Universiteit op drift

Krijgt iedere maatschappij de universiteiten die ze verdient? De academische wereld lijkt al even doorgedraaid als de echte, met die sterke nadruk op productie, cijfers en output. Het gevolg: slechtere wetenschap, en onderzoekers op de rand van een zenuwinzinking.

Humo brengt twee weken lang het menselijke verhaal achter de schermen van het academische bedrijf.

In november 2012 kreeg psycholoog Wouter een mail waarvan hij had gehoopt hem nooit te krijgen.

‘Onderwerp: vraagje

Dag Wouter,

Je weet dat ik voortwerk aan jouw onderzoeksproject. Het vreemde is: ik vind een bestand niet terug. Weet jij wat er gebeurd is?’

Wouter wist akelig perfect wat er gebeurd was. Hij wist nog waar hij was, wat hij voelde en wat hij aanhad toen hij met een trillende wijsvinger op de muisknop had gedrukt en de bestanden had gewist. Het was de laatste stap geweest in een proces dat hem de weken en maanden daarvoor had beheerst en dat hem als een rat in een steeds nauwer wordende koker had geperst.

‘Ik weet wat het probleem is,’ schreef hij terug. ‘Ik ben het probleem.’

Eindelijk kon hij eerlijk toegeven dat hij een fout had gemaakt, dat hij zijn data niet systematisch genoeg had verzameld, ook al liet hij in de publicatie die hij daarover had geschreven uitschijnen dat dat wel het geval was geweest. Hij loog niet, hij smukte ook geen data op, hij verzon geen data, hij beweerde alleen dat alle data volgens dezelfde theorie verzameld en geanalyseerd waren. Dat was niet het geval. Wat hij had geschreven, was geen wetenschap. Het was wishful thinking. Fraude, zo je wil.

Het was zowel een noodgreep als een noodkreet. Na tweeënhalf jaar zonder noemenswaardige publicatie en zonder uitzicht op een volgende job, was de druk om te scoren groot geweest. Het was ofwel op de deadline van het einde van zijn contract een goede publicatie binnenhalen, ofwel alles weggooien, opnieuw beginnen en met niets eindigen. Het was doorbreken of academisch doodgaan.

‘Ik werd er in Leuven voortdurend aan herinnerd dat ik voor contractverlengingen en volgende jobs als onderzoeker een publicatie in een toptijdschrift nodig had. Nature Neuroscience ontbrak nog op mijn cv,’ vertelt Wouter als we elkaar ontmoeten in een Biergarten aan de rand van een Duitse provinciestad. Tot oktober is hij hier aan de universiteit verbonden. Toen zijn bedrog aan het licht kwam – Wouter biechtte alles op, de paper werd teruggetrokken – was hij klaar voor zijn ontslag om dringende redenen. Zijn huidige werkgever bekeek het dossier van zijn wetenschappelijke uitschuiver en kneep welwillend een oogje dicht. ‘We begrijpen het,’ zeiden ze. ‘Ik wilde helemaal niet dat ze het begrepen,’ stelt Wouter. ‘Ik had een wetenschappelijke fout gemaakt. Ik wilde zo snel mogelijk een wereld verlaten die me zo ver dreef dat ik mijn onderzoeksidealen verloochende.’

Toch begon het mooi en veelbelovend. Wouter doctoreerde in het buitenland en werkte verder op een postdoctoraal onderzoeksproject in Dublin. Als psycholoog verdiepte hij zich in hersenletsels en in ADHD. Druk om te presteren was er altijd, maar die dreef hem eerder vooruit dan dat die hem blokkeerde. ‘Tot het moment waarop ik naar Leuven terugkeerde, voelde het publiceren ook niet als een last of een voortdurende bekommernis. Hard werken en wetenschappelijke passie waren minstens even belangrijk als een publicatielijst. Hard werken en wetenschappelijke passie waren minstens even belangrijk als een publicatielijst. We startten nevenstudies op, we experimenteerden - toch essentieel voor de wetenschap - en dat werd ook aangemoedigd.’

‘Die filosofie was radicaal anders in Leuven. Er moesten resultaten geboekt worden en er moest gepubliceerd worden in absolute toptijdschriften, ook al was dat niet realistisch. Er was weinig tijd of ruimte om bijkomend onderzoek te doen of om extra data te verzamelen.’

‘Voor een stuk had dat te maken met het beperkte onderzoeksbudget. In Ierland konden we bijvoorbeeld zonder probleem een duur experiment herhalen. In Leuven lag dat moeilijker. Mijn onderzoek wás duur. Ik gebruikte een toestel dat een paar miljoen euro kost en dat wij voor 250 euro per uur van het ziekenhuis huurden. Natuurlijk moet je dan ieder bijkomend experiment goed overwegen en verantwoorden. Maar vaak leidt het ertoe dat mensen te hard doorwerken op data die niet sterk genoeg zijn. Ik heb verschillende keren twijfels gehad bij andere onderzoeksresultaten en ik heb veel discussies gehad met mensen over de vraag of het wel redelijk is hoeveel keer we data opnieuw analyseren om er een acceptabel verhaal uit te distilleren. Ik vraag me af hoeveel echte wetenschap wij eigenlijk nog produceren, laat staan: publiceren.’

Omdat er geen fouten gemaakt mogen worden – fouten kosten tijd en geld – worden er grótere fouten gemaakt. Dat is de interne contradictie van het huidige academische onderzoek. Twijfelen is niet meer toegestaan. Het is een wetenschap van de zekerheid geworden en desnoods kleur je die zekerheid een beetje bij. Uit een anonieme enquête die het populairwetenschappelijke magazine Eos in maart van dit jaar uitvoerde, blijkt dat 8 procent van de medische onderzoekers toegeeft dat hij zijn resultaten al eens opgepimpt heeft. De helft zegt dat hij fraude heeft zien plegen. Het zijn cijfers die verbazen. En ook niet.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234