Van ons IQ tot gezondheidsstudies: ons leven wordt beheerst door cijfers, maar snappen we ze ook?

Van politieke peilingen en beursgrafieken tot krantenkoppen over de dieselprijs die met 18 procent is gestegen: cijfers beheersen ons leven. Maar hebben we enig idee wat al die cijfers betekenen? Hoe ze werden vergaard en of ze wel kloppen? Sanne Blauw, econome en journaliste bij De Correspondent, schreef met ‘Het bestverkochte boek ooit (met deze titel)’ een handige gids voor wie verloren dreigt te lopen in een razendsnel digitaliserende wereld vol algoritmen. Wij vinden cijfers ondertussen al 10 procent interessanter!

'We kunnen almaar meer meten, maar willen we dat allemaal wel weten?'

Sanne Blauw «Cijfers spelen een veel grotere rol in ons leven dan we denken. Op school wordt aan de hand van punten beslist welke richting je mag volgen en welke job je later zult uitoefenen. En later in je leven bepalen big data hoe hoog de premie is die je moet betalen voor een verzekering.»

HUMO Zijn we ons daar voldoende van bewust?

Blauw «Ik denk het niet. Je hoort nog vaak mensen zeggen dat ze helemaal niks hebben met cijfers, omdat ze geen wiskundeknobbel hebben. Maar of we dat nu willen of niet: we hebben allemáál iets met cijfers. We krijgen er voortdurend mee te maken, en daarom moeten we goed weten hoe we ermee moeten omgaan. Vaak kunnen enkele eenvoudige vragen al helpen: van wie komt dit cijfer? En hoe is het gemeten?»

HUMO We hebben haast een heilig ontzag voor cijfers. Hoe komt dat?

Blauw «Cijfers hebben een objectief imago: als we er één zien, denken we al snel dat het wel zal kloppen. Als iemand tegen je zegt dat hij het beste café van de stad heeft, zul je hem niet geloven. Maar als hij zegt dat hij het beste café van de stad heeft omdat hij in een bepaalde ranglijst de hoogste score heeft gehaald, geloven we het wel. We moeten beseffen dat er achter de cijfers ook altijd mensen zitten, die de cijfers kunnen kleuren.»

HUMO Een mooi voorbeeld van een cijfer dat – onterecht – een objectief aura heeft, is het bbp, ofwel het bruto binnenlands product.

Blauw «Het bbp is een getal dat tussen de twee wereldoorlogen in Amerika is vastgelegd om economische groei te meten. Mijn collega Rutger Bregman gaf het voorbeeld van de tsunami in Japan: die zorgde voor een enorme groei van het bbp, net omdat alles was verwoest. Het geeft aan hoe relatief zo’n getal is.»

HUMO Nog zo’n cijfer waaraan veel waarde wordt gehecht: het IQ.

Blauw «De mens is ooit begonnen met het meten van absolute eenheden, zoals de meter en de kilogram. Maar vaak gaat het mis als we abstracte concepten, zoals intelligentie, proberen te meten.

»De Franse psycholoog Alfred Binet heeft de IQ-test bedacht in het begin van de 20ste eeuw, en in zijn versie lag de nadruk al op het onthouden van een reeks getallen of het zoeken van de verschillen tussen twee voorwerpen. Eigenlijk werd toen al besloten dat zulke vaardigheden samenhangen met intelligentie. Zo’n IQ-test is dus een waardeoordeel, maar het cijfer wordt wel gepresenteerd als een soort objectieve waarheid.»

HUMO Peilingen worden ook vaak verkeerd geïnterpreteerd.

Blauw «Peilingen gebruiken een steekproef, en dus moet je altijd rekening houden met een onzekerheidsmarge. Bij de laatste Amerikaanse verkiezingen zaten alle peilingen er zogenaamd naast, niemand had de winst van Donald Trump voorspeld. Maar als je rekening hield met de onzekerheidsmarge, waren ze wél juist. Omdat het zo dicht bij elkaar lag.»

HUMO Met de resultaten van wetenschappelijk onderzoek en de krantenkoppen waarin ze worden vertaald, is het volgens u ook opletten geblazen.

Blauw «Wie met een studie de pers wil halen, moet vooral met een verband kunnen uitpakken. Haast iedere dag vinden ze wel iets waarvan je kanker krijgt. Met ‘Rode wijn doet helemaal niks’ haal je natuurlijk de cover niet. Wetenschappers die promotie willen maken, moeten veel publiceren. Het gevolg is dat veel onderzoekers op zoek gaan naar verbanden. Vaak halen ze daarbij oorzaak en gevolg door elkaar en berust het verband op louter toeval.

»Uit een onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat gezonde mensen vaak rode wijn drinken. Dat wil niet per se zeggen dat wijn gezond is. Wijndrinkers zijn misschien gewoon wat rijker, hebben een betere baan, wonen beter, zijn hoger opgeleid… Dat zijn allemaal kenmerken waardoor ze waarschijnlijk gezonder zijn. Is het dan de wijn die hen gezond maakt, of zijn het al die andere kenmerken?»

HUMO Gezondheidsstudies hebben het vaak over ‘een verhoogd of verlaagd risico’ op van alles en nog wat. Nemen we dat ook best met een korrel zout?

Blauw «Een paar jaar geleden was er een veelbesproken studie over bewerkt vlees. Wie dat vaak eet, loopt 20 procent meer kans op darmkanker. Dat klinkt enorm. Maar je moet weten om 20 procent waarván het gaat. Normaal heb je 5 procent kans op darmkanker. Als de kans 20 procent stijgt, heb je dus 6 procent kans. Dat klinkt al een stuk minder alarmerend.»

HUMO Cijfers worden volgens u vaak misbruikt om twijfel te zaaien.

Blauw «Klopt. Zo is de wetenschappelijke consensus dat je overgewicht krijgt door wat je eet en niet zozeer door een gebrek aan beweging. Voor Coca-Cola is dat natuurlijk vervelend, want dan gaan mensen minder frisdrank drinken. Dus wat doet Coca-Cola? Ze kiezen een aantal wetenschappers uit die het misschien net iets minder eens zijn met de wetenschappelijke consensus. Dat kunnen best integere wetenschappers zijn, die vanuit hun overtuiging of hun onderzoek zeggen dat obesitas toch vooral met beweging samenhangt. Coca-Cola geeft die wetenschappers veel geld, waardoor hun onderzoek plots overal verschijnt. En mensen denken: misschien moet ik toch wel bewegen en kan ik daarna gerust een colaatje drinken. Zo proberen ze twijfel te zaaien.»

HUMO Cijfers worden almaar belangrijker. We leven in een wereld van big data en algoritmen die, vaak zonder dat we het beseffen, ons doen en laten bepalen.

Blauw «Je kunt ze gebruiken om winst te boeken, maar ook om de stad veiliger te maken. Het hangt er maar van af hóé je ze inzet. En het risico is dat de mensen die al die algoritmes programmeren niet noodzakelijk goed zijn in het maken van morele beslissingen.»

HUMO Waar kan het zoal verkeerd lopen met algoritmen?

Blauw «Politiediensten in Amerika doen steeds vaker aan predictive policing, waarbij algoritmes bepalen in welke buurten ze moeten patrouilleren. Uit cijfers weet men dat arme zwarte jongemannen vaker criminele feiten plegen. Het algoritme zal de politie bijgevolg naar arme zwarte buurten sturen. Waardoor in de statistieken vooral zwarte jongemannen opduiken. Logisch, want als je nooit in de witte wijken komt, kun je er ook niemand op heterdaad betrappen. Zo creëer je een vicieuze cirkel.

»Dat betekent niet dat we alle algoritmes zomaar overboord moeten gooien. Er worden immers ook slimme en leuke dingen mee gedaan. We kunnen almaar meer meten, maar we moeten er als samenleving over nadenken of we dat allemaal wel willen weten.»

HUMO Een extreem voorbeeld is het sociaalkredietsysteem dat China in 2020 wil invoeren. Het idee is brave burgers te belonen met allerlei voordeeltjes en ongehoorzame burgers te straffen, op basis van de data die de overheid over hen inzamelt. Het klinkt bijna als sciencefiction.

Blauw «Ik vind dat Chinese systeem heel eng, maar we mogen niet vergeten dat over ons nu óók al allerlei data worden bijgehouden door bedrijven en de overheid. In Nederland zijn er al veel bedrijven die mensen op basis van big data een kredietscore toekennen. Een slechte kredietscore kan ervoor zorgen dat je moeilijker of zelfs helemaal geen lening krijgt, maar ook dat je een hoge waarborgsom moet betalen aan een energieleverancier. We moeten dus niet te veel naar China kijken: het is stiekem dichterbij dan we denken.»

HUMO Het lijkt erop dat het belang en de invloed van cijfers alleen maar zullen toenemen. Hebben we nood aan meer educatie?

Blauw «Het zou goed zijn om op de middelbare school, of zelfs nog eerder, kinderen te leren hoe ze de krant moeten lezen en hoe ze naar een cijfer moeten kijken. Als je, zoals ik, graag eens een wijntje drinkt, en je leest iets positiefs over alcohol, zul je dat cijfer sneller geloven. Ik merk het ook bij mezelf. Soms trap je er alsnog in.»

Sanne Blauw, ‘Het bestverkochte boek ooit (met deze titel)’, De Correspondent

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234