journalistiek, maar nu ik die inzichten in een verhaal heb verzameld, is de impact meteen groter. ‘Het nulnummer’ wekt immers meer belangstelling dan om het even welk van mijn essays, wat mijn punt bewijst dat men nooit overtuigender is dan wanneer men een verhaal vertelt.»

Zo zijn we mooi rond en heeft Eco zin in een zen-duik in zee. Nadat hij me een zwembroek van ’m aanbiedt, monstert hij mijn middel, hij maakt grijnzend een beweging van radicaal dichtsnoeren en vergast me op de knipoog van de ideale grootvader.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234