'Ik heb altijd de neiging om me te verontschuldigen voor dit boek, omdat het heel zwaar is om te lezen' Beeld Getty Images
'Ik heb altijd de neiging om me te verontschuldigen voor dit boek, omdat het heel zwaar is om te lezen'Beeld Getty Images

oorlogscorrenspondentchristina lamb

‘Verkrachting is een efficiënt wapen. En het kost niks’

Al meer dan dertig jaar brengt correspondente Christina Lamb (55) voor The Sunday Times verslag uit vanuit Pakistan en Afghanistan. Ze tekende het verhaal op van Nobelprijswinnares Malala en schreef onder meer over de strijd in Bosnië, Irak, Libië, Angola en Syrië. In haar nieuwe boek ‘Ons lichaam, jullie slagveld’ brengt ze de overtreffende trap van gruwel in kaart: verkrachting als oorlogswapen.

‘Iedereen applaudisseerde, maar er gebeurde niets.’ Het is een zinnetje waar je koud van wordt, ver in ‘Ons lichaam, jullie slagveld’ – maar nog lang niet tegen het einde van alle gruwel die Christina Lamb beschrijft in haar boek. Lamb is in 2019 in de Democratische Republiek Congo op bezoek bij de man die De Wonderdokter wordt genoemd, de gynaecoloog die meer slachtoffers van verkrachting dan wie ook ter wereld heeft behandeld: Denis Mukwege. Hij heeft een paar maanden eerder samen met jezidi-activist en verkrachtingsslachtoffer Nadia Murad de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst genomen, voor zijn inzet tegen seksueel geweld in gewapende conflicten. Lamb complimenteert hem met zijn vlammende speech bij de uitreiking van de Nobelprijs. Hij vertelt hoe hij in 2001 uit wanhoop over de epidemie van verkrachtingen door milities in het oosten van Congo contact had opgenomen met Human Rights Watch. Een onderzoeksteam bracht een schokkend rapport uit, en hij had verwacht dat het een keerpunt zou zijn, dat de internationale gemeenschap zou ingrijpen. Maar twintig jaar later is er niets veranderd. Lamb ziet in zijn kliniek in Bukavu een meisje van 4, zo gewelddadig in haar anus verkracht dat de penis van de man een gat naar de endeldarm heeft gemaakt. Een baby van 7 maanden heeft dezelfde anale verwondingen. Het zijn slachtoffers van de Raia Mutomboki-militie, verantwoordelijk voor massale verkrachtingen waarbij vrouwen ook worden gefolterd, bijvoorbeeld met een stuk hout in hun genitaliën dat hun voortplantingsorgaan volledig verwoest. ‘Tja, die Nobelprijs,’ zegt dokter Mukwege. ‘Iedereen applaudisseerde, maar er gebeurde niets.’

– U vraagt zich in uw boek af hoe dokter Mukwege dit volhoudt. Ik vroeg me hetzelfde af over u. Het ene verhaal is nog hartverscheurender dan het andere: jezidimeisjes die in het IS-kalifaat als seksslavinnen zijn verhandeld, meisjes die door Boko Haram zijn ontvoerd in Nigeria, Rohingyavrouwen die vanuit Myanmar naar Bangladesh gingen.

CHRISTINA LAMB «Ik heb altijd de neiging om me te verontschuldigen voor dit boek, omdat het heel zwaar is om te lezen. Maar dat het zwaar is, betekent niet dat je het níét moet lezen. Dat het zwaar is, betekent niet dat ik het niet moest schrijven. Met de drie voorbeelden die je noemt, kwam tussen 2015 en 2017 bij mij het besef dat ik in het ene na het andere land meer schokkende wreedheden tegen vrouwen zag dan in de drie decennia ervoor waarin ik als correspondent had gewerkt.

»Ik werd steeds kwader. En naarmate ik me erin verdiepte: geobsedeerder. Ik dacht: hoe kán dit blijven gebeuren. Het is niet dat we niet weten dat het gebeurt, op grote schaal, en terwijl wij spreken: in Tigray in Ethiopië, in de detentiekampen in China met Oeigoerse vrouwen, in Wit-Rusland met opgepakte activisten. Het gebeurt steeds weer en weer. En dat is onacceptabel.

»Ik kon bij dit boek niet urenlang aan een stuk schrijven; ik moest tussendoor veel wandelen. Bij elk verhaal dat ik hoor, denk ik dat ik niet méér geschokt kan zijn. Toch is er telkens een overtreffende trap. Dat steeds jongere kinderen worden verkracht. Die baby in de kliniek van dokter Mukwege. Zeven maanden oud – valt daar überhaupt genot aan te ontlenen?»

– U schrijft, in een ontleding van de psychologie van verkrachting als oorlogswapen, dat het ook niet gaat om genot.

LAMB «De Rohingyavrouwen, krijsend vastgebonden aan bananenbomen voor een massale, urenlange groepsverkrachting: dat gaat om het uitoefenen van macht. Maar ook om ontmenselijking: de slachtoffers worden niet meer als mens gezien. Verkrachting is zo’n efficiënt wapen omdat het terreur aanjaagt, etnische zuivering tot stand brengt en gemeenschappen en families uiteenrijt, ook omdat de vrouwen en de kinderen die het gevolg zijn van de verkrachting vaak worden gestigmatiseerd en uitgesloten. En het kost niets.

»Ik heb geprobeerd met daders te praten. Waarom hebben ze meegedaan, geen nee gezegd? Maar terwijl het voor mij als vrouw waarschijnlijk makkelijker was om met de slachtoffers te praten, werkte dat hier tegen me.»

– De rechtsgeschiedenis geeft een somber beeld. Aanklagers laten verkrachtingen liever vallen als dat de aanklacht compliceert; doden wegen zwaarder dan de ‘levende doden’, zoals de vrouwen zichzelf beschrijven. Toch zijn er inmiddels veroordelingen: in 1998 kreeg Jean-Paul Akayesu voor het Rwandatribunaal levenslang – de eerste keer dat verkrachting werd vervolgd als oorlogsmisdaad.

LAMB «Maar dat is een uitzondering en te danken aan een groep Rwandese vrouwen die daar jarenlang voor heeft gevochten. Ik beschrijf in mijn boek een ontmoeting tussen jezidimeisjes en deze vrouwen. De meisjes waren zo blij deze vrouwen te ontmoeten: voor hen een bewijs dat recht kan worden gedaan.

»De Rwandese vrouwen waren echter volkomen ontzet. Ze hebben in juridisch opzicht geschiedenis geschreven, ze dansten toen ze het vonnis hoorden. Maar hun strijd heeft hun levensomstandigheden niet of nauwelijks verbeterd. En wat betekende die veroordeling van Akayesu als die meisjes zoveel jaar later nog steeds eenzelfde lot kunnen ondergaan? Ze hadden gerekend op een afschrikkende werking, meer juridische actie.»

– U vond tijdens uw onderzoek dat verkrachting als oorlogswapen zo oud is als de tijden. U, en waarschijnlijk de hele internationale gemeenschap, werd zich er pas echt van bewust door de verkrachtingskampen in Bosnië.

LAMB «Die hebben mij de ogen geopend. Ik probeerde voor mijn boek helden te vinden, mensen die wél het verschil maken. Zoals dokter Mukwege, de regering van de Duitse deelstaat Baden-Württemberg die besloot via een luchtbrug Irakese jezidimeisjes op te vangen, de imker in Aleppo die vrouwen helpt te vluchten.

»Eén van de helden is ook Bakira Hasecic uit Visegrad, die er met haar Association of Women Victims of War – hoe wrang: een vereniging waarvan je alleen lid kunt worden als je in de oorlog bent verkracht – al jarenlang voor strijdt daders voor de rechter te brengen. Zij heeft meer veroordelingen bewerkstelligd dan het Joegoslaviëtribunaal. Dat verkrachting in oorlog van alle tijden is, betekent niet dat we dat anno 2021 nog moeten accepteren.»

– U maakt inzichtelijk dat met het wegkijken politieke belangen zijn gemoeid. Zo levert Congo twee derde van het kobalt dat nodig is voor batterijen van elektrische auto’s, mobieltjes en laptops. Daardoor liggen VN-rapporten naar oorlogsmisdaden in een la in een kantoor in New York weg te schimmelen.

LAMB «Het ís een politiek verhaal. We hebben die delfstoffen nodig voor onze technologische revolutie – en ja, ik heb zelf ook een mobieltje – maar conflictmineralen kopen is onaanvaardbaar; en al helemaal om dat twintig jaar te laten voortduren.»

– U was bang de vrouwen opnieuw te traumatiseren, maar zij wilden juist per se hun verhaal vertellen, wilden dat u hun een stem gaf.

LAMB «Ze willen dat er recht wordt gedaan. Daarmee bedoelen ze niet per se de daders voor de rechter brengen. Ze willen vooral erkenning. Dit zijn de vrouwen wier namen je niet vindt in de geschiedenisboeken of op oorlogsmonumenten. Maar voor mij zijn zij de ware helden.»

© Het Parool

Christina Lamb: Ons lichaam, jullie slagveld Beeld AmboAnthos
Christina Lamb: Ons lichaam, jullie slagveldBeeld AmboAnthos
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234